Σφερδούκλια στο κεφάλι, του Βρασίδα Καραλή

Τις προάλλες, ο φίλος Δημήτρης Ραπτάκης  μού σύστησε το βιβλίο που θα  παρουσιάσουμε σήμερα, τα ιστορήματα του Βρασίδα Καραλή «Σφερδούκλια στο κεφάλι«, από τις εκδόσεις Δώμα. Τα λέω «ιστορήματα» επειδή ο υπότιτλος του βιβλίου είναι, ακριβώς, «τα ιστορήματα της Διονυσίας», της γιαγιάς του συγγραφέα.

Ο Βρασίδας Καραλής γεννήθηκε στην Κρέστενα της  Ηλείας το 1960 και είναι καθηγητής Βυζαντινών  και Νεοελληνικών Σπουδών στο Σίδνεϊ της Αυστραλίας. Έχει επίσης  μελετήσει τον κινηματογράφο, ιδίως το έργο του Θόδωρου Αγγελόπουλου,  και έχει γράψει μια Ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου.

Ο Καραλής γράφει στην  εισαγωγή του: Τα ιστορήματα που ακολουθούν συνιστούν κομμάτια μιας αφήγησης για όσα ζήσαμε μαζί με τη γιαγιά μου Διονυσία, στην Κρέστενα του νομού Ηλείας. Προσπάθησα να αποκαταστήσω τη ρευστή εκείνη εποχή -από το 1964, που κατάλαβα ότι υπάρχω, ώς το 1986 που πέθανε-, όπως την έβλεπαν τα μάτια ενός παιδιού που, απ’ όσα άκουγε γύρω του, ο Βενιζέλος ήταν ένας κακούργος που καιγόταν στην κόλαση με τον Βελζεβούλ, και ο Ξενοφώντας ένας μεγάλος μάγος που δυνάστευε παντοδύναμος τον τόπο.

Θα παρουσιάσω εδώ 8 από τις 10 πρώτες ενότητες του βιβλίου.

1

Δεν την είδα ποτέ να γελάει. Το ’43 έχασε τον μοναχογιό της, κι έμεινε με τέσσερις θυγατέρες. Έκλεισε πόρτες και παράθυρα.

Άκληρη, άκληρη, αναστέναζε.

Δεκαπέντε χρόνια αργότερα γεννήθηκε ο αδελφός μου Νίκος. Τότε άρχισε κι εκείνη να ξαναζεί και να χαίρεται. Επιτέλους, ένα αγόρι στο άντρο των γυναικών. Εγώ ήρθα τέσσερα χρόνια μετά, κι η χαρά της είχε στο μεταξύ μαραθεί.

Σου δώσανε, κακόμοιρο, τ’ όνομα του αμοργιασμένου του άντρα μου, έλεγε και ξανάλεγε. Με πιάνει αναγούλα και που το βάζω στο στόμα.

Για την αδελφή μου την Αιμιλία ούτε λόγος.

Κορίτσια, έλεγε, κορίτσια. Γιατί; Τι χρειάζονται;

Δεν έβγαινε απ’ το σπίτι. Μόνο για κηδείες και μνημόσυνα. Μαγείρευε, καθάριζε, έφτιαχνε σαπούνι, βοτάνιζε, τάιζε τους διάνους και τις όρνιθες, και κατά το μεσημέρι πήγαινε στο μικρό δωμάτιο με τον αργαλειό κι άρχιζε να υφαίνει. Μικροκαμωμένη, μισότυφλη και κρουφόπαχια, κινούνταν ασταμάτητα ανάμεσα στα δυο σπίτια με μια δύναμη που έμοιαζε μυθική.

Ο άντρας εμφανιζόταν το μεσημέρι και το βράδυ. Έμπαινε σαν ξένος, νυχοπατώντας. Έφευγε πρωί-πρωί για το χτήμα και μετά για το μαγαζί. Τον περίμενε φαγητό στο τραπέζι, κατά το μεσημέρι. Έτρωγε, κοιμόταν λίγο, κι έφευγε. Γύριζε με το μαύρο σκοτάδι.

Στο λαιμό να σου κάτσει, έλεγε, σαν έπλενε τα πιάτα.

