Χουντάνιτ στην αρχαία Περσία (μια συνεργασία του Φρασαόρτη)

Ο φίλος μας ο Φρασαόρτης, που, όπως θα έχετε διαπιστώσει από τα σχόλιά του, είναι βαθύς γνώστης της Περσίας και της  ιστορίας της, μου έστειλε ένα  ιστορικό αφήγημα με αστυνομική χροιά, ένα χουντάνιτ που λέγανε στα Σούσα. Καθώς έχει και γλωσσικό ενδιαφέρον, βρήκα ότι ταιριάζει μια χαρά στο ιστολόγιό μας. Για να πω την αμαρτία μου, με βολεύει και μένα  διότι το σαββατοκύριακο  είχα  πάει  ένα ταξιδάκι.

Επειδή το άρθρο είναι μεγαλούτσικο, δεν θα πω περισσότερα.

Χουντάνιτ στην αρχαία Περσία

Η δολοφονία του Ξέρξη σε μεσαιωνικό χειρόγραφο

Στην Περσική Αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών οι διαμάχες για τον θρόνο ήταν συχνότατο φαινόμενο, αφού σχεδόν το σύνολο των Μεγάλων Βασιλέων αντιμετώπισε τουλάχιστον έναν ακόμα διεκδικητή για την αυτοκρατορική εξουσία. Οι κυριότερες πηγές μας είναι οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι συγγραφείς, καθώς οι αφηγηματικές πηγές από την ίδια την Περσία σπανίζουν.

Οι δυναστικές διαμάχες παρουσιάζονται συχνά με έναν ιδιαίτερα γλαφυρό τρόπο, μιας και οι ίντριγκες των αυλικών και τα οικογενειακές τραγωδίες κερδίζουν εύκολα το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

Όμως η αξιοπιστία τους δεν είναι ποτέ δεδομένη, ειδικά για ένα τόσο ευαίσθητο θέμα όπως η νομιμότητα του εκάστοτε μονάρχη.

Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα η διαδοχή του Καμβύση Β΄, όπου ο Δαρείος παρουσιάζεται, και στην τρίγλωσση επιγραφή του Μπεχιστούν και στην αρχαία γραμματεία, ως κοντινός συγγενής και νόμιμος διάδοχος του μακαρίτη βασιλέα που κατάφερε να εξουδετερώσει τον σφετεριστή Γαυμάτα. Ωστόσο, κατά πάσα πιθανότητα, ο σφετεριστής ήταν ο ίδιος ο Δαρείος, ο οποίος εξεγέρθηκε εναντίον του αδελφού του Καμβύση και νόμιμου διαδόχου[1]. Όμως ο Δαρείος δεν είναι ο μοναδικός Πέρσης μονάρχης, του οποίου οι συνθήκες ανόδου στον θρόνο έχουν διαστρεβλωθεί στην αρχαία γραμματεία. Κατά χρονολογική σειρά, θα εξετάσουμε τρεις άλλες περιπτώσεις, του Αρταξέρξη Α΄ (465-424 π.Χ.), του Αρσή/Αρταξέρξη Δ΄ (339/8-336/5 π.Χ.) και του Δαρείου Γ΄ (336/5-330 π.Χ.).

 

Ξέρξης και Αρταξέρξης

Το πρώτο παράδειγμα αφορά την βίαιη διαδοχή του Ξέρξη Α΄, του Πέρση βασιλιά που επιχείρησε ανεπιτυχώς να κατακτήσει τις ελληνικές πόλεις της Ευρώπης. Ούτε ο Ηρόδοτος ούτε ο Θουκυδίδης ασχολούνται με τον θάνατο του Ξέρξη, οπότε οι βασικές μας πηγές είναι εξής τρεις: ο Κτησίας ο Κνίδιος, γιατρός στην αυλή του Αρταξέρξη Β΄, που έγραψε τα Περσικά στις αρχές του 4^ου αιώνα, ο Διόδωρος ο Σικελιώτης (1^ος αιώνας π.Χ.) του οποίου η Ιστορική Βιβλιοθήκη περιγράφει τροχάδην και την περσική ιστορία και ο Ιουστίνος, Ρωμαίος ιστορικός της ύστερης αρχαιότητας που έγραψε μια περίληψη των Φιλιππικών Ιστοριών του Πομπήιου Τρόγου. Κατά πάσα πιθανότητα ο Κτησίας είναι η αρχική πηγή και οι υπόλοιποι απλώς συμβουλεύτηκαν άμεσα ή έμμεσα το έργο του. Δυστυχώς όμως τα Περσικά δεν έχουν σωθεί, οπότε για την μελέτη τους στηριζόμαστε ουσιαστικά στην περίληψη τους από τον Βυζαντινό πατριάρχη Φώτιο.

