Τα Αναστενάρια (μια συνεργασία του Πέπε)

Σήμερα  είναι Κωνσταντίνου και Ελένης, γιορτάζει η μισή Ελλάδα που  λέμε. Το ιστολόγιο εύχεται χρόνια πολλά σε όσους γιορτάζουν ή έχουν  δικούς τους ανθρώπους να γιορτάζουν (εγώ έχω την αδελφή μου και τον ξάδερφό μου), ειδικά  στους φίλους σχολιαστές, τον Costas X, τον Κώστα Παπαθανασίου, τον Κώστα τον γερμανομαθή, τον ΚΩΣΤΑ που ελπίζω να μας διαβάζει,  τον Κώστα Κλ., τον Κωνσταντίνο, και όσες/όσους ξεχνάω -κι ας βάλω λινκ σε ένα από τα παλιότερα ελενοκωσταντινικά μας άρθρα -χρόνια πολλά!

Σήμερα όμως δεν θα επαναλάβω το εορταστικό άρθρο, για  τον απλό λόγο ότι έχω κάτι καλύτερο, μια εκλεκτή συνεργασία, που χαίρομαι επειδή  την προκάλεσα. Στο πρόσφατο άρθρο μας «Τουρκάλα ή Τούρκισσα;«, μια συνεργασία του Νίκου Νικολάου, ο φίλος μας ο Πέπε σε ένα σχόλιο (το 189) αναφέρθηκε στον λυράρη Γιάννη Στρίκο και στα κωστελήδικα χωριά και στα αναστενάρια. Η συζήτηση στράφηκε εκεί. Έγραψα λοιπόν: Γράψτε κάτι για τ’ Αναστενάρια, να το βάλουμε την άλλη βδομάδα, αν μπορείτε -όποιος μπορεί.

Ο φίλος μας  ο Πέπε ανταποκρίθηκε στην πρό(σ)κληση και έγραψε ένα εξαιρετικό κείμενο που συνδυάζει έξοχα τις εγκυκλοπαιδικές πληροφορίες με την προσωπική, βιωματική μαρτυρία. Κάποια από αυτά που θα διαβάσετε τα έχει ήδη αναφέρει στην πρόσφατη  συζήτηση ο Πέπε σε σχόλιά του, άλλα είναι εντελώς πρωτότυπα.

Αν το είχα σκεφτεί νωρίτερα,  θα έβαζα το άρθρο μερικές μέρες πιο πριν, ώστε να μπορεί, θεωρητικά, κάποιος αναγνώστης να επισκεφτεί τα χωριά εκείνα τις μέρες των  πανηγυριών -ε, δεν τα κάνουμε όλα προσχεδιασμένα.

Χωρίς άλλα εισαγωγικά, δίνω τον  λόγο στον Πέπε.

ΕΘΝΟΜΟΥΣΙΚΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ: ΤΑ ΑΝΑΣΤΕΝΑΡΙΑ

Α.

Τα Αναστενάρια τα είχα παρακολουθήσει μια φορά, το 1999. Δε θα ξαναπάω, γιατί δε μ’ έχουν ανάγκη, αλλά δε θα τα ξεχάσω και ποτέ. Είναι ένα τετραήμερο πανηγύρι του Κωνσταντίνου και Ελένης, με διάρκεια λίγων ωρών κάθε μέρα. Υπάρχουν κι άλλα τρία αναστενάρικα πανηγύρια μέσα στον χρόνο, αλλά του Κωνσταντίνου και Ελένης είναι το σημαντικότερο. Είναι έθιμο των Κωστελήδων, των Βορειοθρακιωτών δηλαδή που οι πρόγονοί τους ήρθαν με τους Βαλκανικούς από το Κωστή (και το γειτονικό Μπροντίβο) στη Βουλγαρία[1], και σκόρπισαν σε διάφορες μεριές της Μακεδονίας. Κάποιοι ίδρυσαν την Αγία Ελένη Σερρών, ένα αμιγώς κωστελήδικο χωριό, κι οι υπόλοιποι εγκαταστάθηκαν σε χωριά της Μακεδονίας που είχαν, ή δέχτηκαν αργότερα, κι άλλους πληθυσμούς: ντόπιους Μακεδόνες, Ποντίους, Σαρακατσάνους και όλες γενικώς τις φυλές του μακεδονικού μωσαϊκού.

Δε θα ασχοληθώ με τα ιστορικά, τα λαογραφικά, τα ανθρωπολογικά κλπ. του εθίμου. Ήδη στα σχόλια της σχετικής συζήτησης που προέκυψε τυχαία πριν από μερικές μέρες στην ανάρτηση «Τουρκάλα ή Τούρκισσα;» μαζεύτηκε πολύ περισσότερη γνώση απ’ όσην διέθετα. Εύκολα φαντάζεται κανείς ότι η σχετική βιβλιογραφία είναι πλούσια, αλλά εγώ θα καταθέσω μόνο την προσωπική μου εμπειρία.

Πρώρα απ’ όλα να ξεκαθαρίσουμε ότι τα αναστενάρια δεν είναι πυροβασία. Οι Αναστενάρηδες δεν είναι σαλτιμπάγκοι, είναι μύστες. Η πυροβασία είναι μόνο ένα από τα πολλά που συμβαίνουν, όχι το σημαντικότερο, όχι για όλους τους συμμετέχοντες, απλώς είναι το πιο εντυπωσιακό, αυτό που έχει γαργαλήσει την περιέργεια χιλιάδων φιλοπερίεργων που συρρέουν να χαζέψουν. Κάθε προσπάθεια να εξηγήσει κανείς γιατί δεν καίγονται, λες κι είναι αυτό το μόνο που συμβαίνει, ή αν υπάρχει απάτη κλπ., αποτελεί βάναυση ποδοπάτηση μιας ιεροτελεστίας.