Η παρουσία του έσπαγε για λίγο κάτι θολό, μια ατμόσφαιρα, έναν μικρόκοσμο. Δεν καταλάβαινα γιατί.

Η Διονυσία, το γένος Ζαρειφοπούλου, είχε πάει σχολείο μέχρι τη δευτέρα δημοτικού, κι ήταν αγράμματη. Ούτε να διαβάσει μπορούσε ούτε να γράψει. Γέννημα θρέμμα της Κρέστενας, ενός χωριού δυο ώρες περπάτημα από τη θάλασσα. Σε μια γωνία του σπιτιού δίπλα στο τζάκι, είχε τις παλαιικές εκδόσεις του Σαλίβερου και του Δαρεμά. Τη Χαλιμά, τον Καραγκιόζη, τη Φυλλάδα, τον Αγαθάγγελο, την Γενοβέφα, ήτοι ο Θρίαμβος της αρετής, τις Μεγάλες ώρες της ανθρωπότητας του Στέφαν Τσβάιχ, ακόμα και τη Βαβυλωνία του Βυζάντιου, που ήταν και τα δικά μου πρώτα αναγνώσματα. Δυο χαλκομανίες, μια με τη Γενοβέφα γυμνή στα άγρια δάση, και μια άλλη με το ελάφι που έδινε γάλα στο παιδί της στόλιζαν τους τοίχους.

Δεν μπόρεσα να μάθω γράμματα, παραπονιότανε. Γεννήθηκα το 1899. Ξεσπάσανε οι Βαλκανικοί, ο αδερφός μου δεν μ’ άφηκε να γραφτώ στο σχολείο, για να φροντίζω τα ζωντανά του σπιτιού. Εκείνος πολέμησε στο Μπιζάνι, στη Μακεδονία και το Δεδέαγατς.

Στον αργαλειό συχνά-πυκνά τραγούδαγε: Δεν με φοβίζουν, μάνα μου, οι σφαίρες, τα κανόνια. Μόν’ με φοβίζουν οι βροχές, του Μπιζανιού τα χιόνια.

Τι πέρασε ο μικραδερφός μου. Είδε ακόμα και τα τειχιά της Πόλης κι έβαλε πόδι στην Αγιά Σοφιά. Μόλις γύρισε σπίτι, τον σκότωσε η γρίπη. Δεν πρόλαβε να πάει στη Μικρασία. Τον είχανε στείλει στη Ρωσία να πολεμήσει τους Μπολσεβίκους. Πού πάτε, τους είπε ο Λένιν. Είμαστε κι εμείς Ορθόδοξοι. Μη φραγκοπορευόσαστε. Και γυρίσανε πίσω. Ο Βενιζέλος, ο βελζεβούλης ο ίδιος. Ναι, ναι, αυτός ο οξαποδώ έφταιγε. Μας πήρε τους άντρες όλους στον πόλεμο, δέκα χρόνια και βάλε. Πατέρες, αδέρφια και παιδιά. Όλοι χαθήκανε. Ήρθε μετά κι η αρρώστια. Καλαμιές στον κάμπο οι γυναίκες. Καταραμένος άνθρωπος. Τον αφορέσανε κιόλας, όπως του έπρεπε.

Με κάθε αφήγηση άλλαζε λεπτομέρειες. Μόνο τον Βενιζέλο δεν τον συγχώρεσε ποτέ. Πίσσα και φωτιά στο όνομά του μέχρι τέλους.

Τα ιστορήματα, όπως τα έλεγε η Διονυσία, δεν σταματούσαν.

Τα ξέρω όλα απ’ τη γιαγιά μου, έλεγε. Κι εκείνη απ’ τη γιαγιά της. Τι θες να μάθεις; Για τόπους ή για αθρώπους; Όλα έχουνε τα ιστορικά τους. Πάνω απ’ όλα, οι Έλληνοι.

Οι Έλληνες, γιαγιά, έλεγα.

