Ο Αλέξης Πολίτης για τον Διονύση Σαββόπουλο και τον Νίκο Κοεμτζή

Έφυγε στις 11 Απριλίου από τη ζωή ένας σπουδαίος νεοελληνιστής, ο καθηγητής Αλέξης Πολίτης (1945-2025), της μεγάλης οικογένειας των Πολίτηδων, εγγονός του Νικολάου Πολίτη, του πατέρα της ελληνικής λαογραφίας. Σπούδασε φιλόλογος, αν και, όπως θυμήθηκε στον επικήδειό του ο συμμαθητής του Νικηφόρος Διαμαντούρος, αρχικά ήθελε να γίνει μηχανικός. Πέρα από το  έργο του στο δημοτικό τραγούδι, ο πολυμαθέστατος Αλέξης Πολίτης ήταν ένας ξεχωριστός διανοητής και γοητευτικός δάσκαλος όπως λένε οι τυχεροί που ήταν μαθητές του.

Ακόμα, είχε φοβερή μεθοδικότητα, έδινε μεγάλη σημασία στην άχαρη δουλειά της τεκμηρίωσης και του συνοδευτικού υλικού, δεν περιφρονούσε τη χαμαλοδουλειά του φιλολόγου. Σε αυτόν οφείλουμε την Ανέμη, την ψηφιακή βιβλιοθήκη, ενώ πολύ χρήσιμο για κάθε μελετητή είναι το βιβλίο του «Το εγχειρίδιο του νεοελληνιστή».

Ακριβώς η σημασία που έδινε στις άχαρες λεπτομέρειες έγινε αφορμή να γνωριστούμε ηλαλληλογραφικώς.  Περί το 2014 μού έστειλε κάποιες παρατηρήσεις για ένα χρονολόγιο που είχα προσθέσει σε ένα βιβλίο του Βάρναλη που είχα εκδώσει και από τότε είχαμε αλληλογραφία. Στο  ιστολόγιο έχουμε δημοσιεύσει άρθρα είτε από δικά του κείμενα, όπως το Για μια χρονολογία αδειανή,  είτε στα οποία είχε συμβάλει με πληροφορίες,  όπως το άρθρο για τη Γαλάτεια και την  καλύβα. Έχουμε επίσης ανεβάσει το άρθρο του για τον χορό του Ζαλόγγου.

Μπόρεσα να τον γνωρίσω και από κοντά στην παρουσίαση του βιβλίου του «Διαβάζοντας ποίηση» (εκδ. Κίχλη) στον  Ιανό, πέρυσι τέτοιον καιρό (για την ακρίβεια, 28 Μαρτίου 2024, λέει η αφιέρωση). Το βιβλίο το συνιστώ θερμά και σαν δείγμα γραφής, και εις μνήμην, θα παρουσιάσω σήμερα ένα κείμενο από αυτό, στο οποίο ο Αλέξης  Πολίτης αναλύει το γνωστό τραγούδι του Σαββόπουλου «Μακρύ ζεϊμπέκικο για τον  Νίκο«, τον  Νίκο Κοεμτζή  δηλαδή. Διάλεξα το κείμενο αυτό επειδή  όλοι (εντάξει,  οι περισσότεροι) ξέρουμε το ποιητικό κείμενο του Σαββόπουλου κι έτσι  μπορούμε να εκτιμήσουμε καλύτερα την οξυδέρκεια του Πολίτη -διότι,  κακά τα ψέματα, λιγότεροι είναι  εξοικειωμένοι με το έργο π.χ. του Αλέξανδρου Μάτσα ή του  Αργυρη Χιόνη που επίσης αναλύει  ο Πολίτης στο ίδιο βιβλίο,  ενώ τα κείμενα για τον Διονύσιο Σολωμό παραήταν μεγάλα.

Η αρχική δημοσίευση του κειμένου είχε γίνει  στο περιοδικό Νέα Εστία το 2019. Εδώ το μεταφέρω όπως έχει, αφού ήταν ήδη  σε μονοτονικό, εκτός αν έχει γίνει κάποιο λάθος στο  OCR. (Όπως έχει, με μία εξαίρεση. Ο Πολίτης μία και μόνο φορά χρησιμοποιεί πολυτονικό στο άρθρο του, στη λέξη «πόχει»,  που τη βάζει με ψιλή οξεία για να  δείξει ότι είναι  «πο’ ‘χει» -ο Πολίτης παραθέτει στίχο του Σολωμού, Πολλοί ’ν’ οι δρόμοι πόχει ο νους.).