Σύμφωνα με τον Κτησία, ο Αρτάπανος, ένας αυλικός του Ξέρξη (ο Διόδωρος διευκρινίζει ότι ήταν ο αρχηγός της βασιλικής σωματοφυλακής με καταγωγή από την Υρκανία, μεταξύ Ιράν και Τουρκμενιστάν), σε συνεργασία με τον ευνούχο Ασπαμίτρη, αποφάσισαν να ανατρέψουν τον Ξέρξη. Πράγματι, αφού δολοφόνησαν τον Ξέρξη στον ύπνο του, ειδοποίησαν τον Αρταξέρξη, τον δευτερότοκο γιο του Ξέρξη, κατηγορώντας τον Δαρείο, τον πρωτότοκο, για την βασιλοκτονία. Παραπλανημένος από τους συνωμότες, ο Αρταξέρξης διέταξε την εκτέλεση του αθώου Δαρείου. Στην συνέχεια, ο Αρτάπανος και ο Ασπαμίτρης προσπάθησαν να ξεκάνουν και τον Αρταξέρξη, όμως το σχέδιο τους αποκαλύφθηκε από έναν άλλον Πέρση ευγενή, τον Μεγάβυζο, οπότε ο Αρταξέρξης πρόλαβε να τους εξουδετερώσει. Κατάφερε να σταθεροποιήσει έτσι την βασιλική του εξουσία, ενώ ο Μεγάβυζος διορίστηκε σατράπης της Συρίας.

Όσο για τον Διόδωρο και τον Ιουστίνο, με εξαίρεση ορισμένες ήσσονος σημασίας λεπτομέρειες σε ό,τι αφορά κυρίως τα ονόματα (π.χ. Αρτάβανος αντί για Αρτάπανος και Μιθραδάτης αντί για Ασπαμίτρης), συμφωνούν κατά γράμμα με τον Κτησία: Οι δύο αυλικοί δολοφόνησαν τον Ξέρξη και κατηγόρησαν για την βασιλοκτονία τον πρωτότοκο γιο του, τον Δαρείο, όμως η συνωμοσία τους ξεσκεπάστηκε και τιμωρήθηκαν παραδειγματικά. Όσον αφορά τις υπόλοιπες πηγές, υπάρχουν σκόρπιες αναφορές στον Αριστοτέλη και τον Κορνήλιο Νέπωτα, αλλά είναι είτε ασυνάρτητες είτε πολύ σύντομες. Ο Γεώργιος Σύγγελος αναφέρει ότι ο Αρτάπανος βασίλεψε εφτά μήνες, αλλά κατά πάσα πιθανότητα τον μπέρδεψε με τον Γαυμάτα, τον αντίπαλο του Δαρείου.

Πιο ενδιαφέρουσα είναι η μαρτυρία του Κλαύδιου Αιλιανού, ελληνόφωνου συγγραφέα της ρωμαϊκής περιόδου. Σύμφωνα με τον Αιλιανό, ο Ξέρξης, εξαιτίας μιας βλάσφημης ενέργειας του στον τάφου του Βήλου στην Βαβυλώνα, ηττήθηκε στην εισβολή του εναντίον των ελληνικών πόλεων και αργότερα δολοφονήθηκε από τον γιο του.  Ο Αιλιανός αποδίδει λοιπόν την ευθύνη για την δολοφονία του Ξέρξη σ’έναν ανώνυμο πρίγκηπα και όχι στους δύο αυλικούς. Πρόκειται για μια σαφέστατη αντίφαση, πολύ πιο σημαντική από τις ονομαστικές διαφωνίες μεταξύ Διόδωρου, Ιουστίνου και Κτησία. Το πιθανότερο ενδεχόμενο είναι όμως ότι ο Αιλιανός είτε μπερδεύτηκε είτε το νόημα διαστρεβλώθηκε από την ιδιαίτερα συμπυκνωμένη δομή του χωρίου. Για παράδειγμα, το επεισόδιο με τον βαβυλωνιακό τάφο εντοπίζεται και στον Κτησία (χωρίς αμφιβολία την αρχική πηγή του Αιλιανού), αλλά ο Κτησίας αναφέρεται στον τάφο του Βελιτάνα και όχι του Βήλου (δηλαδή το ζιγκουράτ του Μαρδούκ).