Ήξερα από πριν ότι τα αναστενάρικα πανηγύρια είναι ο κατεξοχήν ή και μοναδικός χώρος όπου διατηρείται η θρακιώτικη λύρα, ένα σπάνιο, αρχέγονο όργανο που ήθελα πολύ να το δω και να το ακούσω εν δράσει μπροστά μου.

Από τις τέσσερις μέρες του πανηγυριού, πυροβασία γίνεται τη δεύτερη και την τέταρτη. Αλλά εκείνη τη χρονιά τις τρεις πρώτες μέρες έβρεχε ασταμάτητα, κι η πυροβασία δεν έγινε. Φαντάζομαι ότι κάτι τέτοιο δε θα είναι σπάνιο. Πάντως η ματαίωση της πυροβασίας δεν προκάλεσε κανένα πρόβλημα στη διεξαγωγή της τελετουργίας, ούτε εμάς που είχαμε έρθει σαν ξένοι παρατηρητές μας άφησε παραπονεμένους· άλλωστε, τελικά την είδαμε αλλού.

Το πανηγύρι γίνεται κυρίως στο κονάκι, ένα κοινοτικό κτίσμα είδικά γι’ αυτή τη δουλειά. Η πυροβασία έξω στην αυλή, τα υπόλοιπα μέσα. Κάποιες τελετουργικές πράξεις και λόγια με τα οποία ο Αρχιαναστενάρης σηματοδοτεί την έναρξη, δεν τα θυμάμαι αλλά είναι καταγραμμένα σ’ ένα σωρό πηγές. Παίζουν οι λύρες και τα νταούλια. Ένας ένας που αισθάνεται ότι ήρθε η στιγμή πηγαίνει στον Αρχιαναστενάρη και παίρνει μια ευλογία, και μπαίνει στον χορό. Ο καθένας χορεύει μόνος του. Υπάρχουν δυο-τρεις ιερές εικόνες, η μία είναι των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, οι άλλες δε θυμάμαι. Κάποιοι χορεύουν τις εικόνες, και οι υπόλοιποι έχουν κάτι μαντήλια, τα αμανέτια, επίσης ιερά, και χορεύουν μ’ αυτά (δηλαδή η εικόνα ή το αμανέτι, που τα παίρνουν από τον αρχιαναστενάρη, είναι κατά κάποιον τρόπο ο παρτενέρ του κάθε χορευτή).

Αυτό είναι όλο. Αλλά είναι εντελώς άγριο. Είναι ένα συγκλονιστικό και απερίγραπτο θέαμα. Αισθανεσαι ότι βγαίνει από τα έγκατα του χρόνου και σε πιάνει ίλιγγος. Βρίσκονται σε κατάσταση έκστασης, δεν είναι εκεί μαζί μας. Μερικοί αναστενάζουν κιόλας, σαν να καίγονται (λέμε όταν χορεύουν σε κοινό πάτωμα), ή και κραυγάζουν. Έχει παρέλθει ένα τέταρτο του αιώνος, και το βαθύ ρίγος που ένιωθα παρακολουθώντας τό θυμάμαι ολοζώντανα. Δέος, φόβος ιερός.

Για τον καθένα έρχεται κάποια στιγμή που έχει χορέψει αρκετά, και βγαίνει από τον χορό. Στο τέλος σταματάει ο χορός, και η μουσική. Γίνεται διάλειμμα. Βγαίνουν έξω. Συνέρχονται, επιστρέφουν στα εγκόσμια, ξαναγίνονται καθημερινοί άνθρωποι. Ανοίγουν το κινητό τους, κάνουν τσιγάρο. Μια κυρία που πριν χορέψει κούτσαινε, ξαναρχίζει να κουτσαίνει.

Και αναρωτιέσαι, το είδα ή τ’ ονειρεύτηκα;

Αυτός ο χορός γίνεται και τις τέσσερις μέρες, αλλά τη δεύτερη και την τέταρτη γίνεται γύρω από την πυρά και καταλήγει επάνω της. Μια μεγάλη πυραμίδα από ξύλα καίει για ώρες, κι όταν έχουν καεί τα ξύλα κι έχει γίνει μια μεγάλη ανθρακιά, πρώτος ο Αρχιαναστενάρης την πατάει διασχίζοντάς την δυο φορές σταυρωτά, κι ύστερα όποιος νιώσει ότι τον έπιασε ο Άγιος πατάει κι αυτός. Συνήθως περνάνε για λίγα βήματα, συνεχίζουν τον χορό έξω στο χώμα, και ξαναμπαίνουν για λίγο πάλι. Ατυχήματα δεν είδα, αλλά συμβαίνουν κι αυτά (από όποιον ολιγοπιστήσει ενώ υπερεκτίμησε την πίστη του).

Την πρώτη και την τρίτη δεν έχει φωτιά. Τη χρονιά που πήγα, όπως είπαμε, δεν είχε καθόλου φωτιά λόγω βροχής, οπότε πρώτη-δεύτερη-τρίτη μέρα έγινε το ίδιο (τουλάχιστον απ’ όσο αντιλήφθηκα – όχι πως αντιλαμβάνεται και πολλά ο εξωτερικός παρατηρητής). Την τέταρτη πήγαμε στο άλλο χωριό.

