Στο Βελιγράδι

Το περασμένο Παρασκευοσαββατοκύριακο είχα πάει για τρεις μέρες στο Βελιγράδι, οπότε το σημερινό άρθρο θα είναι ταξιδιωτικό. Πρώτη φορά μου  πήγαινα στην  πρωτεύουσα της Σερβίας, διότι δεν μετράω μια σύντομη διαμονή δύο  ωρών το 1981 όταν ταξίδευα με το Ιντερέιλ και αλλάξαμε τρένο για να πάμε στη Βουδαπέστη. Εξάλλου, τότε ήταν η πρωτεύουσα της Γιουγκοσλαβίας.

Βελιγράδι θα πει κατά λέξη «άσπρη πόλη», από το πρώτο  συνθετικό θυμόμαστε π.χ. τη Μπελαρούς, Λευκορωσία, το δε -γκραντ είναι πανταχού παρόν σε ονόματα πόλεων. Οι Βυζαντινοί το έλεγαν  Βελέγραδα και ο Πορφυρογέννητος γράφει πως είναι οχτώ μέρες δρόμο από Θεσσαλονίκη αν πηγαίνεις με το πάσο σου:  Ἰστέον, ὅτι ἀπὸ Θεσσαλονίκης μέχρι τοῦ ποταμοῦ Δανούβεως,  ἐν ᾧ τὸ κάστρον ἐστὶν τὸ Βελέγραδα ἐπονομαζόμενον, ἔστιν ὁδὸς ἡμερῶν ὀκτώ, εἰ καὶ μὴ διὰ  τάχους τις, ἀλλὰ μετὰ ἀναπαύσεως πορεύεται.

Πάντως, η ετυμολογία  και πάλι παραπλανά, διότι το Βελιγράδι άσπρο δεν  το λες. Πάνω στον Δούναβη βέβαια βρίσκεται, αλλά όχι μόνο: για την ακρίβεια, βρίσκεται στη  συμβολή των ποταμών  Δούναβη και Σάβου. Ως το 1918 τα ποτάμια αυτά ήταν  τα σύνορα ανάμεσα σε Σερβία και Αυστροουγγαρία, το Βελιγράδι δηλαδή ήταν μεθοριακή πόλη ταυτόχρονα  και πρωτεύουσα, ενώ το Ζέμουν, ας  πούμε, που είναι από την  άλλη μεριά του Σάβου, ανήκε  στην Αυστρία.

Εδώ μια φωτογραφία που έβγαλα από το κάστρο του Βελιγραδίου, αριστερά είναι ο Σάβος, από επάνω έρχεται ο Δούναβης και συναντιούνται.

Η κατάφυτη στεριά προς τα δεξιά είναι  νησί, ποτάμιο,  που λέγεται Βέλικο ράτνο όστρβο ή κάπως έτσι, δηλαδή Μεγάλο του  πολέμου νησί. Όστροβο λεγόταν  η κωμόπολη Άρνισσα, στον νομό Πέλλας,  που είναι στις όχθες της λίμνης Βεγορίτιδας -κι ας μην είναι νησί.

Στη Σερβία έχουν δηνάρια. Το ευρώ αυτόν τον καιρό έχει  κάπου 120 δηνάρια, στα  ανταλλακτήρια το αλλάζουν για 115 περίπου (πιάσαμε και  117).

Μόνο χαρτονομίσματα έπιασα στα χέρια μου όσο έμεινα στο Βελιγράδι,  το μικρότερο που είδα ήταν  των 10 δηναρίων,  δηλαδή κάπου 8 λεπτά (δηλαδή καμιά τριανταριά δραχμές). Υπάρχουν και κέρματα, αλλά, εκτός από ένα κέρμα του ενός δηναρίου, που μάζεψα από κάτω και το έχω για ενθύμιο, τα είδα μόνο σε κουτάκια που αφήνεις πουρμπουάρ.

Στη φωτογραφία βλέπετε το χιλιάρικο, που βλέπουμε ότι γράφει hiljadu dinara, αιτιατική είναι το -u, στην ονομαστική είναι хиљада, hiljada. Όλα από εμάς τα πήρανε, ως γνωστόν, επίσης και οι Βούλγαροι το λένε  έτσι, χιλιάντα. Στα σημερινά κροατικά, επειδή  πρέπει να διαφέρουν, διάλεξαν άλλη λέξη για να βάλουν στα χαρτονομίσματα.

Στη Σερβία βλέπεις και τα δυο αλφάβητα, αλλά περισσότερο το κυριλλικό, εκτός από το αεροδρόμιο  και τα τουριστικά μαγαζιά, που οι πινακίδες είναι συνήθως στα σέρβικα με λατινικό αλφάβητο και στα αγγλικά. Στο κέντρο του Βελιγραδίου υπάρχουν γενικά πολλές αγγλικές επιγραφές σε μαγαζιά κτλ.