Ωστόσο, ο Αιλιανός δεν είναι ο μοναδικός που αποδίδει την δολοφονία του Ξέρξη σ’ έναν από τους γιους του. Μία βαβυλωνιακή πινακίδα που απαριθμεί τις σεληνιακές εκλείψεις σε σχέση με τις δυναστικές μεταβολές της Μεσοποταμίας αναφέρει ότι τον Αύγουστο του 465 π.Χ. ο Ξέρξης δολοφονήθηκε από τον γιο του[2]. Σε αντίθεση με τον Αιλιανό, πρόκειται για μια πολύ πιο αξιόπιστη πηγή, πολύ πιο κοντά, γεωγραφικά και χρονολογικά, στην περσική αυλή. Ποιον να πιστέψουμε λοιπόν, την αστρονομική πινακίδα ή την αρχαία γραμματεία; Η δεύτερη υπερέχει αριθμητικά, αλλά το πλεονέκτημα της είναι επιφανειακό, δεδομένου ότι η αρχική πηγή είναι ο Κτησίας. Επίσης, ο πυρήνας της ιστορίας, δηλαδή η αποκλειστική ευθύνη των αυλικών και η αρχική χειραγώγηση του Αρταξέρξη, ο οποίος όμως κατάφερε να εξιλεωθεί ξεσκεπάζοντας και τιμωρώντας τους συνωμότες, είναι δύσκολα πιστευτός.

Όσο για την πινακίδα, πρέπει πρώτα να καταλήξουμε στην ταυτότητα του ανώνυμου γιου. Μερικοί τον έχουν ταυτίσει με τον Δαρείο, με το επιχείρημα ότι η πινακίδα αντικατοπτρίζει την προπαγάνδα του Αρταξέρξη, ο οποίος κατηγόρησε τον αδερφό του για το πραξικόπημα. Όμως δεν υπάρχει ίχνος ενός τέτοιου αφηγήματος στην αρχαία γραμματεία, αν και ο Αρταξέρξης παρουσιάζεται όντως με έναν ιδιαίτερα θετικό τρόπο ως εκδικητής των δολοφόνων του πατέρα και του αδελφού του. Εξάλλου, όπως θα διαπιστώσουμε και αργότερα, οι βαβυλωνιακές πινακίδες είναι λιγότερο ευάλωτες στην βασιλική προπαγάνδα από την αρχαία γραμματεία.

Πιθανότατα, ο ανώνυμος γιος είναι ο ίδιος ο Αρταξέρξης. Ως δευτερότοκος, για να κληρονομήσει τον πατρικό θρόνο, ο Αρταξέρξης έπρεπε να εξουδετερώσει τον πατέρα του, αλλά και τον μεγαλύτερο αδελφό του. Επομένως, είναι πολύ πιθανό ότι ο ρόλος του Αρταξέρξη στο πραξικόπημα εξωραΐστηκε. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Αρτάπανος και ο Ασπαμίτρης δεν συμμετείχαν στην βασιλοκτονία, αλλά ο Αχαιμενίδης πρίγκηπας συνέβαλε πολύ πιο αποφασιστικά απ’ότι αφήνει να εννοηθεί ο Κτησίας, ενώ η εκτέλεση του αδελφού του δεν ήταν προϊόν μιας ατυχούς παρεξήγησης. Στην συνέχεια, με σκοπό να ισχυροποιήσει ιδεολογικά την εξουσία του, ο Αρταξέρξης τροποποίησε δημιουργικά τις συνθήκες ενθρόνισης του, ώστε να παρουσιάσει τον εαυτό του ως νόμιμο διάδοχο και εκδικητή του Ξέρξη.