Τα δύο χωριά είχαν πολύ διαφορετικό στιλ. Στο πρώτο ήταν σκληροπυρηνικοί. Εκεί τα Αναστενάρια τελούσαν ακόμη σχεδόν υπό διωγμό ως κάτι παγανιστικό, δαιμονικό ή πάντως όχι χριστιανικό. Για να παντρευτούμε, μου έλεγαν οι ντόπιοι, πρέπει να πάμε σε μακρινή μητρόπολη που να μη μας ξέρουν, εδώ ο Δεσπότης δε μας αναγνωρίζει για χριστιανούς! Κι αυτός ο διωγμός τούς είχε πεισματώσει, τους είχε χαλυβδώσει την απόφαση να συσπειρωθούν γύρω από το έθιμό τους και να το περιφρουρήσουν. Αλλά μόνο για πάρτη τους. Μέσα και γύρω στο κονάκι είχε παντού επιγραφές «Απαγορεύεται η μαγνητοσκόπηση», «Απαγορεύεται η ηχογράφηση», «Απαγορεύονται οι φωτογραφίες», και γενικά δε θέλαν να έρθουμε να τους χαζεύουμε: νιώσαμε υποχρεωμένοι να στριμωχτούμε σ’ έναν πάγκο, πιάνοντας όσο λιγότερο χώρο γίνεται, και να παρακολουθούμε σιωπηλά και διακριτικά.

Στο δεύτερο χωριό, ακριβώς το αντίθετο: ήταν ανοιχτοί και φιλόξενοι, και ολίγον αυτάρεσκοι, και καθόλου άγριοι. Οι φιλοπερίεργοι ξένοι, δημοσιογράφοι ή ερευνητές ή τουρίστες, έμοιαζαν να είναι σχεδόν ο λόγος ύπαρξης του εθίμου. (Περιγράφω τώρα την πρώτη μου εντύπωση, όσο καθαρά μπορώ να τη θυμηθώ ύστερα από τόσα χρόνια. Σε καμία περίπτωση δεν εννοώ ούτε ότι οι πρώτοι ήταν αφιλόξενοι άνθρωποι, ούτε ότι οι δεύτεροι ήταν ξεπουλημένοι στους τουρίστες. Στην πραγματικότητα και τους μεν και τους δε τους εθαύμασα. Εν μέρει για τους ίδιους λόγους, και εν μέρει για διαφορετικούς…) Εκεί τους είδα και να πατάνε τα αναμμένα κάρβουνα· αλλά δε μ’ έπιασε κανένα ρίγος, κανένα δέος, το όλο πράγμα ήταν πολύ εξημερωμένο. Απλώς η συγκεκριμένη λεπτομέρεια, ότι πατούσαν τα κάρβουνα, ήταν παράξενη, αυτό ήταν όλο.

Η διαφοροποίηση αυτή είχε αντίκτυπο και στη μουσική: τα ίδια τραγούδια και σκοποί, με τα ίδια όργανα, είχαν ευδιάκριτες διαφορές στο στιλ. Στο πρώτο χωριό, αν θυμάμαι καλά, έπαιζαν δύο λύρες και σίγουρα ένα νταούλι. Έπαιζαν εντελώς απλά, αστόλιστα, με άπειρη επαναληπτικότητα, και όσο ανέβαινε είτε το κέφι είτε η άγρια και ιερή, η απόκοσμη αίσθηση του αναστενάρικου εθίμου, που κορυφώνεται στην έκσταση, αγρίευε κι η μουσική, μέχρι που γινόταν ποδοβολητό και αλαλαγμός.

Στο δεύτερο χωριό είχε πολλές λύρες, πολλά νταούλια και μία γκάιντα. Μεταξύ των νταουλτζήδων είχε και παιδιά, κάποια μάλιστα με «παιδικά» νταούλια μικρότερου μεγέθους. Ο συντονισμός ήταν καλοδουλεμένος, τα δάχτυλα των λυράρηδων έμοιαζαν πιο ασκημένα στην ακρίβεια και τη λεπτομέρεια. Τα νταούλια δεν έπαιζαν απλώς τον ρυθμό της μουσικής και του χορού αλλά ένα συγκεκριμένο, αρκετά περίπλοκο ρυθμικό σχήμα που μάλιστα περιλαμβάνει και χτυπήματα στο στεφάνι: έναν ρυθμό που αργότερα τον άκουσα να αναφέρεται ως «ο αναστενάρικος ρυθμός», όρος που δηλώνει αυτό τον αυστηρά συγκεκριμένο συνδυασμό χτύπων. Το τραχύ, αδρό και άγριο στιλ που έπαιζε ο νταουλτζής στο πρώτο χωριό θα ήταν αδύνατον να αποδοθεί από δύο ή περισσότερα νταούλια μαζί, θα γινόταν σκέτος σαματάς. Έτσι όπως έπαιζαν όμως στο δεύτερο θα μπορούσαν να προστεθούν οσαδήποτε νταούλια, αρκεί να είχαν κάνει λίγη πρόβα ώστε αυτό που έτσι κι αλλιώς το έπαιζαν όλοι ίδιο να έβγαινε χωρίς λάθη. Στο παίξιμο του πρώτου δεν νοούνταν το ενδεχόμενο του λάθους: τι λάθος, μόνο αν έχανε τον ρυθμό, πέραν αυτού ήταν ελεύθερος να κάνει ό,τι θέλει. Στο παίξιμο των δεύτερων, αν ο ένας από τους πολλούς έκανε ένα βαθύ μπουμ στο δέρμα του νταουλιού αντί για το ξερό τακ στο στεφάνι, θα ήταν παραφωνία. Συνολικά στο δεύτερο χωριό η αίσθηση ήταν «έχει έρθει κόσμος να μας ακούσει, ας βάλουμε τα καλά μας», ενώ στο πρώτο «έχουμε μια δουλειά να κάνουμε, δεν είναι ώρα για φιοριτούρες».