Ποιοι είναι αυτοί; ρώταγε. Άλλοι ετούτοι άλλοι εκείνοι. Οι Έλληνοι ήτανε γίγαντες και θεριά, δράκοι. Εμείς είμαστε χαμαν­τράκια. ΄Εχουμε ξεφλουδίσει. Αλλά δεν ξεχνάμε. Όλα είναι στο θυμητικό και ταξιδεύουνε από στόμα σε στόμα. Η νόννα μου τα πήρε από τη δικιά της, κι ακούγονται ώς τα σήμερα.

Αργότερα, της διάβαζα βιβλία από τον τωρινό κόσμο, όπως τη Γενοβέφα και τη Φαβιόλα, κι εκείνη μου έλεγε τα ιστορήματα των Έλληνων, πώς άφησαν πίσω τα παλάτια τους κι έφυγαν κατά το Βορρά όταν εμφανίστηκε ο πραγματικός θεός.

Δεν πιστεύανε μοναχά στα είδουλα. Κι απατοί τους ήταν είδουλα, γιατί τους είχανε μαρκαλήσει τραγιά και σμερδάκια. Είχανε χάσει το δρόμο τον αθρωπινό τόσο πολύ, που σαν φανε­ρώθηκε ο Χριστός, δεν άντεχαν τη ματιά του και τη ζωή χαρισάμενη που έδωκε. Απ’ την άλλη, έτσι ψευτισμένοι που ήτανε, δεν θέλανε να παραδοθούνε στον Χριστό, όπως ο Μεγαλέξαν­τρος. Εκείνος έμαθε το Χριστό και πίστεψε.

Η Φυλλάδα του Μεγαλέξαντρου, έλεγε και ξανάλεγε. Αυτή και το Βαγγέλιο.

2

Με παντρέψανε σάμπως γομάρι, είπε μια φορά. Θρεφτάρι σε πανη­γύρι. Ας όψεται ο μεγάλος αδερφός μου ο Βαγγέλης, θεός σχωρέσ’ τον. Σαν να μην είχα το φταξούσιο.

Τι είναι αυτό; ρώτησα.

Ουφ, είσαι ντιπ χαζό. Είναι αυτό το κάτι που σου λέει να κάνεις ό,τι αποθυμάει η καρδιά σου. Είναι από θεού, και κατε­βαίνει απ’ τον ουρανό σαν γεννιέσαι. Σε πιάνει χωρίς να το ξέρεις. Δεν το σεβάστηκε ο αδερφός μου. Με πάντρεψε όπως-­όπως με τον παππού σου, που κακή ώρα νά ’χει. Ήμουνα λέει μεγάλη. Εικοσιπέντε χρονώ. Θα τον πάρεις, μου φώναζε. Και μου τον παντρέψανε χωρίς να τον θέλω, κι έγινε όλη μου η ζωή ένα ρείπιο. Έγινα ζωντόβολο, εγώ που είχα τόση ψυχή μέσα μου. Σε όλη μου τη ζωή έψαχνα τη μοίρα μου να με μοιράνει. Μόλις χάνεις το φταξούσιο, τρέχεις τον κόσμο σα φάντασμα και καταχανάς. Δεν βρίσκεις ησυχία πουθενά. Δεν έβλεπα ποτέ ονείρατα. Μόνο κακά σημάδια. Καν­ένας δε με απάν­τησε στο δρόμο. Κανένας δε με γύρεψε. Και τι λογισμοί νοηθήκανε μέσα μου; Κόλαση και τιμωρία. Ο θεός να με συχωρέσει. Σε κάνουν αμαρτωλό ακόμα και μες στο νου σου. Χωρίς να το θέλεις. Μέχρι και να φαρμακωθώ σκέφτηκα. Ποιος νοιάστηκε;

Άρχισα τότε κι εγώ να καταλαβαίνω. Η δική μου καλοτυχία υπήρχε μέσα στη δυστυχία ενός άλλου ανθρώπου.

3

Σού ’χω πει για τον Σουφαράπη;

Ξύπνησε ένα βράδυ και με σκούντηξε. Κοιμόμασταν δίπλα-­δίπλα στο ίδιο κρεβάτι, κάτω απ’ την ίδια βελέντζα. Ακόμα θυμάμαι τη μυρωδιά απ’ τα λουτρά του Καγιάφα. Θειάφι και καμφορά και ξεραμένη λεβάντα για τα κουνούπια. Εκεί βούλιαξε και χάθηκε ο αφορεσμένος ο Καγιάφας που σταύρωσε το Χριστό, έλεγε η Διονυσία. Για τούτο και μυρίζει έτσι. Το θειάφι της κόλασης.