Ως επίλογο, αξίζει να αναφέρουμε ότι δύο σχεδόν πανομοιότυπα ανάγλυφα που βρέθηκαν στην Περσέπολη έχουν επίσης συνδεθεί με την αμφιλεγόμενη διαδοχή του Ξέρξη. Τα ανάγλυφα αναπαριστούν μια σκηνή ακρόασης, όπου ο Μέγας Βασιλέας, καθιστός και περιστοιχισμένος από τους σωματοφύλακες και τους αυλικούς του, δέχεται έναν Πέρση ευγενή. Πίσω του βρίσκεται ο διάδοχος. Τα ανάγλυφα βρέθηκαν στον λεγόμενο «Θησαυροφυλάκιο» της Περσέπολης. Αρχικά ο μονάρχης είχε ταυτιστεί με τον Δαρείο Α’ και ο διάδοχος με τον Ξέρξη. Ωστόσο, όταν διαπιστώθηκε ότι τα ανάγλυφα αρχικά είχαν τοποθετηθεί στην Απαδάνα (δηλαδή την αίθουσα του θρόνου), ο Μέγας Βασιλέας ταυτίστηκε με τον Ξέρξη και ο διάδοχος με τον Δαρείο, σύμφωνα με το επιχείρημα ότι ο Αρταξέρξης, μόλις κατέλαβε τον θρόνο, μετακίνησε τα ενοχλητικά ανάγλυφα σε μια λιγότερο ορατή τοποθεσία. Μερικοί μάλιστα ταύτισαν τον Πέρση ευγενή με τον Αρτάπανο και τον κουκουλοφόρο αυλικό με τον Ασπαμίτρη.

Ελκυστική υπόθεση, αλλά το επιχείρημα είναι κυκλικό. Η ταύτιση στηρίζεται στον υποτιθέμενο λόγο της μεταφοράς των αναγλύφων, ο οποίος με την σειρά του βασίζεται στην ταύτιση των εικονιζόμενων προσώπων. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει η παραμικρή ένδειξη ότι τα ανάγλυφα αναπαριστούν ιστορικά πρόσωπα. Μπορεί πολύ απλά να πρόκειται για μια στερεοτυπική εικόνα, η οποία απεικονίζει το διαχρονικό μεγαλείο της περσικής μοναρχίας. Όσο για τους λόγους της μεταφοράς, δεν είχαν απαραίτητα πολιτική απόχρωση. Εξάλλου μια απλή μεταφορά στο «Θησαυροφυλάκιο» δεν αρμόζει στις συνήθεις πρακτικές της damnatio memoriae.

 

Αρταξέρξης Γ΄, Αρσής και Δαρείος Γ΄

Για τις δύο επόμενες περιπτώσεις, η κύρια πηγή μας είναι η Ιστορική Βιβλιοθήκη του Διόδωρου. Ο Διόδωρος παραθέτει συνοπτικά την δυναστική ιστορία των Περσών τις παραμονές της εισβολής του Αλεξάνδρου. Αντιπαραθέτει τις ραδιουργίες και τις διαμάχες των Αχαιμενιδών με την ομόνοια και την σταθερότητα της μακεδονικής αυλής. Σύμφωνα με τον Διόδωρο, ο Αρταξέρξης Γ΄ εξαιτίας της σκληρότητάς του ήταν ιδιαίτερα μισητός στους υπηκόους του. Κατά συνέπεια, δηλητηριάστηκε από τον ευνούχο Βαγώα, τον χιλίαρχο της αυλής (το πιο ισχυρό αυλικό αξίωμα στους Πέρσες), ο οποίος έσφαξε επίσης όλα τα παιδιά του Αρταξέρξη, εκτός από τον νεότερο, τον Αρσή, τον οποίο και εγκατέστησε στον Περσικό θρόνο.