ΕΠΙ ΞΥΡΟΥ ΑΚΜΗΣ

ΤΟ «ΜΑΚΡΥ ΖΕΪΜΠΕΚΙΚΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΝΙΚΟ»

ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΕΣ ΠΡΟΣΛΗΨΕΙΣ

ΚΑΤΙ ΣΑΝ αφηγηματική μπαλάντα σε ρετσιτατίβο, το «Μακρύ ζεϊμπέκικο για τον Νίκο» προσλαμβάνεται βέβαια συνήθως με το αφτί, διαφέρει ωστόσο από τ’ άλλα τραγούδια του Σαββόπουλου, καθώς στηρίζεται λιγότερο στη μουσική και περισσότερο στα λόγια. Ο συγ­γραφέας μάς ειδοποιεί άλλωστε από την αρχή: «Λοιπόν μολύβι και χαρτί» — πράγμα που ίσως μας υποβάλλει να το σκεφτόμαστε κυρίως ως κείμενο, όχι ως τραγούδι. Η φωνή του αφηγητή μάλιστα συμπλέ­κεται με τη φωνή του ήρωα· ποιος πιάνει το μολύβι και το χαρτί, ή ποια­νού «η απόγνωση άνοιξε λαγούμι» δεν το ξεχωρίζουμε αμέσως. Μονάχα παρακάτω, με το τριτοπρόσωπο «δεν ζητά» διαβλέπουμε πως ο λόγος εκφέρεται από τον αφηγητή: «στοές που χώθηκαν με λάμψεις μαχαιριού | σε πιο στενό κελί|  ψηλά με πέπλα αίματος, | χλιμίντριζε η σελήνη· | δεν έχει ελπίδα, ελευθερία δεν ζητά, | αλλά δικαιοσύνη».

Όπως ξέρουμε, η «ύλη» προϋπήρχε. Ο Σαββόπουλος στηρίχτηκε στην απολογία του Νίκου Κοεμτζή στο δικαστήριο (αναλυτικά πρα­κτικά είχαν δημοσιευτεί στον τύπο της εποχής), αλλά το στήσιμο, η πλοκή κι η όλη σύλληψη της μπαλάντας προέκυψαν ύστερα από σκέ­ψεις, επιλογές, απορρίψεις. (Ποίηση άλλωστε είναι η θέαση, όχι το θέμα: η αρχική συγκίνηση δίνει την αφορμή· αν ο ποιητής δεν βρει την οπτική γωνία απ’ όπου θα κοιτάξει την «ύλη του», θα μας προ­σφέρει αδιάφορους -πόσες φορές!- συναισθηματισμούς, δεν θα κα­ταφέρει να μεταδώσει και σ’ εμάς τη συγκίνηση που αισθάνθηκε.) Το μολύβι και το χαρτί, λοιπόν, το έπιασε ο αφηγητής, μα για να του βγει το τελικό κείμενο, χρειαζόταν προσχέδιο, σχέδιο, διορθώσεις. Μέσα στο σχέδιο, άλλωστε, ήταν κι ο στόχος να συμπλέκεται, αλλού περισ­σότερο, αλλού λιγότερο, η δική του φωνή με τη φωνή του ήρωά του.

Πιστεύω ότι το καίριο εύρημα του Σαββόπουλου στάθηκε η απαλοι­φή του επιθέτου: το κεντρικό πρόσωπο λέγεται απλώς Νίκος. Εννοεί­ται πως η απόκρυψη είναι διάφανη και για τον συντάκτη και για τους αποδέκτες, όχι μόνο του μακρινού τώρα 1973, παρά για όποιον προ­σεγγίζει το κείμενο· όλοι ξέρουμε ποιος ήταν αυτός ο Νίκος, και όλοι ακούμε ή διαβάζουμε και το επίθετο πίσω από το απλό όνομα, και προβάλλουμε τα πραγματικά γεγονότα στην άκρη του μυαλού μας. Ωστόσο, αν σωστά διαβλέπω τον στόχο του συγγραφέα, νομίζω πως επιχείρησε -και, κατά τη γνώμη μου, κατάφερε- να υπερβεί το πε­ριστατικό και να συλλάβει μια κατάσταση – εκτός τόπου και χρό­νου. Ή πιο σωστά, και εκτός τόπου και χρόνου.