Και ποιος ήταν ο Σουφαράπης; ρώταγα.

Είχε έρθει τον καιρό του Μπραΐμη, με την Επανάσταση, μου απάντησε. Μα τον κυνήγησε ο Κολοκοτρώνης. Πιαστήκανε στην Αγουλινίτσα κι έτρεξε αίμα, θυμωμένο, στα μπογάζια της λίμνας. Ο Μπραΐμης, ο Σουφαράπης και οι Λαλαίοι. Σφαγή και θανατικό. Πέρασε κι από δω ο φονιάς, αλλά δεν βρήκε κανένανε. Είχανε όλοι κρυφτεί στα βουνά, πίσω στα Καλυβάκια. Πήρε την ίδια στράτα με τον Μεταξά, όταν τον κυνήγησε ο βελζεβούλης ο Βενιζέλος. Ανέβηκε στην Γλαρέντζα για να μην τόνε πιάσουνε. Εκεί που κόνεψε ο Φράγκος ο Τζουφρές έξω από την Αδραβίδα, στο Χλεμούτζι που λένε, κι έφτιαξε κάστρο.

Ιμπραήμ, Μεταξάς, Βενιζέλος, Γοδεφρείδος Βιλλαρδουίνος, Κολο­κοτρώνης, όλοι μαζί στον αδιάσπαστο χορό της θύμησης. Η μνήμη δεν χρονολογεί.

Θα σ’ τα ιστορήσω όλα, χαρτί και καλαμάρι, έλεγε.

Λίγο πριν κοιμηθούμε με νανούριζε με ιστορήματα απ’ τον καιρό των παλαιών Έλληνων και για τα πράγματα του τόπου, για όσα έγιναν προχτές και χτες, πριν τη μέρα της, δηλαδή μέσα σε είκοσι αιώνες και βάλε. Άκουσα και για τις συναστεριές, την Αλετροπόδα, την Πούλια, τον Αυγερινό και άλλα τόσα που δεν τα θυμάμαι πια. Ιστορίες για τους Βουλγάρους και τον Άγιο Αντρέα, εκεί πάνω, στην Πάτρα, για το μοναστήρι Σεπετό, με τους Λαλαίους και τον Κολοκοτρώνη, το μοναστήρι της Κρεμαστής, τους Βενετσιάνους και τα καράβια τους, ακόμα και για το πώς αποχαιρετούσανε τη σταφίδα στο Κατάκωλο, για τους Γερμανούς και τους Ιταλούς, για τη βασίλισσα Φρειδερίκη που επισκέφτηκε το χωριό και μοίρασε λεφτουδάκια, για τα έρμα και τα ταμπάκικα της Τριπόλεως, για τα χασισοχώρια της Δημητσάνας, και για το ιταλικό υποβρύχιο που είχε κολλήσει στον Καγιάφα και ήταν ένα από τα σύμβολα που σημάδεψαν τις πρώτες μας βουτιές στη θάλασσα.

Όσα ιστορώ, όλα είναι προφητεμένα και σφραγισμένα στον Αγαθάγγελο, έλεγε. Τα είχε μαντέψει ούλα. Όλοι οι αθρώποι μια μέρα θα ενωθούνε με μια κλωστή, είχε πει. Κι αυτό έγινε με τον τηλέγραφο.

Άλλοτε πάλι το έριχνε στο τραγούδισμα, στα μοιρολόγια, τα κλέφτικα και τα παραμυθένια, τις φαντασίες, όπως τις έλεγε.

Έχω διακαμό στην ψυχή, έλεγε. Και τραγουδούσε. Της Αρετής, το γιοφύρι της Άρτας, τον Διγενή, των Κολοκοτρωναίων. Τραγουδούσε και για τον Άη Γιώργη, που βγαίνει το βράδυ από το εικόνισμα και αρπάζει τα παιδιά που δεν κοιμιόν­ται. Τα δένει πάνω στο άλογό του και τα δίνει στον Κατωθεό. Εμείς ακούγαμε τριπόδισμα αλόγου στο σκοτάδι και νομίζαμε ότι ήταν οι τελευταίες μας στιγμές.