Αν και μαριονέτα, δύο χρόνια αργότερα, ο Αρσής προσπάθησε να απαλλαγεί από τον Βαγώα, αλλά ο ευνούχος αποδείχθηκε πιο πονηρός. Δολοφόνησε τον Αρσή και όλα του τα παιδιά και, μιας και υπήρχε έλλειψη υποψηφίων για το αυτοκρατορικό αξίωμα, εγκατέστησε στον θρόνο τον Δαρείο Γ΄, από ένα παρακλάδι των Αχαιμενιδών. Όπως ήταν αναμενόμενο, ο Βαγώας προσπάθησε να ξεπαστρέψει και τον Δαρείο, αλλά αυτή την φορά τον πρόλαβε ο Μέγας Βασιλέας. Ο Βαγώας αναγκάστηκε να πιει από το δηλητηριασμένο κύπελλο που είχε προσφέρει στον Δαρείο και ο θάνατος του επέτρεψε στον Αχαιμενίδη μονάρχη να σταθεροποιήσει την εξουσία του. Ο Διόδωρος κλείνει την αφήγησή του προσθέτοντας ότι ο Δαρείος είχε διακριθεί στον πόλεμο εναντίον των Καδουσίων (ορεσίβιου λαού του Καυκάσου/ΒΔ Ιράν) και χάρη στην ανδρεία του ανακηρύχθηκε Μέγας Βασιλέας.

Ιδού λοιπόν η αφήγηση του Διοδώρου, η οποία όμως είναι αρκετά προβληματική, όπως φαίνεται από το μοτίβο του δηλητηρίου και την τρομερή παντοδυναμία του Βαγώα, ο οποίος ανεβοκατέβαζε βασιλιάδες χωρίς ν’αντιμετωπίσει το παραμικρό εμπόδιο. Σχετικά με την υποτιθέμενη μαζική εκτέλεση των παιδιών του Αρταξέρξη, ο Αρριανός διαψεύδει τον Διόδωρο, καθότι αναφέρει τον Βισθάνη, γιο του Αρταξέρξη Γ΄ και ακόμα εν ζωή όταν ο Αλέξανδρος κατακτούσε το Ιράν. Τέλος, ο Διόδωρος αντιφάσκει. Από την μία περιγράφει πως ο Δαρείος ανέβηκε στον θρόνο χάρη στις δολοπλοκίες του Βαγώα και από την άλλη επισημαίνει στην κατακλείδα ότι ανακηρύχθηκε Μέγας Βασιλέας χάρη στην γενναιότητα του. Κατά πάσα πιθανότητα, υπήρχαν δύο διαφορετικές εκδοχές και ο Διόδωρος, διστάζοντας να προτιμήσει την μία εις βάρος της άλλης, αποφάσισε να παραθέσει και τις δύο.

Από τις υπόλοιπες διαθέσιμες πηγές για τον θάνατο του Αρταξέρξη Γ΄, ο Αιλιανός αναφέρει ότι ο Βαγώας, αιγυπτιακής καταγωγής, μισούσε θανάσιμα τον Αρταξέρξη, επειδή είχε σφάξει τον ιερό ταύρο Άπιδα κατά την διάρκεια της (δεύτερης) κατάκτησης της Αιγύπτου. Επομένως, δολοφόνησε τον Αρταξέρξη και τάισε με το πτώμα του τις γάτες. Ακόμα πιο μακάβρια η εκδοχή του Λεξικού Σούδα, σύμφωνα με την οποία ο ίδιος ο Βαγώας έφαγε το πτώμα του δολοφονηθέντος βασιλέα. Υπάρχει όμως και μια τρίτη μαρτυρία, πολύ λιγότερο δραματική. Και πάλι πρόκειται για μια βαβυλωνιακή πινακίδα που απαριθμεί τις σεληνιακές εκλείψεις στην Μεσοποταμία από την βασιλεία του Ναβοπαλάσσαρ μέχρι τον Αντίγονο τον Μονόφθαλμο. Σύμφωνα με το σφηνοειδές κείμενο, μεταξύ του Αυγούστου και του Σεπτεμβρίου, ο Ώχος (το προσωπικό όνομα του Αρταξέρξη) συνάντησε την μοίρα του. Ο γιος του Αρσής ανέβηκε στον θρόνο[3].