Το κατεξοχήν αναστενάρικο τραγούδι, το τραγούδι του χορού της πυροβασίας, είναι ο Μικροκωσταντίνος.  Βρίσκω μια ηχογράφηση που αποτυπώνει αρκετά πιστά αυτό που ακούει κανείς επιτόπου στο πανηγύρι την ώρα του εκστατικού χορού, με αισθητική που τείνει μάλλον προς τη δεύτερη που περιέγραψα παραπάνω· οι φωτογραφίες του βίντεο συμφωνούν απόλυτα με όσα θυμάμαι:

Εδώ πάλι ένα δείγμα της πιο έντεχνης εκδοχής της αναστενάρικης μουσικής. Είναι βέβαια παιγμένο εκτός πλαισίου: εφόσον απευθύνεται σε ακροατές που ήρθαν ν’ ακούσουν μουσική και όχι σε τελεστές που ήρθαν να πατήσουν, η αισθητική του είναι πιο εύκολα αποδεκτή. Εντός πλαισίου δε βρήκα αντιπροσωπευτικό δείγμα.

Β.

Τα όργανα του αναστενάρικου πανηγυριού είναι κυρίως η λύρα και το νταούλι. Ωστόσο στο δεύτερο χωριό είχε και γκάιντα, κάτι που συνέβαινε ανέκαθεν αλλά πιο περιστασιακά σε σχέση με την παρουσία των άλλων δύο οργάνων, που είναι απολύτως απαραίτητα.

Ο γκαϊτατζής ήταν ο Γιάννης Ντομπρίδης. Ίσως εκείνη την εποχή να μην ήξερα πλήρως ποιος είναι ο Γιάννης Ντομπρίδης. Ήταν σίγουρα ο πιο γνωστός και δραστήριος γκαϊτατζής της Θράκης, τον είχα σε διάφορους δίσκους με Αηδονίδη, με Δόμνα Σαμίου, με τον θρυλικό Γιάννη Στρίκο (τον μεγαλύτερο λύρατζη των αναστενάρικων χωριών, και δάσκαλο του Ντομπρίδη όπως έμαθα αργότερα), και με άλλους. Αλλά ήταν και κάτι πολύ περισσότερο: ο μοναδικός Θρακιώτης που, μετά από δύο γενιές εγκατάλειψης και απαξίωσης, ξανάπιασε το όργανο που παλιά ήταν η φωνή και η ψυχή ολόκληρης της Θράκης, συναρμολόγησε με χίλια βάσανα μια γκάιντα από κομμάτια που μάζευε επί χρόνια από δω κι από κει, συνέλεξε με το τσιμπιδάκι όσα σπαράγματα της σχετικής γνώσης διατηρούσαν οι λιγοστοί γέροντες γκαϊτατζήδες που ζούσαν ακόμη, τα συναρμολόγησε κι αυτά, ανακάλυψε εξ ανάγκης τα μυστικά της κατασκευής της –γιατί αν δεν την έφτιαχνε μόνος του δε θα είχε ποτέ μια γκάιντα της προκοπής–, και στη συνέχεια, σαν άνθρωπος αγροτικής καταγωγής αφενός αλλά και με ανώτερες σπουδές κι ένα σύγχρονο αστικό επάγγλεμα αφετέρου, μετέφρασε όλη αυτή τη γνώση στη γλώσσα που μπορούσαν να καταλάβουν οι νεότεροι επίδοξοι γκαϊτατζήδες που εμφανίστηκαν αργότερα, οι αναβιωτές, σύγχρονα παιδιά που διψούσαν αυτή τη γνώση αλλά δε θα μπορούσαν ποτέ να την αποκτήσουν με τον τρόπο των αγροτοποιμένων παππούδων τους – που κι εκείνοι, με τη σειρά τους, αν τους ρώταγε ένα τέτοιο παιδί δε θα ήξεραν να του τη μεταφέρουν με λόγια. Με το παράλογο, ρομαντικό πείσμα του να φυσάει για χρόνια την τελευταία σπίθα που ‘χε απομείνει μες στα βρεμένα κάρβουνα, ξαναζωντάνεψε την παλιά φωτιά. Κι έτσι τώρα πια έχει γεμίσει ο κόσμος θραιώτικες γκάιντες.

Ή ίσως και να τα ήξερα όλα αυτά, δε θυμάμαι. Πάντως σίγουρα δεν ήξερα ότι ο Ντομπρίδης έπαιζε και έφτιαχνε επίσης και όλα τα άλλα θρακιώτικα όργανα, λύρα, νταούλι, καβάλι (είδος μακριάς φλογέρας), ζουρνά κλπ. Ούτε ήξρεα την εκπληκτική προσωπικότητά του, που είχα την ευκαιρία να τη γνωρίσω στα μετέπειτα χρόνια. Μεγάλη μορφή.

(Βίντεο: ο Γιάννης Ντομπρίδης παίζει λύρα. Είναι ο αριστερός. Δεξιά ο Αλέξης Παρτινούδης.)

Όταν επόκαμε το πανηγύρι τον πλησίασα. Του ‘πιασα κουβέντα. Μου έδωσε το τηλέφωνό του· έμενε στη Θεσσαλονίκη, και μέσα στις επόμενες μέρες τον επισκέφτηκα. Μέσα σ’ έναν χώρο διακοσμημένο με φουσκωμένα τουλούμια κρεμασμένα για στέγνωμα, με τον τόρνο του, τα εργαλεία του, όργανα όλων αυτών των ειδών μισοαρχινισμένα, μισοτελειωμένα και έτοιμα, με στοίβες ξύλα και σωρούς ροκανίδι, μιλήσαμε ώρες για πολλά.