Κλείσε σφιχτά τα μάτια σου, έλεγε η αδελφή μου η Αιμιλία. Να νομίσει πως κοιμόμαστε.

Όταν ξεμάκραινε το άλογο στο καλντερίμι, ουφ, λέγαμε, τη γλυτώσαμε κι απόψε.

4

Ήταν ένας χαλκωματζής που ήταν το ένα χέρι του μαραμένο. Δούλευε το χαλκό με το ένα χέρι, με το τσιγάρο στο στόμα, και έβριζε κάθε φορά που του έπεφτε απ’ το στόμα ή έχανε τη σφυριά.

Και τι έγινε; ρωτάγαμε.

Τον τιμώρησε η αγιά Βαρβάρα. Καπίνιζε σαν φουγάρο. Πήγαινε στο ξωκκλήσι του άγιου Θύμιου, στην εμπατή της Κρέσταινας, εκεί που είναι τα κούμαρα και τα θάμνα, κι άναβε το τσιγάρο του από την καντήλα της εικόνας. Κι έλεγε παλιόλογα ο σερσέμης. Μπαρντόν κυρά Βαρβάρα ν’ ανάψω το τσιγάρο. Μια, δυο, τρεις φορές, καλά, η αγιά Βαρβάρα δεν τού ’δωσε σημασία. Την τέταρτη, όμως, είδε κι απόειδε, δεν άντεξε, τον χτύπησε η ματιά της και το χέρι του παράλυσε. Νάτονε τώρα που πολεμάει να τα βγάλει πέρα κάθε μέρα μ’ ένα χέρι. Το κακό μάτι της αγιά Βαρβάρας τον έκοψε στα δύο. Δεν φόραγε και φυλαχτά πάνω του ο αχαΐρευτος. Και δεν μπορεί ν’ ανάψει το τσιγάρο απατός του πια. Πήγε σε γιατρούς στον Πύργο και την Πάτρα, αλλά τίποτις. Άμα σηκώνεις την οργή του άγιου, ποιος θα σε γλυτώσει; Τα φάρμακα; Παρακαλεί το θεό και τους άγιους, αλλά η αγιά Βαρβάρα δεν συχωράει. Σού ’χω πει την ιστορία με τον άγιο Χαράλαμπο;

Μέσα στον Άη Γιώργη υπήρχε μια τεράστια εικόνα του άγιου Χαράλαμπου που την κάνανε περιφορά κάθε φορά που υπήρχε ξηρασία ή έπεφτε ακρίδα. Οι παλιοί λέγανε πως μετά τους Γερμανούς δεν είχε βρέξει για χρόνια.

Είχανε φέρει την κατάρα στον τόπο, οι κακόζουδοι. Είχανε στείλει και τα παιδιά μας στον πόλεμο της Κορέας. Άλλη λύση για την ξέρα δεν ύπαρχε. Όλοι οι παπάδες με τα άμφια κάνανε έξοδο με την εικόνα στα χωράφια, για να τους ακούσει ο άγιος και να λυπηθεί. Πρώτη μέρα, τίποτα. Χλίψη. Δεύτερη μέρα, αεράκι και συννεφιά. Στεναχώρια. Τρίτη μέρα ανοίξανε οι ουρανοί κι έγινε κατακλυσμός, το τέλος του κόσμου. Ό,τι είχε μείνει ξερό και ψόφιο τα παράσυρε το νερό.

Γιατί; ρωτάγαμε εμείς τα μικρά και γελάγαμε.

Δεν πιστεύουμε, γι’ αυτό, απαντούσε. Μόνο σαν χρειαζόμαστε χάρη πάμε στην εκκλησιά. Κι ο άγιος το ξέρει και λέει: Θα σας δώκω περισσότερα απ’ όσα ζητάτε για να μάθετε. Μας τιμωράει δίνοντας παραπάνω απ’ όσα θέλουμε.