Η λέξη κλειδί είναι το βαβυλωνιακό šīmtum (στο κείμενο γράφεται με το σουμερόγραμμα NAM.ME), το οποίο κυριολεκτικά σημαίνει συναντώ την μοίρα μου, αλλά προφανώς πρόκειται για ευφημισμό. Το šīmtum αναφέρεται στον θάνατο, αλλά στον θάνατο από φυσικά αίτια, όχι από ανθρώπινο χέρι. Υπάρχει φυσικά το ενδεχόμενο οι Βαβυλώνιοι να εξωράισαν κάπως τις συνθήκες θανάτου του Αρταξέρξη, αλλά, όπως είδαμε με τον Ξέρξη, τα αστρονομικά κείμενα δεν δίσταζαν να αναφερθούν ξεκάθαρα και χωρίς περικοκλάδες στις βασιλοκτονίες, ακόμα κι όταν ο δράστης ήταν ένας Αχαιμενίδης πρίγκηπας. Εξάλλου, δεν υπάρχει τίποτα παράλογο στον θάνατο από φυσικά αίτια του Αρταξέρξη, ο οποίος ήταν ήδη αρκετά γερασμένος με τα δεδομένα της εποχής (τουλάχιστον εξήντα χρονών, ίσως κι εβδομήντα).

Τότε όμως πώς εξηγούνται οι ευφάνταστες διηγήσεις του Διόδωρου, του Αιλιανού και του λεξικού Σούδα; Στην διήγηση του Αιλιανού είναι φανερές οι αιγυπτιακές επιρροές. Ο Βαγώας παρουσιάζεται ως Αιγύπτιος (το όνομα είναι περσικό, αλλά θεωρητικά δεν αποκλείεται ο Βαγώας να ήταν διαφορετικής καταγωγής, αν και, σύμφωνα με τον Διόδωρο, ο Βαγώας συμμετείχε στην εκστρατεία του Αρταξέρξη εναντίον της Αιγύπτου), η δολοφονία σχετίζεται άμεσα με την σφαγή του ιερού ταύρου και οι γάτες απολάμβαναν ιδιαίτερες τιμές στην αρχαία αιγυπτιακή θρησκεία.

Πράγματι, η φήμη του Αρταξέρξη στην Αίγυπτο δεν ήταν και η καλύτερη, καθώς κατηγορείται για βλάσφημες πράξεις (εκτός του Άπιδος κατακρεούργησε και το ιερό κριάρι του Μένδητος) και καταστροφές ναών. Η αξιοπιστία αυτών των ισχυρισμών είναι αμφισβητήσιμη, ίσως και να πρόκειται για συκοφαντίες των Αιγύπτιων ιερέων, των οποίων τα φορολογικά προνόμια περιέκοψαν οι Πέρσες, ή για πτολεμαϊκή προπαγάνδα. Σε κάθε περίπτωση, ο Αρταξέρξης Γ΄ είχε δαιμονοποιηθεί στην ελληνιστική Αίγυπτο, το οποίο εξηγεί επίσης την διάδοση θρύλων για το υποτιθέμενο τραγικό του τέλος. Ο ταπεινωτικός και βασανιστικός θάνατος του διώκτη ενός λαού ή μιας θρησκείας είναι πολύ συχνό φαινόμενο στην αρχαία γραμματεία, από τον Αντίοχο Δ΄ μέχρι τον Γαλέριο και τον Νεστόριο. Ο χριστιανός συγγραφέας Λακτάντιος έγραψε και ολόκληρο βιβλίο για τον θάνατο όσων ταλαιπώρησαν τους Χριστιανούς.

Ωστόσο, αν η δολοφονία του Αρταξέρξη από τον Βαγώα δεν συνέβη ποτέ, τότε αποδυναμώνεται και η αξιοπιστία του αποσπάσματος σχετικά με την δολοφονία του Αρσή. Σε ό,τι αφορά την αρχαία γραμματεία, υπάρχουν σύντομες αναφορές στον Στράβωνα και τον Κούρτιο Ρούφο, ενώ ο Ιουστίνος περιγράφει μονάχα τα πολεμικά κατορθώματα του Δαρείου εις βάρος των Καδουσίων, χωρίς την παραμικρή αναφορά στον Αρσή. Αντιθέτως, ο Αρριανός παραθέτει ένα γράμμα που ο Αλέξανδρος έστειλε στον Δαρείο Γ΄, όπου κατηγορεί τον αντίπαλο του ότι δολοφόνησε τον Αρσή σε συνεργασία με τον Βαγώα. Επομένως, σύμφωνα με τον Αλέξανδρο ο Δαρείος έπαιξε πολύ πιο ενεργό ρόλο στην ανατροπή του προκατόχου του, αλλά πρέπει να λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι δεν είναι αντικειμενική πηγή. Σκοπός του Αλεξάνδρου είναι να υποβαθμίσει την δυναστική νομιμότητα του Δαρείου, παρουσιάζοντας τον ως σφετεριστή και δολοφόνο.