Θα προσπαθήσω να το δείξω. «Λοιπόν, μολύβι και χαρτί,| η απόγνω­ση άνοιξε λαγούμι | στοές που χώθηκαν με λάμψεις μαχαιριού | σε πιο στενό κελί· | ψηλά με πέπλα αίματος,| χλιμίντριζε η σελήνη»· η αρχή-αρχή της μπαλάντας. Με τη σελήνη ακίνητη στον ουρανό και τη μεταφορική, κυριολεκτικά, αποτύπωση του τί συνέβαινε στο βά­θος του μυαλού, στο λαγούμι και στις στοές του -και του δράστη και του αφηγητή- ο πραγματικός χρόνος χάνεται – τώρα είμαστε στο άχρονο τοπίο της φαντασίας: «σκιές με λάμπες θυέλλης που γλι­στρούν | στου Άδη το πανί» – δεύτερη μεταφορά, στην πλατεία του θεάτρου σκιών τώρα. Οι αναγνώστες είμαστε έτσι έτοιμοι να εντα­χθούμε στο «οία αν γένοιτο» της αριστοτελικής ποιητικής· και μπορεί να μην έχουμε βέβαια καμιά δικαιοδοσία στην πραγματική ιστο­ρία (άλλοι θα δικάσουν, όχι εμείς), οφείλουμε όμως να καταλάβουμε, να εισχωρήσουμε στο δράμα που θα παρακολουθήσουμε: στο ηθικό πεδίο εμείς τελικά θα αθωώσουμε ή θα καταδικάσουμε.

Το κείμενο μας οδηγεί: «Γεννήθηκε σ’ έναν λασπότοπο», ο πατέ­ρας του «είχε κρυψώνα το βουνό,| απ’ το ’45,| κι οι χωρικοί […] μακραίναν κι απ’ τον γιο»· «βουβός δεσμός» ανάμεσα στον μεγάλο και τον μικρό αδελφό, και, τέλος, ο Νίκος, που έβλεπε τους συγχωριανούς «στρωμένους στη δουλειά» κι ένιωθε αποκλεισμένος από τις κανονι­κότητες της ζωής. Δεν φταίει λοιπόν αυτός που βρέθηκε στο περιθώ­ριο. Και να προσέξουμε με πόση τέχνη αθωώνεται η αναγκαστική κατάληξη του περιθωρίου, η «παρανομία»: «Θα φεύγει πάντα για το άστρο που δεν φτάνει | καμιά αστυνομία | για τους φυγάδες αυτός ο ουρανός | είν’ η παρανομία». Πρώτα το άστρο, μετά ο ουρανός. Κι ακολουθεί η άμεση αποστροφή του αφηγητή στον ήρωα^– «Νίκο, αγ­γίζω το στοιχειό σας | Νίκο, μες στον υπόκοσμο της γλώσσας». (Ετού­τα τα προσωπικά σχόλια, τρία σφηνωμένα στο σώμα της μπαλάντας κι ένα ως κατακλείδα της, είναι οι αρμοί που συνδέουν τα τέσσερα μέρη της.) Την προσπάθεια να εισχωρήσει ο Σαββόπουλος στο ασυ­νείδητο του ήρωά του μέσα από τον «υπόκοσμο της γλώσσας» -διά της ποιήσεως, δηλαδή- τη βλέπω πιο πολύ ως έμμεση παρότρυνση στον αναγνώστη του: νά πώς πρέπει να σκεφτείς.