5

Καθότανε έξω από την πόρτα κάθε μεσημέρι, κοιτώντας μην περάσει κανένας ξένος. Έβαζε πάντα ένα άδειο πιάτο στο τραπέζι. Κι είχε ένα βάζο με γλυκό περγαμόντο ή κυδώνι για τον ξωμερίτη που ξενοπερπατάει. Μην πεινάσει και καταραστεί τον τόπο μας. Άγρια θεριά γινόμαστε σαν δεν σεβόμαστε όσους περπατάνε μακριά από τον τόπο τους. Εγώ έτρωγα κρυφά το περγα­μόντο από το βάζο. Μια φορά έτυχε να περνάει ένας Αμερκανός και δεν είχε τι να τον φιλέψει, γιατί είχα φάει όλα τα γλυκά. Έτρεξε στη γειτόνισσα και του έφερε γλυκό σταφύλι. Ο Αμερκανός κοίταζε παραξενεμένος.

Αχ παλιόπαιδο, μου έλεγε. Δεν φτάνει που θα χάσεις τα δόν­τια σου απ’ τη ζάχαρη. Θα κάνεις να καταραστούνε το χωριό μας. Αξομολόγητοι θα πάμε και ανεξαγόραστοι.

Από τότε άρχισα να κλεφτοτρώω μόνο το κυδώνι, κι άφηνα ένα ή δυο κομμάτια αφάγωτα, μπας και ξαναπεράσει κανένας Αμερκανός.

(…)

7

Η τηλεόραση μπήκε στο σπίτι της και στη ζωή μας το Δεκέμβρη του ’69. Ήτανε κι η πρώτη φορά που στολίσαμε χριστουγεννιάτικο δέντρο. Η Διονυσία θρονιάστηκε σε μια πολυθρόνα, κι έκανε να πιάσει κουβέντα με τους εκφωνητές όταν έλεγαν «Καλη­σπέρα σας, αγαπημένοι μας τηλεθεατές».

Καλησπέρα σε σας και την οικογένειά σας, απαντούσε. Παρα­πονιότανε κάθε βράδυ που δεν της απαντούσαν. Μέχρι που είδε κι απόειδε και αποφάσισε να μην τους ξαναχαιρετίσει. Μαζί με την θεία Κατίνα κουβεντιάζανε με τις ώρες για το πόσο ακατάδεχτοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι στην τηλεόραση, οι πρωτευουσιάνοι.

Αθηναίοι, Κατίνα μου. Τρώνε τον άμπακο και δεν λένε κι ευχαριστώ.

Απ’ όλα τα προγράμματα της άρεσαν οι ειδήσεις.

Ποιος να σκότωσε τον πρόεδρο της Αμερικής, τον ομορφονιό, αναρωτιότανε. Και η γυναίκα του να παντρευτεί εκείνονε τον βλάχο, τον Ωνάση. Τα ύστερα του κόσμου.

Όταν επισκέφτηκε τους Γαργαλιάνους ο Σπύρος Άγκνιου, μου έλεγε για ώρες τα οικογενειακά του.

Του δώκανε τόσα μαντήλια καλαματιανά που θά ’χει να συγυρίζεται για χρόνια, συμπλήρωσε.

Κάποια βράδια του καλοκαιριού όταν δεν φυσούσε, πιάναμε σήματα από την Αίγυπτο και την Ιταλία. Καθόμασταν μέχρι αργά να δούμε, ακόμα κι αφού έκλεινε η ελληνική τηλεόραση τα μεσά­νυχτα. Καθώς αλλάζαμε κανάλια, νά σου και βλέπαμε πεντακάθαρη εικόνα από Αίγυπτο. Ήτανε μια βραδιά το ’75. Μόλις είχε πεθάνει η Ουμ Καλθούμ, και το κανάλι έπαιζε όλα της τα τραγούδια για μέρες από το πρωί ώς το άλλο πρωί.

Δεν καταλαβαίνω τι ψέλνει, έλεγε η Διονυσία, αλλά μου σπάει την καρδιά και με ανατρανίζει. Έχει κι εκείνη διακαμό σύψυχο.

Με το ένα της μάτι, κοίταγε την τραγουδίστρια κι έλεγε: Τι κυρία, τι φωνή, τι ντύσιμο, τι κότσος, όχι σαν τις ξεμαλλιασμένες και τους ξεΐγκλωτους που τραγουδάνε σήμερα.