Έφυγα από κει με μια θρακιώτικη λύρα, ένα όργανο που δεν είχα σκεφτεί μέχρι τότε ότι μπορεί να το θέλω. Μια εξαιρετική λύρα, βροντόλαλη, καλλικέλαδη, ευκολόπαιχτη, ευκολοκούρδιστη, και κομψή.

Γ.

Πήρα τη λύρα στην Αθήνα κι άρχισα να την γρατζουνάω. Τις πρώτες μέρες συνέχεια, μετά πιο αραιά, όποτε μου ’ρχόταν η όρεξη. Πέρασε ένας χρόνος, δύο. Σιγά σιγά είχα αρχίσει να τη μαθαίνω. Έφτασε ο καιρός που θεώρησα ότι μπορώ πλέον να τη βγάλω και έξω, στις παρέες.

Κανονίζεται ένα γλέντι. Μια φίλη μου, η Μαρία, θα γιόρταζε τα γενέθλιά της υπαίθρια, στον λόφο του Φιλοπάππου. Θα είναι, λέει, πολλοί με όργανα· φέρε την τσαμπούνα οπωσδήποτε.

Εκείνο τον καιρό τέτοια γλέντια γίνονταν όλη την ώρα. Κάθε τρεις και λίγο ήμουν με την τσαμπούνα κάπου, κάτω από τον αττικό ουρανό (ή και άλλους ουρανούς, κυρίως τα καλοκαίρια), μαζί με γνωστούς ή άγνωστους φίλους οργανοπαίχτες. Έφερα λοιπόν την τσαμπούνα, αλλά έφερα και τη λύρα, να πάρει το βάπτισμα του πυρός. Την είχα κάπου κριυμμένη διακριτικά, περιμένοντας πότε θα ’ρθει η ώρα της. Και πράγματι ήρθε κάποια στιγμή, και την έβγαλα.

Αφού παίξαμε ό,τι παιξαμε, και μετά πήρε τον λόγο κάποιος επόμενος, έρχεται ένας Γιώργος και μου πιάνει κουβέντα για τη λύρα. Δεν τον ήξερα, φίλος της Μαρίας.

―Θρακιώτικη είναι, ε;

―Θρακιώτικη, ναι.

―Έχεις σχέση με Θράκη;

―Όχι.

―Ξέρεις, αυτό είναι το όργανο των Αναστενάρηδων.

―Ναι, το ξέρω. Έχω πάει. Από κει την πήρα.

Και βρίσκουμε κοινό πεδίο τα Αναστενάρια, κι αρχίζουμε να λέμε και να λέμε. Κάποια στιγμή μού το σκάει:

―Ξέρεις, τα κάνουμε κι εδώ στην Αθήνα τα Αναστενάρια. Έχει τώρα πανηγύρι στις τάδε του μηνός. Θες να έρθεις να παίξεις;

Μου ’ρθε κάπως ξαφνικό. Τα Αναστενάρια δεν είναι «ένα πανηγύρι» όπως το εννοούν οι υπόλοιποι άνθρωποι, είναι ένα μυστήριο. Οι μύστες είναι μια ομάδα κατά βάση κλειστή, έστω και όχι ερμητικά· μπαίνουν και καινούργιοι, και χωρίς καταγωγή, και χωρίς να έχουν μεγαλώσει μ’ αυτό, ακόμη και εθνογράφοιυς και ανθρωπολόγους ξέρω που τα πρωτογνώρισαν από επιστημονικό ενδιαφέρον, με την αρχική πρόθεση να τα περάσουν από μικροσκόπιο, και τελικά αντ’ αυτού (ή και παράλληλα) ενσωματώθηκαν οι ίδιοι στην κοινότητα και τώρα πατάνε· ο Άγιος δεν κάνει διακρίσεις στο ποιον θα πιάσει. Αλλά οπωσδήποτε υπάρχει μια κοινότητα: ανανεώνεται, διαιωνίζεται, πάντως δεν είναι ευκαιριακά ανταμώματα παντοσύναχτων ανθρώπων. Οι λύρατζηδες λοιπόν που τα υπηρετούν, αυτοί που καλούνται να φέρουν τους αναστενάρηδες σε έκσταση, περνούν κι αυτοί σταδιακά τη δική τους μύηση, πρώτα παρακολουθώντας επί χρόνια, και σιγά σιγά –δεν ξέρω ακριβώς πώς– μπαίνοντας και μέσα, για να ενταχθούν σε μια διαδοχή που οι αρχές της χάνονται στα βάθη των αιώνων.

Κι ετούτος εδώ με καλεί να παίξω απλώς επειδή με είδε ένα βράδυ να βαστάω μια λύρα;

―Μα, δηλαδή… πώς, έτσι;

Αλλά με διαβεβαίωσε ότι όλα είναι ανοιχτά στον καθένα, πιο ανοιχτά από το χωριό που είχα δει. Το πανηγύρι γίνεται σ’ ένα σπίτι με μεγάλη αυλή, σε κάποια γειτονιά στην Αθήνα. Αλλάξαμε τηλέφωνα.

Ήξερα έναν άλλο Γιώργο, που έπαιζε κι αυτός θρακιώτικη. Είχε μαθητεύσει στον Στρίκο, ήξερε πολλά για τους Κωστελήδες, την παράδοσή τους και το Αναστενάρι, και κατά καιρούς καθόμασταν και μιλάγαμε ώρες γι’ αυτά. Τον παίρνω τηλέφωνο:

―Το ξέρεις ότι οι Κωστελήδες της Αθήνας κάνουν κι εδώ τ’ Αναστενάρια;

―Πρώτη φορά τ’ ακούω.