Ακολουθούν τα γεγονότα της παρανομίας· κλοπές, καταδίκες, κι έπειτα, σαν τους ραψωδούς ή τους πιο κοντινούς μας ριμαδόρους, ο αφηγητής γίνεται κομμάτι της ιστορίας: «Τον είδα όταν βγήκε», από τη φυλακή. Η αληθοφάνεια νομιμοποιεί —και αναδρομικά— τα όσα ακούσαμε έως τώρα· ο ποιητής νοείται αυτόπτης, όσα λοιπόν μας λέει δεν είναι παρά η αλήθεια. Έχει έτσι το δικαίωμα να εντάξει στην αφήγηση και κάτι που μόνο ο ήρωας θα μπορούσε να ξέρει: «κρατού­σε πλέον μιαν απόσταση απ’ την τρέλα,| όχι για να σωθεί | αλλά για να την σώσει, αν μ’ εννοείς,| νά, λόγου χάρη ήθελε γάμο». Εδώ, προ­τού προχωρήσω, ας σταθώ στον χειρισμό με τον οποίο ο ποιητής νο­μιμοποιεί την —τόσο καίρια για τη δομή της πλοκής- «απόσταση απ’ την τρέλα»: «όχι για να σωθεί | αλλά για να την σώσει». Ώς εδώ ξεφεύγει δεν ξεφεύγει από το ρητορικό λογοπαίγνιο· ακολουθεί όμως εκείνο το δίσημο «αν μ’ εννοείς», και μας πιάνει όλους στα δίχτυα του: σε μια πρώτη ανάγνωση, «πρόσεξε, λέω κάτι δύσκολο», σε μια δεύτερη, «ξέρω πως υπερβαίνω τα εσκαμμένα, έχω όμως δίκιο, πίστεψέ με».

Ξαναπιάνουμε το νήμα της ζωής του ήρωα· περιπλανήσεις, εκβια­σμοί, χωρισμός από τη μνηστή. Του απομένει μόνο «των μπουζουξίδικων το γκέτο». Γκέτο· ιδεατό για τα πλήθη που απλώς διασκεδά­ζουν, αληθινό για όσους το τραγούδι -και κυρίως ο χορός- συνδέε­ται ακόμα με τη μυητική λύτρωση. (Όλοι λυτρωνόμαστε κάπως με τον χορό, είτε χορεύοντας είτε βλέποντας να χορεύουν· για κάποιους όμως αυτό συνιστά «μια κρυφήν αναπνοή».) Και καθώς εδώ περνάμε στο επόμενο κεφάλαιο, ο ποιητής μάς το δηλώνει με το δεύτερο σχόλιο-αποστροφή προς τον  ήρωα: «Νίκο, σκυλάδικο Σαββάτο | Νίκο, σπασίματα γεμάτο». Η φράση μοιάζει άψυχη, απλή περιγραφή· κα­τά τη γνώμη μου συνειδητά: ετοιμάζεται η κορύφωση. Θα χορέψει ο αδελφός.

«Παραγγελιά και περιμέναν καθισμένοι,| και τα ηχεία το αναγγείλαν,| κι όλα τα όργανα συλλάβαν τον σκοπό | για τον χορό του Δημο­σθένη· | καθώς ανέβαινε η πίστα ήταν γεμάτη,| ακούστηκε να ουρ­λιάζει | —«Παραγγελιά!», γιατί το είδε το κακό | με δρασκελιές να πλησιάζει». Η εικόνα είναι τόσο εναργής, που όλοι βλέπουμε «το κα­κό» να καταφθάνει απότομα, «με δρασκελιές». Το «κακό» αποκτά αυτόνομη υπόσταση· σαν να μην το πράττει κάποιος, σαν να είναι η ίδια η Μοίρα.

Φταίχτες, ωστόσο, υπάρχουν· η «παραγγελιά» είναι άγραφος νό­μος, απόλυτα αποδεκτός από όλα τα μέλη του «γκέτο», ακόμα κι απ’ τους παρείσακτους. Αυτοί που παραβιάζουν ετούτον τον ηθικό κώδι­κα περιφρονούν την κοινότητα· αν το έκανε ένας οποιοσδήποτε πε­λάτης, θα έρχονταν οι μπράβοι του μαγαζιού να τον συμμαζέψουν. Όμως εδώ πρόκειται για αστυνόμους· η προσβολή για τα δυο αδέλ­φια είναι διπλή, στιγμιαία και διαρκής. «Σαν ένα φιλμ ιλιγγιώδες η ζωή τους | του Νίκου έκαψε τα φρένα». Η «τρέλα», που τόσο επίμο­να παραμέριζε, αναπήδησε «με βία»: «Έξω απ’ την τρέλα δεν είχε κάτι να πιαστεί,| γιατί του τό ’χαν διαλύσει | κατρακυλάει στον προ­βολέα των σκοταδιών του,| στη φρικαλέα ατραξιόν του,| με τόση βία, που είναι αδύνατο να πω | τί έγιν’ εκεί κάτου».