Εμείς θέλαμε να δούμε το Καντσονίσιμα και το Μίλε Λούτσι, τα ιταλικά.

Αυτοί χοροπηδάνε σαν ακρίδες, έλεγε η Διονυσία. Ενώ η άλλη, κυρά και αρχόντισσα, σαν την Παναγία τη Μεγάλη Παρα­σκευή.

(…)

9

Κάτου τα βέλα και τα καπέλα, και τα φτερά και η νουβέλ και τα μωρά· δεν θέλω πιέτες, κορσέδες, φούστες, και δεν κρατώ με κορδελίτσες τα μαλλιά· εγώ είμαι η νέα γυναίκα, που θα καπνίζω και θα ψηφίζω· η καθεμιά μας αξίζει για δέκα, δεν δίδω δι’ άνδρες έναν παρά.

Αυτό μου τραγουδούσε κάθε πρωί που ερχότανε να με ξυπνήσει, κατά τις 7.

Ξυπνάτε νοικοκυραίοι, φώναζε. Ο ήλιος μεσοκόπησε, και πάει για γιόμα.

Έφερνε βόλτες την αυλή, άπλωνε τα ρούχα να στεγνώσουν και βιαζόταν να τα μαζέψει πριν το απόκλωσμα του ήλιου.

Κοιτάχτε μην αστερωθούνε τα ρούχα, φώναζε στις κόρες της. Θα γιομίσουνε τα παιδιά ξανθήματα.

Μου άλλαζε τα σεντόνια κάθε μέρα.

Δεν ξέρεις τι γίνεται, έλεγε. Τα χτυπάνε τ’ αστέρια και μετά παίρνουνε τα παιδιά στην τέλειωση του κόσμου πίσω από τον ήλιο. Οι μανάδες τους τα ψάχνουνε.

Ήταν η εποχή της ελονοσίας ακόμα. Εκτός αν μιλούσε για κάτι άλλο.

Αγάπη μου έλα, ξύπνα, γείρε στην αγκαλιά μου, τα χάιδια σου μη μ’ αρνιέσαι, μη μ’ αφήνεις μοναχή. Το άλλο τραγούδι του πρωινού.

Άσε με γιαγιά, έλεγα, δεν κοιμήθηκα καλά το βράδυ. Είδα μια κακιά ταινία στον κινηματογράφο.

Πουφ, φούμαρα, έλεγε. Σήκω ν’ ακούσουμε μαζί τα πάθια της Λάουρας.

Κατά τις οχτώ, άνοιγε το ραδιόφωνο. Η συμφωνία του Αρανχουέζ. Έτσι άρχιζε η εκπομπή: Λάουρα, το κορίτσι με τα μυστικά. Και ακολουθούσαν: Μαρίνα, ένα κορίτσι αλλιώτικο από τα άλλα. Πικρή μικρή μου αγάπη. Τ’ άκουγε όλα ευλαβικά την ώρα που έστρωνε τα κρεβάτια και καθάριζε το σπίτι.

Τι περνάνε οι γυναίκες, έλεγε. Τα μαρτούρια του Άη Δημητριού και τα αγκομαχητά του Άη Γιώργη.

Εμένα μου άρεσε Το σπίτι των ανέμων, με δολοφονίες, ίντριγκες και την ηλεκτρική φωνή του Βύρωνα Πάλλη.

Δεν είναι του γούστου μου, έλεγε η Διονυσία. Θανατίλα και πίκρα.

Το βράδυ ακούγαμε την κατασκοπευτική σειρά Στον Ιστό της Αράχνης από το μεγάλο γερμανικό ραδιόφωνο, πριν φέρουμε την τηλεόραση στη ζωή μας.