―Έχουν πανηγύρι τώρα στις τάδε του μηνός (ας πούμε είκοσι). Είναι ανοιχτά. Με κάλεσαν να παίξω. Έρχεσαι να παίξουμε μαζί;

―Εννοείς εικοσιδύο.

―Όχι, είκοσι μου είπε.

―Όχι ρε συ, δεν μπορεί. Τέσσερα πανηγύρια τον χρόνο έχουν. Τώρα είναι του αγίου [δε θυμάμαι], στις εικοσιδύο. Τόσες φορές έχω πάει.

―Τι να σου πω, μήπως το μετέφεραν για να είναι Σάββατο;

―Γιά να δω. Όχι, μεσοβδόμαδα είναι οι είκοσι. Εικοσιδύο θα σου είπε.

―Είκοσι μου είπε, είμαι σίγουρος. Αφού τώρα ξαναμιλήσαμε στο τηλέφωνο.

―Τέλος πάντων, όπως και να ’χει δεν μπορώ ούτε είκοσι ούτε εικοσιδύο. Ευχαριστώ πάντως.

Μέχρι τις είκοσι, καθόμουν και προβάριζα αναστενάρικα και κωστελήδικα κομμάτια από δίσκους. Τον Μικροκωσταντίνο τον ήξερα, αλλά φυσικά αυτοί έχουν ολόκληρο ρεπερτόριο, και τελετουργικά οργανωμένο: ο σκοπός από το κονάκι στην πυρά, ο σκοπός από την πυρά στο κονάκι, χοροί εκτός των τελετουργικών, καθιστικά τραγούδια… Αν ήταν κι ο Γιώργος να παίζουμε μαζί, που είχε άλλη εμπειρία, θα μου ήταν πιο εύκολο να τον ακολουθώ. Τώρα έπεφτε όλο πάνω μου, ήταν απαιτητικό κι ήμουν πρωτάρης.

Φτάνει είκοσι του μηνός, η συμφωνημένη ώρα, νωρίς μεσημέρι. Πάω στη διεύθυνση που μου είπαν. Μια παλιά μονοκατοικία με τεράστιο κήπο με μάντρα, που είχε κατ’ εξαίρεσιν επιζήσει ανάμεσα στις πολυκατοικίες. Ήταν το σπίτι μιας κοπέλας από την κοινότητα. Με υποδέχεται, συστηνόμαστε. Άκουγε στο σπάνιο όνομα Κλυταιμνήστρα. Χαίρω πολύ.

Περνάω από το σπίτι για να βγω στην αυλή. Σε διάφορα σημεία και μέσα και έξω είχε τρίποδα με πέτρινα μπολ όπου έκαιγαν θυμιάματα. Στην αυλή ήταν η γνωστή πυραμίδα με τα ξύλα, και ελάχιστος κόσμος. Ο Γιώργος που με είχε καλέσει, άφαντος. Ήρθες νωρίς, είπε η Κλυταιμνήστρα και με σύστησε. Από δω ο Ορφέας, ο Αχιλλέας, η Νεφέλη.

Πιάσαμε λίγο κονβερσασιόν, αλλά ένιωθα κάπως αμήχανα. Δεν υπήρχε καμία πανηγυρική ατμόσφαιρα. Με πολύ βραδείς ρυθμούς μαζεύονταν κι άλλοι. Κάποια στιγμή ήρθε κι ο Γιώργος. Προς έκπληξή μου ήρθε κι η Μαρία, που είχε κάνει το πάρτι στου Φιλοπάππου.

Μιας και δεν έβλεπα να γίνεται τίποτε ενδιαφέρον τώρα στα κοντά, ούτε από πανηγύρι ούτε από ψιλοπαρέα, πήγα κάπου παράμερα με τη λύρα μου κι άρχισα πάλι να φρεσκάρω τα κομμάτια. Αναστενάρικο συρτό, κωστελήδικος καρσιλαμάς, Κωστής Βόιβοδας, Δασκάλα πού ‘ν’ ο Κωσταντής (τα τραγούδια με Κωσταντίνους έχουν την τιμητική τους), Κάτω στον Άη Θόδωρο…

Πλησίασε μια κοπέλα και μ’ έκανε χάζι.

―Θα παίξεις μετά, στο πανηγύρι;

―Ναι.

―Τι καλά! Ωραία παίζεις.

―Ευχαριστώ. (Δεν έπαιζα ωραία.) Πώς σε λένε;

―Ιοκάστη. Εσένα; Τι λύρα είναι αυτή, ποντιακή;

Άλλο πάλι και τούτο. Η τύπισσα είναι αναστενάρισσα, από την αθηναϊκή παροικία κάποιου από τα κωστελήδικα χωριά, και δεν ξέρει τη λύρα του χωριού της; Άσε που δε μοιάζει στο ελάχιστο με ποντιακή, πες τουλάχιστον κρητική που έχει κάποια σχέση…

Στο μεταξύ ο κόσμος είχε πυκνώσει. Επέστρεψα εκεί που ήταν όλοι, μη χάσω την αρχή – αν ποτέ γινόταν. Έρχονταν ακόμη καινούργιοι. Ένας, ο Ιάσονας, καθώς μπήκε, σχολίασε ρουθουνίζοντας:

―Ωραία, βλέπω ότι ο χώρος είναι… (παύση, ρουθούνισμα) καθαρός!

Στο πηγαδάκι που είχα κάτσει είχαν κάποια γλωσσική συζήτηση. Έστησα αφτί. Από πού βγαίνει κάποια λέξη… Υποστήριζαν ότι είναι ελληνική, αλλά δεν ήταν. Αφού άκουσα κάμποσο, είπα να παρέμβω.

―Παιδιά, δεν είναι ελληνική η λέξη. Από τα ιταλικά την έχουμε, δηλαδή από τα λατινικά.