Αλλά η αφήγηση είναι πολύ προσεκτική· ούτε η τρέλα ούτε η πρά­ξη δεν δικαιώνονται – ερμηνεύονται μονάχα: «το δράμα όλο συντελέστηκε, θαρρώ,| στον χώρο του αοράτου». Το κακό είναι έργο της Μοίρας. Όμως ο ποιητής ξέρει να ετάζει καρδίαν και νεφρούς του ήρωα – να πω καλύτερα των ανθρώπων; Το «Νίκο συγκρατήσου» εί­ναι η μία όψη, η άλλη είναι το «τραβώντας κιόλας το λεπίδι». Συνει­δητοποίησε άραγε ο Σαββόπουλος τί σημαίνει να κυκλοφορεί κάποιος πάντοτε οπλισμένος; – ενδόμυχα πάντως ναι, γι’ αυτό και ο επό­μενος αρμός που θα μας περάσει στα αποτελέσματα της πράξης του είναι αφοριστικός: «Νίκο, σόι αλλοπαρμένο | Νίκο, τί έχεις καμωμέ­νο». Μπορεί να έφταιγε η Μοίρα, μπορεί το «αλλοπαρμένο σόι», αλ­λά ο φόνος είναι φόνος.

Και ο Νίκος το ξέρει. Πρέπει να πληρώσει· αλλά όχι σ’ αυτούς. Μόνος του θα το κάνει, ο παλιός άγραφος νόμος στην πιο αυστηρή του εκδοχή. Να χαθεί στο πέλαγος, ναι· να τον σκοτώσουν οι αστυνό­μοι πάλι ναι, μα να παραδοθεί όχι. Τα πράγματα όμως ήρθαν αλλιώς και έπεσε στα χέρια τους, χάρη στο θάρρος ενός ταβερνιάρη που «τού ’δωσε μια μ’ ένα καδρόνι» – δειλοί οι αστυνόμοι, δεν τολμούσαν καν να τον πλησιάσουν.

Ό,τι ήταν να γίνει, έγινε· περνάμε τώρα στον απόηχό τους στην κοι­νωνία. Από εδώ κι εμπρός ο αφηγητής βλέπει τα πράγματα όχι απλώς ολότελα από την πλευρά του Νίκου, μα και σε αντιπαλότητα με πολ­λά τμήματα του κοινωνικού συνόλου. Αγκιστρώνεται αρχικά σε μια καθαρή σύμπτωση: Η δίκη του έγινε τον άγριο Νοέμβρη -άγριος από τα γεγονότα του Πολυτεχνείου—, «το ένιωθε άραγε κι εκείνος;». Κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει ετούτη την υπόθεση, μα ούτε και να τη στηρίξει. Ή μπορεί; Οι άμεσοι ακροατές της μπαλάντας -κι εμείς όλοι, είτε συγκαιρινοί είτε επίγονοι- είμαστε έτοιμοι να το αποδε­χθούμε, έστω και αστήρικτα, κι εκεί ποντάρει ο τραγουδοποιός. Και το πέτυχε, όσο μπορώ να μαρτυρήσω.

Με πολλή μαστοριά, μάλιστα. Ο «τύπος», πάντα υποταγμένος στο πλατύ κοινό, αφέθηκε στους κοινούς τόπους, το ίδιο «και πολλοί προοδευτικοί», που δεν μπορούν να εισχωρήσουν στα δύσκολα. (Μή­πως, φίλε ακροατή, είσαι κι εσύ πλαδαρός διανοούμενος;) Και οι λαϊ­κοί άνθρωποι συχνά μένουν στην επιφανειακή έννοια του δικαίου· ο πραγματικός εκφραστής του λαού δεν είναι όμως ο λαϊκός άνθρω­πος, είναι ο λαϊκός καλλιτέχνης: «ο Μπιθικώτσης» – ο altra cosa. Στην κρίσιμη φράση «τον διώχνει και του λέει,| “Πού να σου εξη­γώ…”» το ποιητικό βάρος βρίσκεται στο «τον διώχνει» – ποιον; εκείνον «τον συνεργάτη ενός εντύπου». (Λιτή και άκρως περιφρονη­τική διατύπωση.)