Παλιοκομμουνιστές, έλεγε και ξανάλεγε. Κουκουέ μπουμ, Κουκουέ μπουμ. Σού ’χω πει την ιστορία με τους τρεις μαύρους κύκνους στο χωράφι μας που εφανιστήκανε και φωνάζανε με ανθρώπινη λαλίτσα, Κουκουέ μπουμ, Κουκουέ μπουμ; Θα ’ρθεί το Κουκουέ να σας σκοτώσει όλους. Εφανίστηκαν τρεις φορές και μετά χαθήκανε. Σταλμένα από θεού τα πουλιά. Δεν ξαναφανήκανε ποτές. Τρεις περι­στέρες βγήκανε αργότερα από τα ουράνια, ξανά με τις φωτιές του ’76. Πιάνανε με το ραμφί τους τις μπεμπέτσες που καιγόντανε, και τις περνάγανε πάνω από τον Αλφειό για να κάψουνε τα δάσια στα Ολύμπια.

Γιατί; ρωτάγαμε εμείς.

Είναι βουλή θεού, απαντούσε. Τιμωρεί και διορθώνει. Τους αστόχαστους και τους περήφανους. Για να πάθουνε ανανόηση.

Τι είναι αυτό;

Αυτό που παθαίνεις μόλις σε βαράει το χέρι του θεού.

Ανανόηση, δεν έχω ξεχάσει τη λέξη. Πού την είχε ακούσει;

10

Είναι 1972 και για πρώτη φορά ο γείτονάς μας ο Ρούλης μου έχει δώσει ένα αεροβόλο. Μόλις σκοτώσεις ένα ζωντανό και μας το φέρεις, γίνεσαι άντρας. Πήγα στο χτήμα και στήθηκα για ώρες να σκοτώσω ένα πουλί και να κερδίσω την επιδοκιμασία των μεγάλων. Κάποια στιγμή ένα πανέμορφο πετούμενο κούρνιασε σε κλαδάκι. Πράσινα, κόκκινα, κίτρινα φτερά, γυαλιστερά και ολοζώντανα. Κελαηδούσε σιγανά, ανέμελο, τσιμπολογώντας φύλλα και καρπούς. Κι εγώ το σκότωσα. Μπαμ, στον τόπο. Όλο χαρά και ευφορία πήγα να το δείξω στους άντρες. Στο δρόμο συνάντησα την Διονυσία και της τό ’δειξα.

Κοίτα γιαγιά, τι πουλί σκότωσα.

Μόλις το είδε το άρπαξε με τις δυο της φούχτες και άρχισε ένα μοιρολόι, που ακόμα μένει στο νου μου και με τρυπάει σα βελόνα.

Κακό παιδί σε σκότωσε, πουλάκι του ουρανού, κακό παιδί σε σκότωσε, γέννημα του θεού…

Μετά γύρισε σε μένα και, με οργή που δεν είχα ξαναδεί στο πρόσωπό της, φώναξε: Είσαι κακόψυχο. Τι σού ’κανε το ζωντανό, τόση ομορφιά, τόση γλύκα, κι εσύ το τέλειωσες, χωρίς λόγο, άσπλαχνο πλάσμα. Θα το βρεις μπροστά σου, το φονικό.

Είχα μείνει άφωνος. Το πήρε το πουλάκι και το έθαψε κάπου στο τούμπι. Άρπαξε μετά το αεροβόλο και το πήγε στην κυρία Ντίνα τη γειτόνισσα. Να πεις στο γιο σου να μη χαλεύει το μυαλό των μικρών παιδιών. Και γύρισε σε μένα όλο πίκρα και πόνο.

Άκου δω. Μην τα βάνεις με την ομορφιά του κόσμου. Θα κρουσταλλιάζεις στη φωτιά, θα καίγεσαι στο χιόνι. Θα σε πατήσει το σκοτάδι. Όλος ο νους σου θα γίνει μαυρίλα, τάφος.

Δεν ξανάπιασα όπλο ποτέ στην ζωή μου. Ακόμα και στο στρατό, όταν πυροβολούσα ένιωθα πάνω μου το βλέμμα, το δάχτυλο και τα λόγια της να με καταδικάζουν.

Άσπλαχνο πλάσμα, μου έλεγε πάλι και πάλι, μισάς τα όμορφα πλάσματα. Κυνηγάς τη ζωή. Θα το βρεις μπροστά σου. Θα σε χτυπήσει το χέρι του θεού σα δεν το περιμένεις.

Το γράφω σήμερα, αιώνες μετά, κι ακόμα ταράζομαι.