Ωστόσο, ο ισχυρισμός του Αλεξάνδρου επιβεβαιώνεται και από μία βαβυλωνιακή πηγή. Πρόκειται για την λεγόμενη Δυναστική Προφητεία, η οποία απαριθμεί τηλεγραφικά τα δυναστικά γεγονότα στην Μεσοποταμία από τους Ασσύριους μέχρι τους Διαδόχους. Για την διαδοχή του Αρταξέρξη Γ΄ η σχετική παράγραφος έχει χαθεί, αλλά για τον Αρσή η Δυναστική Προφητεία μας λέει τα εξής[4]: [Ο Αρσής] θα βασιλέψει για δύο χρόνια, ένας ευνούχος θα δολοφονήσει αυτόν τον βασιλιά. Ένας πρίγκηπας θα εξεγερθεί και θα καταλάβει τον θρόνο. Θα βασιλέψει για πέντε χρόνια. Η χρήση του μέλλοντα φαίνεται κάπως περίεργη, αλλά το κείμενο τυπικά είναι προφητικό, όχι ιστορικό, αν και φυσικά οι υποτιθέμενες προφητείες γράφτηκαν εκ των υστέρων.

Επομένως η Δυναστική Προφητεία επιβεβαιώνει την δολοφονία του Αρσή από τον ευνούχο, δηλαδή τον Βαγώα, αλλά υπογραμμίζει και τον ρόλο του Δαρείου. Το ρήμα που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την πράξη του Δαρείου είναι το tebû (γραμμένο με το σουμερόγραμμα ZI), το οποίο σημαίνει γενικά «σηκώνομαι» και οι σημασίες του ποικίλλουν ανάλογα με τον χαρακτήρα και την χρονολόγηση του κειμένου. Στην Δυναστική Προφητεία το tebû χρησιμοποιείται αποκλειστικά για κινήματα στρατιωτικοπολιτικού χαρακτήρα: την εξέγερση του Ναβοπαλάσσαρ εναντίον των Ασσυρίων, την περσική κατάκτηση της Βαβυλώνας και την εισβολή των Μακεδόνων.

Άρα υποθέτουμε ότι και ο Δαρείος, παράλληλα με το πραξικόπημα του Βαγώα στην αυτοκρατορική αυλή, εξεγέρθηκε εναντίον του Μεγάλου Βασιλέα. Η Δυναστική Προφητεία δεν είναι και πολύ λεπτομερής, αλλά ο Ιουστίνος επισημαίνει ότι ο Δαρείος ήταν σατράπης της Αρμενίας πριν ανακηρυχθεί Μεγάλος Βασιλέας της Περσίας. Επομένως, είναι πιθανό ότι ο Δαρείος επαναστάτησε στην Αρμενία εναντίον του Αρσή και με την βοήθεια των σατραπικών στρατευμάτων του κατέλαβε τον θρόνο. Άρα, ο Αρσής όντως ανατράπηκε βίαια, αλλά η πτώση του δεν ήταν αποκλειστικά το αποτέλεσμα των μηχανορραφιών του Βαγώα, αλλά ενός καλά οργανωμένου και συντονισμένου πραξικοπήματος, ενορχηστρωμένου, μεταξύ άλλων, και από τον Δαρείο, ο οποίος ήταν κάθε άλλο παρά μαριονέτα του αυλικού. Στην συνέχεια, ο ρόλος του Δαρείου Γ΄ στο πραξικόπημα υποτιμήθηκε ή ακόμα και εξωραΐστηκε, όπως συνέβη κατά πάσα πιθανότητα με τον Δαρείο Α΄ και τον Αρταξέρξη Α΄. Ειδικά η ιστορία με την γενναιότητα του Δαρείου στον πόλεμο εναντία στους Καδούσιους απηχεί πιθανότατα την βασιλική προπαγάνδα, η οποία επηρέασε και την αρχαία γραμματεία.