―Μα ακριβώς! Τα λατινικά από τα ελληνικά δεν προέρχονται;

―Όχι, δεν προέρχονται. Είναι συγγενείς γλώσσες, αλλά…

Όμως η Κλυταιμνήστρα επέμενε με τόση πεποίθηση σε κάποια ελληνοκεντρική θεωρία, που δε θα ήταν δυνατόν να την αντικρούσει κανείς χωρίς να φανεί απρεπής. Και για να μην κάνω τέτοιο ατόπημα τη στιγμή που ήμουν μουσαφίρης της, δε συνέχισα τη συζήτηση.

Από απλά αμήχανος, αρχικά, πλέον είχα αρχίσει να νιώθω άβολα. Λένε μια ώρα, και πέντε ώρες μετά δεν έχει γίνει τίποτα κι ακόμα έρχονται. Η ημερομηνία δεν ταιριάζει. Τη θρακιώτικη λύρα δεν την ξέρουν. Καίνε θυμιάματα και σχολιάζουν ότι ο χώρος είναι καθαρός, εξαγνισμένος. Λένε ελληνοκεντρικές παπαριές. Έχουν όλοι αρχαία ονόματα. Τι φάση;

Το κερασάκι στην τούρτα ήταν όταν έσκασε μύτη ο Εύμολπος, που ήταν μαύρος σαν κατσίβελος και μιλούσε τα ελληνικά σπαστά. Ο Εύμολπος ήταν το τιμώμενο πρόσωπο: ένας αυθεντικός Καλάς, μέλος της φυλής των απογόνων του Μεγάλου Αλεξάνδρου στο Πακιστάν, που οι στύλοι στις καλύβες τους έχουν μια ξύλινη κεφαλή που κάπως παραπέμπει σε ιωνικό κιονόκρανο. Δηλαδή ένας Πακιστανός μετανάστης που είχε έρθει να πλένει τζάμια αυτοκινήτων στα φανάρια, μέχρι που τον τσίμπησαν οι ελληνοβαρεμένοι και τον έκαναν μάγκα. Και καθώς δεν ήταν χαζός, προφανώς θα τους είπε εντάξει μάγκες, ό,τι θέλετε, και δωδεκάθεο, και Εύμολπος, και τα πάντα, μόνο να φύγω από τα φανάρια.

Στο μεταξύ η φωτιά είχε ανάψει, τα κούτσουρα είχαν καεί, και κάποια στιγμή επιτέλους ξεκινήσαμε. Ο Αρχιαναστενάρης, προς έκπληξή μου, αποδείχτηκε πως ήταν ο ίδιος ο Γιώργος. Αλλά εκειμέσα δεν τον φώναζαν Γιώργο, τον φώναζαν, ας πούμε, Ευρυβιάδη.

Έκανε πρώτα μια προφορική εισαγωγή, ένα καλωσόρισμα με ευχές κλπ. Τόνισε ότι έχουν αποκαταστήσει την αρχική ημερομηνία του πανηγυριού, γιατί κανονικά τα τέσσερα πανηγύρια ήταν στις τέσσερις κομβικές μέρες του ηλιακού ημερολογίου, δύο ηλιοστάσια και δύο ισημερίες, αλλά με τους αιώνες οι ημερομηνίες κουνήθηκαν λίγο και οι Χριστιανοί τις ταίριαξαν με το δικό τους εορτολόγιο κολλώντας τες σ’ όπιον άγιο γιόρταζε κάπου εκεί κοντά. Είχε ήδη πει τρεις-τέσσερις φορές τη λέξη Αναστενάρια όταν παρατήρησα ότι την πρόφερε κάπως περίεργα. Το πρόσεξα περισσότερο, και τελικά έλεγε Σθενάρια, που ήταν η αρχική ονομασία πριν οι Χριστιανοί… κλπ.

Κάποια απ’ όσα έλεγε, αν όχι όλα, τα είχα ξαναδιαβάσει και είχαν βάση. Περισσότερη από τις ελληνοκεντρικές παρετυμολογίες. Άλλο αν δε θα σκεφτόμουν ποτέ να τα διατυπώσω έτσι. Αλλά ο Ευρυβιάδης το ‘χε σίγουρα ψάξει. Ήταν διαβσμένος, και ήταν και ευφυής. Μίλαγε, και ο τόνος της φωνής του ήταν ζεστός. Όσο κουλά κι αν μου φαίνονταν τα λόγια του κι ο ρόλος που είχε ασπαστεί, ο τύπος φαινόταν λογικός, ένας κανονικός άνθρωπος και μάλιστα με επίπεδο. Αντιφατικό βέβαια, πάντως τότε κατάλαβα τι μου είχε προξενήσει τόση αμηχανία από την αρχή, πριν τους «καθαρούς χώρους» και το «όλα από εμάς τα πήρανε»: οι περισσότεροι εκειμέσα έμοιαζαν σαν να μην ξέρουν τίποτε, να μην τους ενδιαφέρει τίποτε, να μην έχουν δεσμούς μεταξύ τους, σαν κενοί, σαν χαμένοι. Κι είχαν βρει ένα πράγμα να τους δώσει κάποια ψευδαίσθηση νοήματος, ένα νήμα να τους ενώσει με τους άλλους χαμένους. Αν δεν ήταν το δωδεκάθεο και τα Σθενάρια, μπορεί να γίνονταν φανατικοί χριστιανοταλιμπάν, ή ναρκομανείς, ή μανιακοί με κάτι άλλο.