Στο  σημείο αυτό να πω ότι τις λίγες μέρες που έμεινα στο  Βελιγράδι κινήθηκα σε μια σχετικά μικρή ακτίνα, δεν πήγα καθόλου στο Νέο Βελιγράδι,  ούτε, πολύ περισσότερο,  σε άλλες πόλεις. Το λέω αυτό επειδή και τις μέρες που ήμασταν εκεί, στη  Σερβία γίνονταν διαδηλώσεις  διαμαρτυρίας για το δυστύχημα  στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβισαντ, αλλά εμείς τις είδαμε… στην  τηλεόραση -γίνονταν σε  άλλες πόλεις ή σε άλλα σημεία της πρωτεύουσας. Μόνο μια φορά είδαμε μια  ομάδα νεαρών με σημαίες (και της ΕΕ) που κάπου πήγαιναν.

Ο τουρίστας  που θα ανοίξει τον κατάλογο του εστιατορίου για να βρει τι θα  φάει θα συναντήσει κάμποσες οικείες λέξεις κι άλλες αλλαγμένες.

 

Εδώ, ας πούμε, komada είναι τα κομμάτια, τεμάχια. Το καϊμάκι το ξέρουμε, αν και δεν είναι  το  ίδιο με αυτό που λέμε καϊμάκι εμείς, όσο για το τσεβάπ, που είναι τα μικρά κεμπαπάκια της φωτογραφίας, σαν δάχτυλα, η λέξη προέρχεται, ακριβώς, από το κεμπάπ, το  τουρκικό εννοώ. Pomfrit βέβαια είναι οι τηγανητές πατάτες (pommes frites).

Eδώ όμως οι πατάτες λέγονται krompir, που είναι γερμανοφερμένη λέξη. Η βασική γερμανική λέξη για τις πατάτες είναι Kartoffeln, αλλά ο γερμανόφωνος χώρος είναι μεγάλος και έχει πολλές πατάτες, κι έτσι υπάρχει ένα διαλεκτικό Grundbirne, ας  πούμε αυστριακό, κατά λέξη γεωάχλαδο, απ’ όπου και το λουξεμβουργιανό Gromperen, που πέρασε και στα σέρβικα ως krompir (και από εκεί στα τούρκικα, όπου kumpir λένε την ψητή γεμιστή πατάτα.

Τις ντομάτες τις λένε στα σέρβικα paradajz, παραντάιζ, σα να  λέμε παραδείσιες, που κι αυτό από την Αυστρία πρέπει να τους ήρθε.

Η σερβική κουζίνα, όσο τη δοκιμάσαμε, έχει κυριως κρεατικά  και είναι πιο βαριά  από τη δικιά μας. Δίνουν μεγαλύτερη σημασία σε αλοιφές (όπως και στη Θεσσαλονίκη).

Στα σέρβικα βρίσκεις λέξεις μόνο με σύμφωνα, διότι το ρο παίζει ρόλο φωνήεντος. Ας  πούμε ο θάνατος είναι smrt, ενώ στα ρώσικα σμιέρτ. Η πλατεία είναι trg, και το ξενοδοχείο μας ήταν πολύ κοντά στην μεγάλη πλατεία Trg Republike, πλατεία Δημοκρατίας.

Λίγο πιο πέρα είναι ένα κτίριο που πρέπει να έχει μείνει  έτσι από τους βομβαρδισμούς του 1999 και έχει μια επιγραφή, στα αγγλικά, Η μόνη γενοκτονία στα Βαλκάνια έγινε εναντίον των Σέρβων. Από εκεί  παίρνεις τον μεγάλο πεζόδρομο Κνεζ  Μιχαήλα, του Πρίγκιπα Μιχαήλ, που έχει εκατέρωθεν Ζάρες και μάρες και στο  κέντρο πάγκους που πουλάνε τουριστικά διάφορα. Ο πεζόδρομος καταλήγει στο πολύ όμορφο πάρκο Καλεμεγκντάν, σα να λέμε το μεϊντάνι του φρουρίου (kale τουρκιστί), απ’ όπου πας στο  φρούριο του Βελιγραδίου.

Πηγαίνοντας, περνάς το  τεράστιο μνημείο «Ευγνωμοσύνης προς τη  Γαλλία».

Ευγνωμοσύνη διότι το 1915, στον πρώτο πόλεμο,  ενώ οι Σέρβοι πολεμούσαν με τους Αυστρογερμανούς, και άντεχαν καλά, δέχτηκαν πισώπλατο χτύπημα όταν  μπήκε η  Βουλγαρία στον  πόλεμο, και τελικά η Σερβία κυριεύτηκε. Ο στρατός πέρασε την Αλβανία με μεγάλες απώλειες από τις καιρικές συνθήκες και τις επιθέσεις ατάκτων και έφτασε στη θάλασσα απ’ όπου πέρασε στην Κέρκυρα, όπου εγκαταστάθηκαν  για αρκετόν καιρό και κάμποσοι  έμειναν για πάντα, είτε επειδή πέθαναν  από λοιμώδεις αρρώστιες είτε,  πιο καλά, επειδή παντρεύτηκαν Κερκυραίες. Η Βουλή της Σερβίας, η Σκουπσίνα, συνεδρίαζε στην Κέρκυρα.