Με το τρίτο σχόλιο-αποστροφή προς τον ήρωα, «Νίκο, χωριό συσκο­τισμένο | Νίκο, ποιοι σ’έχουν κυκλωμένο», φτάνουμε πια στην τελευ­ταία πράξη του δράματος – και «δράμα σημαίνει ένταση ανάμεσα σε δύο αντίθετες απόψεις», μας λεν οι θεωρητικοί της λογοτεχνίας. Από τη μια μεριά ο Νίκος και ο κόσμος του, από την άλλη η συμβατική δι­καιοσύνη, κι αμέσως μετά, ο Νίκος από εδώ, από εκεί η κοινωνία-φυλακή. Η απαξίωση του δικαστηρίου —«καθώς διηγόταν τη ζωή του σε κουφούς»- δεν αρκεί στον συγγραφέα· ό,τι θέλει, να τονίσει είναι η ταύτιση της φυλακής με την κοινωνία: «ο βίος δεν διαφέρει· | ασφυκτιούσε σαν ζώο μυθικό | εδώ όσο κι εκεί».

Εδώ αφήνουμε πια τον «Νίκο»· ο κρίσιμος λόγος «ασφυκτιούσε» έχει ειπωθεί, και ακούμε μονάχα τις σκέψεις του ποιητή — να πω κα­λύτερα, τις αναγωγές του;

Μην είναι τάχα ένα ρίγος παραπέρα,
που δείχνει απόσταση απ’ το δράμα,
και μεταφέρει σαν ιπτάμενο ένα θαύμα,
της Δικαιοσύνης τη γαλέρα;

Μήπως, δηλαδή, πέρα από το ατομικό δράμα, μήπως μπορούμε να διαισθανθούμε, σαν όνειρο, έστω, σαν θαύμα, μιαν υπέρτατη λύτρω­ση; Η Τέχνη, και μόνον αυτή, ξέρει από δικαιοσύνη, επειδή μόνον αυ­τή έχει ζήσει «παράξενες στιγμές» (με την αοριστία του ((παράξε­νες» γλιτώνει από τον διδακτισμό που καιροφυλακτεί πάντοτε). Μό­νο αυτή μπορεί να «ξαναδεί» τα πράγματα «σε αργές στροφές» — να τα θεωρήσει, να τα στοχαστεί:

Η τέχνη μου έζησε παράξενες στιγμές,
και από δίκιο ξέρει.
Τα κίνητρά του δεν ήταν ταπεινά·
τον βλέπω σε αργές στροφές
-σαν μια θεότητα που λύει τον πανικό της,
και διαστέλλεται ξεσπώντας
στ’ ανυποψίαστα μπουλούκια του γλεντιού
που βιάζουν το άσυλό της.

Η ουρά που αυξαίνει φτύνοντάς τον, ας λυσσάει
με τον ζουρλομανδύα
και με τα ηλεκτροσόκ να τον κλονίσει
— θα λάβει ό,τι της αξίζει.
Στους λαβυρίνθους του εφιάλτη οδηγημένη,
αιώνια δίχως σωτηρία, στην τακτική δουλεία του δικαστή
που δεν καταλαβαίνει.

Όμως όχι· η πλήρης δικαίωση της ποιητικής θεώρησης δεν ανήκει στον καθένα. Οι άδικοι δικαστές δεν θα ζήσουν τη λύτρωση του εφιάλ­τη, όπως δεν θα τη ζήσουν ούτε οι «λαϊκοί ένα σωρό» ούτε οι «πολλοί προοδευτικοί» είτε οι «συνεργάτες ενός εντύπου». Μόνον οι ποιητές και τα «μυθικά ζώα», που ξέρουν πως πρέπει να πληρώσουν για τις άδικες πράξεις ή να φανταστούν το «θαύμα της ιπτάμενης γαλέρας της δικαιοσύνης».

Νίκο, ποτέ δεν θά ’ναι έτσι·
Νίκο, είν’ η αρρώστια που μας σώζει,
καθώς σε φέρνει πιο μακριά κι απ’ το κελί σου,
Νίκο, στον ουρανό της μουσικής σου.