Για τον ρόλο και τη θέση της φίλης μου της Μαρίας είχα μείνει σε απορία. Αλλά κάπως μου φαινόταν αδύνατον να την πιάσω κατ’ ιδίαν εκειμέσα και να της πω «έλα τώρα, χωρίς μαλακίες, τι στον διάβολο παίζει εδωπέρα;». Ιδίως σ’ έναν χώρο όπου ούτε αυτήν τη φώναζαν Μαρία αλλά, ξερωγώ, Σεμέλη. Κατέληξα ότι ίσως είχε έρθει έτσι για τη φάση.

Το σκηνικό μπροστά στο οποίο στεκόταν ο Αρχιαναστενάρης και μιλούσε ήταν πιστά ξεσηκωμένο από το αναστενάρικο κονάκι. Το τραπέζι με τα αμανέτια και όλες τις άλλες λεπτομέρειες, όλα ίδια, εκτός από τις εικόνες, που έλειπαν. Δε μίλησε πάνω από λίγα λεπτά, είπε δυο κουβέντες και για μένα, που ήρθα να τους τιμήσω κλπ, και έδωσε το σύνθημα να ξεκινήσει η μουσική.

Άρχισαν, και πάλι, να γίνονται ακριβώς τα ίδια που είχα δει στ’ Αναστενάρια. Ο ίδιος χορός, οι ίδιες κραυγούλες και αναστενγαμοί, οι ίδιες κινήσεις με τις οποίες ένας ένας έρχονταν να πάρουν από τα χέρια του αρχιαναστενάρη ένα αμανέτι. Ο Αρχιαναστενάρης πρώτος πάτησε τη φωτιά, τη διέσχισε (δεν παρατήρησα αν έκανε κι αυτός το σχήμα του σταυρού με το πέρασμά του ή το απέφυγε), και ένας ένας άρχισαν να πατάνε και οι άλλοι.

Μ’ είχαν ταιριάξει με μια τύπισσα που κοπανούσε ένα τουμπελέκι (μα τουμπελέκι!) στα χαμένα, θα ’ταν η πρώτη της εβδομάδα. Αλλά δεν ήταν αυτό που μου ’φταιγε. Αν ήμουν στην κατάλληλη διάθεση θα μπορούσα να το πάρω πάνω μου, με αέρα, με αυτοπεποίθηση, όπως το ‘χα κάνει τόσες φορές με την τσαμπούνα, και θα της έδειχνα να με ακολουθήσει κι αυτή και όλοι οι άλλοι. Αλλά το μόνο που σκεφτόμουν ήταν πώς έμπλεξα σαν μαλάκας σ’ αυτή την παρωδία.  Με τέτοια ψυχολογία, η μουσική δεν πήγαινε πολύ καλά. Δε μου φάνηκε όμως να τους πειράζει και πολύ. Στην πραγματικότητα ούτε την πρόσεχαν ούτε τους ένοιαζε, μάλλον ήταν μαθημένοι να το κάνουν και χωρίς τη μουσική.  Έτσι, κατάφερα να σταματήσω με τρόπο διακριτικό και να μην το πάρει χαμπάρι κανείς, αφού είχαν αλλού τον νου τους.

Έκατσα εκεί απ’ έξω και παρακολουθούσα. Πλέον είχαν πατήσει όλοι, και συνέχιζαν να πατούν. Και η Μαρία! Και η τύπισσα με το τουμπελέκι. Κάποιοι πήγαιναν αισθητά πιο αργά και πιο μεγάλες διαδρομές απ’ οτιδήποτε είχα δει στα Αναστενάρια. Ιδίως ο Αρχιαναστενάρης, που κάποια στιγμή μάλιστα στάθηκε ακίνητος πάνω στα κάρβουνα, πατώντας επί πολλά δευτερόλεπτα χωρίς να σηκώσει τις γυμνές του πατούσες.

―Γιατί δεν έρχεσαι κι εσύ; με κάλεσε η Μαρία.

―Δεν ξέρω… ίσως σε λίγο.

―Όπως θέλεις, είπε και συνέχισε την πυροβασία της.

Είχα βγάλει τα παπούτσια μου, αλλά δεν προχώρησα. Ήμουν ο μόνος που δεν είχε πατήσει. Ο μόνος που δεν είχε μπει σε έκσταση. Όλοι οι κενοί, οι χαμένοι, οι ελληνοβαρεμένοι, οι ανερμάτιστοι, οι απεγνωσμένοι, οι που κοροϊδεύαν τον εαυτό τους ότι κάτι βρήκαν, όλοι είχαν μπει στο νόημα. Όλοι βρίσκονταν, δροσεροί και ελεύθεροι, μέσα στο καθαρτήριο πυρ. Μόνο εγώ, εγκλωβισμένος στην ασφάλεια του άκαυτου εδάφους και στην απαξίωση, τον σκεπτικισμό, την αμφισβήτηση, δεν μπόρεσα να κάνω το βήμα, να αποδυθώ τον εαυτό μου, να πατήσω και να λυτρωθώ.

[1] Ας επισημανθεί εδώ ένα γεωγραφικό λάθος που το βλέπω σε πολλές δημοσιεύσεις σχετικά με τους Αναστενάρηδες: το Κωστή και το Μπροντίβο είναι βόρεια Θράκη, αλλά όχι Ανατολική Ρωμυλία. Τα όρια μεταξύ βόρειας, ανατολικής και δυτικής Θράκης είναι τα σημερινά εθνικά σύνορα Βουλγαριίας, Τουρκίας και Ελλάδας. Η Ανατολική Ρωμυλία δεν είναι εναλλακτική ονομασία για τη βόρεια Θράκη αλλά ξεχωριστό κρατικό μόρφωμα, που διέγραψε μια σύντομη ιστορία λίγων ετών, και που εδαφικά συνέπιπτε περίπου αλλά όχι 100% με τη βόρεια Θράκη.