Μετά,  λίγο πριν πέσει η  κυβέρνηση  Βενιζέλου, ήρθαν οι Αγγλογάλλοι στη  Θεσσαλονίκη,  πέρασε εκεί ο σερβικός  στρατός και, με τη βοήθεια των Γάλλων (εξού η ευγνωμοσύνη) απελευθέρωσε ένα κομμάτι σερβικού εδάφους, που σήμερα δεν  είναι  σερβικό διότι  ανήκει στη Βόρεια Μακεδονία.

Ευγνωμοσύνη βέβαια εκφράζουν και στον Βενιζέλο (τον Ελευθέριο, να εξηγούμαστε).

Ένας σχετικά μεγάλος δρόμος στο Βελιγράδι λέγεται Venizelosova, οδός Βενιζέλου. Τελειώνει στο πάρκο Βενιζέλου, όπου και προτομή του. Η επιγραφή δεν φαίνεται διότι τράβηξα τη φωτογραφία κόντρα στο φως,  αλλά γράφει στα ελληνικά ότι ήταν ο θεμελιωτής της ελληνοσερβικής φιλίας. Τα περιστέρια πάντως, που  δεν δεσμεύονται από τις ανθρώπινες σχέσεις και συμβάσεις, έχουν περιποιηθεί δεόντως τον εθνάρχη.

Κι άλλο ένα  οδωνυμικό που μου κίνησε το ενδιαφέρον.

 

Κοντά στο ξενοδοχείο μας, στην παλιά πόλη, πρόσεξα μια πινακίδα που είχε τα διαδοχικά ονόματα του δρόμου αυτού. Σήμερα λέγεται Svetogorska, που μάλλον σημαίνει  οδός Αγίου όρους.

Το πρώτο της όνομα σημαίνει «δυο άσπρα περιστέρια». Ίσως ήταν το όνομα κάποιας ταβέρνας της περιοχής. Το 1896 ονομάστηκε Σβετογκόρσκα ως το 1922, οπότε ονομάστηκε Μπιτολσκα, που φαντάζομαι πως είναι από τη Μπίτολα/Μοναστήρι της σημερινής Βόρειας Μακεδονίας.

Μετά, από το 1930 οδός Ζορζ Κλεμανσό, ως το 1943 (τότε κατάλαβε ο Γκαουλάιτερ ότι ήταν Γάλλος ο Κλεμανσό; )

Από το 1943 ως το 1946 πάλι Σβετογκόρσκα, αλλά το 1946 το σοσιαλιστικό καθεστώς έδωσε το όνομα του Λόλα Ρίμπαρ, ενός κομμουνιστή, ηγετικού στελέχους της αντίστασης, που σκοτώθηκε από γερμανικό βομβαρδισμό το 1943 στο αεροδρόμιο των παρτιζάνων ενώ ετοιμαζόταν να μεταβεί στη Μέση Ανατολή ως εκπρόσωπος των παρτιζάνων.

Ο δρόμος μετονομάστηκε πάλι σε Σβετογκόρσκα το 1997, επί Μιλόσεβιτς. Άραγε επειδή ο Ρίμπαρ ήταν κομμουνιστής ή επειδή ήταν Κροάτης;

Για να τελειώσουμε  οδωνυμικά πάλι, υπάρχει και οδός Καβάφη  κάπου στο Βελιγράδι, αλλά δεν την είδα,  όπως και οδός Ρήγα Φεραίου, διότι φυλακισμένος στο Βελιγράδι, που τότε ήταν οθωμανικό,  βρήκε τον θάνατο ο Ρήγας  το 1797 -στον πύργο Νεμπόισα, πλάι στον Δούναβη.

Ο πύργος έχει ανακαινιστεί με συγχρηματοδότηση από σερβικές και ελληνικές πηγές (ανάμεσά τους και η Βουλή των Ελλήνων) και λειτουργεί ως μουσείο, πιο πολύ με ηλεκτρονικό υλικό,  για τον Ρήγα αλλά και για την πρώτη  σερβική επανάσταση στις αρχές του 19ου αιώνα.

Δεν μπορώ να πω ότι με συνάρπασαν τα εκθέματα, αλλά η βόλτα πλάι στον Δούναβη που ακολούθησε μας αποζημίωσε. Ο Δούναβης ήταν εκεί πριν έρθουμε και θα είναι όταν θα φύγουμε.

Να πάτε στο Βελιγράδι.