Αντιθέτως, οι βαβυλωνιακές πινακίδες αποδεικνύονται λιγότερο ευεπηρέαστες, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι και αλάνθαστες. Ένα τέτοιο παράδειγμα που αφορά επίσης την βασιλεία του Αρσή είναι ο λεγόμενος Βασιλικός Κατάλογος της Ουρούκ, που απαριθμεί τους μονάρχες που ήλεγχαν την Ουρούκ από τους Ασσύριους μέχρι τους Σελευκίδες. Ακριβώς πριν τον Δαρείο Γ΄ ο κατάλογος αναφέρει έναν βαβυλώνιο βασιλιά του οποίου το πρώτο όνομα έχει χαθεί, αλλά το δεύτερο είναι Νιντίν[-Μπελ;[5]]. Ο Νιντίν-Μπελ είναι κατά τα άλλα εντελώς άγνωστος, αλλά με βάση αυτήν την μοναδική αναφορά ορισμένοι υποθέτουν ότι η νότια Μεσοποταμία (όπου βρίσκεται η Ουρούκ) είχε εξεγερθεί εναντίον των Περσών πριν καταλάβει την εξουσία ο Δαρείος. Έχει μάλιστα ταυτιστεί μ’έναν Αρ’ασιούκκα, ο οποίος εξουσίαζε για τουλάχιστον πέντε χρόνια την Λάρσα (πόλη γειτονική της Ουρούκ) κάπου στα τέλη του 4^ου αιώνα π.Χ.

Υπάρχει όμως και μια άλλη εξήγηση, πολύ πιο απλή. Υπήρξε όντως ένας Βαβυλώνιος που λεγόταν Νιντίντου-Μπελ και ο οποίος εξεγέρθηκε εναντίον των Περσών, υιοθετώντας το βασιλικό όνομα Ναβουχοδονόσωρ Γ΄. Η βασιλεία του είναι άψογα τεκμηριωμένη σε βαβυλωνιακές και περσικές πηγές, αλλά ο Νιντίντου-Μπελ εξεγέρθηκε εναντίον του Δαρείου Α΄ και όχι εναντίον του Δαρείου Γ΄. Επομένως, κατά πάσα πιθανότητα, ο συντάκτης του βασιλικού καταλόγου μπέρδεψε τους δύο Δαρείους. Όσο για τον Αρ’ασιούκκα, ακόμα και η ετυμολογία του ονόματος του είναι άγνωστη. Ίσως πρόκειται για ορθογραφικό λάθος, δηλαδή ο συμβολαιογράφος από την Λάρσα να δυσκολεύτηκε με την μεταγραφή των ονομάτων του Αλεξάνδρου ή του Φιλίππου Αρριδαίου.

 

[1] Για την διαδοχή του Καμβύση έχει γράψει ένα εξαιρετικό άρθρο ο Ρογήρος στο ιστολόγιο του.

[2] IZI 14 ? ⸢Ḫi-si ?⸣-ár-s̆ʋ́ DUMU-s̆ʋ́ GAZ-s̆ʋ́.

[3] KIN IƲ́-ma-kus̆ NAM^me Ár-s̆ʋ́ ⸢DUMU⸣-s̆ʋ́ ina AŠ.TE TUŠ-ab.

[4] 2 MU.AN.NA.MEŠ [LUGAL-ú-tu DÙ-uš] LUGAL šá-a-šú lúša-re-[ši .. .. ..] ⸢a⸣-a-um-ma lúNUN-⸢ú⸣ [ha-am-ma-’u] ⸢ZI⸣-am-ma (vide) AŠ.T[E i-ṣab-bat] 5 MU.AN.NA.MEŠ LUGAL-[ú-tu DÙ-uš].

[5] Και το δεύτερο συνθετικό του δεύτερου ονόματος έχει χαθεί. Μπελ είναι η πιθανότερη αποκατάσταση, αλλά χωρίς απόλυτη βεβαιότητα.