(Λίγα χρόνια πριν το περιστατικό του «Νίκου», θυμάμαι που είχα δια­βάσει στις εφημερίδες την απολογία του Τσαρλς Μάνσον, του άγριου φονιά της Σάρον Τέιτ. Ειρωνευόταν τους δικαστές του, λέγοντας πάνω-κάτω αυτά τα λόγια: «Μέσα στη φυλακή, εγώ θα είμαι πιο ελεύ­θερος από εσάς, το κεφάλι μου είναι γεμάτο από μουσικές, που εσείς δεν θα τις ακούσετε ποτέ σας». Ίσως να τα είχε διαβάσει ετούτα και ο Διονύσης Σαββόπουλος· εγώ πάντως είχα εντυπωσιαστεί.)

*

Έτυχε να διαβάζουμε σε αναγνωστικές ποιητικές συναντήσεις τον Νοέμβρη του 2015, δέκα-δεκαπέντε μέρες μετά το μεγάλο μακελειό του Παρισιού στο Μπατακλάν, το «Μακρύ ζεϊμπέκικο». Η ανάγνω­ση που είχα προτείνει ήταν περίπου παρόμοια με όσα εξέθεσα και παραπάνω, όταν ξαφνικά ανανοήθηκα πως μια τέτοια ανάλυση, που τα βλέπει όλα από τη σκοπιά του θύτη, δικαιώνει κατά κάποιο τρόπο και τους τρομοκράτες. Κι αυτοί γεννήθηκαν σ’ έναν λασπότοπο, κι αυτοί ζουν μέσα στον ίδιο τους τον τόπο σε μια κατάσταση παρανο­μίας ή έστω ημι-παρανομίας, κι αυτοί είναι ενός είδους «φυγάδες, που φεύγουν πάντα για το άστρο που δεν φτάνει καμιά αστυνομία». Και σκέφτηκα πως ούτε εγώ ούτε οι περισσότεροι από εμάς δεν είχα­με σκεφτεί να διαβάσουμε το «Μακρύ ζεϊμπέκικο» από την οπτική γωνία των παιδιών των τριών θυμάτων που δεν γύρισαν ποτέ στο σπίτι τους. Ούτε ο ποιητής το σκέφτηκε, έστω και μια στιγμή. Για εμάς, ιδίως εκείνα τα χρόνια, οι αστυνόμοι «τρεις κι εξήντα παίρνου­νε, και τον κόσμο δέρνουνε».

Μα δεν είναι το ίδιο, το ξέρω. Ο «Νίκος» δρα σε κατάσταση παρο­ξυσμού· «σαν ένα φιλμ ιλιγγιώδες η ζωή τους» του καίει τα φρένα. Οι άλλοι προετοιμάστηκαν μεθοδικά για μήνες, ήξεραν τί πήγαιναν να κάνουν, απέβλεπαν στο μακελειό. Κι αν συλληφθούν δεν θα πουν στο δικαστήριο «πρέπει να πεθάνω» – είχαν όμως ζωστεί με εκρη­κτικά· η πράξη βαραίνει περισσότερο από τον λόγο. Ποιος άραγε βρίσκεται επί ξυρού ακμής, ο Σαββόπουλος όταν τα έγραφε ή εγώ που τα διαβάζω διπλά, και με την εμπειρία της μετά τις 11 Σεπτεμ­βρίου ζωής μας;

Δεν εννοώ να δικαιώσω τις τρομοκρατικές πράξεις ανατρέχοντας στα όσα έχει υποφέρει ένας άνθρωπος, ένας ή και πολλοί λαοί. Δεν εννοώ επίσης να στερήσω από τους ποιητές το προνόμιο να ζωντα­νεύουν εντυπωσιακά —και επικίνδυνα— ιδιαίτερες περιπτώσεις και να μου ανοίγουν τους «πολλούς δρόμους πόχει ο νους». Και χαίρομαι όταν ο Σαββόπουλος αναφωνεί «Νίκο, τί έχεις καμωμένο» ή όταν ο Σολωμός, αφού προσπαθήσει με κάθε τρόπο να εξηγήσει τί παρώθη­σε τους πολιορκητές της Τριπολιτσάς σ’ εκείνες τις άκρας βιαιότη­τας πράξεις τους, καταλήγει σ’ ένα «φθάνει, φθάνει· έως πότε οι σκο­τωμοί;». Κυρίως όμως είμαι ευτυχής που ζω σε μια κοινωνία που μου επιτρέπει να σκέφτομαι και έτσι.

Νέα Εστία, 184, τχ. 1880 (Μάρτ. 2019) 62-68.