Φάιναλ φορ (από την Εφημερίδα των Συντακτών)

Σήμερα ξεκινάει στο  Άμπου Ντάμπι το φάιναλ φορ της Ευρωλίγκας, στο μπάσκετ δηλαδή, οπότε ταιριάζει να αναδημοσιεύσω σήμερα το άρθρο μου που δημοσιεύτηκε προχτές στην Εφημερίδα των Συντακτών. Παρόλο που και πέρυσι είχα βάλει στο ιστολόγιο άρθρο με τον τίτλο Φάιναλ φορ, το σημερινό είναι κατά βάση καινούργιο, αφού εξετάζει  γενικά τη μπασκετική ορολογία.

Φυσικά,  το θέμα δεν μπορεί να εξαντληθεί σε 450 λέξεις -τόσες χωράει η  στήλη μου- οπότε τα σχόλιά σας είναι παραπάνω από καλοδεχούμενα. 

Στο άρθρο που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα είχα ένα λάθος,  που ξέφυγε και από τον  διορθωτή.  Έγραφα ότι το φάιναλ φορ θα  γίνει στο Ντουμπάι, ίσως επηρεασμένος από τη σοκολάτα. Εδώ το διόρθωσα. 

Η εικόνα είναι από την ηλεκτρονική έκδοση της εφημερίδας.

Το Σαββατοκύριακο η προσοχή πολλών θα βρίσκεται στο Άμπου Ντάμπι, όπου κατά παράδοξο τρόπο διεξάγεται η τελική φάση, το φάιναλ φορ που λέμε, της Ευρωλίγκας του μπάσκετ, με δύο ελληνικές ομάδες να συμμετέχουν –και με μεγάλη πιθανότητα να δούμε ελληνοελληνικό τελικό για πρώτη φορά στα χρονικά.

Ταιριάζει λοιπόν να λεξιλογήσουμε μπασκετικά σήμερα –και ξεκινάμε ακριβώς από το μπάσκετ. Ορισμός δεν χρειάζεται, αλλά ας τον βάλουμε: παιχνίδι που παίζεται από δύο ομάδες, καθεμιά από τις οποίες προσπαθεί να ρίξει με τα χέρια την μπάλα στο καλάθι της αντίπαλης ομάδας (Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής).

Φυσικά το μπάσκετ, σύντμηση του μπάσκετ μπολ, είναι δάνειο από τα αγγλικά, από το basket ball. Η αγγλική λέξη basket είναι σκοτεινής ετυμολογίας· ο αγγλικός όρος basketball, εμφανίστηκε το 1891, τότε που ο δαιμόνιος γυμναστής Τζέιμς Νάισμιθ εφεύρε το άθλημα. Δέκα χρόνια αργότερα, το 1901, βρίσκω τη λέξη στα ελληνικά (γραμμένη μπάσκετ-μπωλλ) στην «Ακρόπολι» σε ανταπόκριση από τις ΗΠΑ.

Πέρα από τον άμεσο δανεισμό, έχουμε και τα μεταφραστικά δάνεια «καλαθόσφαιρα» και «καλαθοσφαίριση», τους επίσημους όρους δηλαδή που έχουν περιορισμένο, θεσμικό όμως, πεδίο χρήσης. Κατά τα άλλα, λέμε μπάσκετ, μπασκέτα (το καλάθι μαζί με το ταμπλό) και μπασκετμπολίστας (ενώ πολύ σπανιότερα «καλαθοσφαιριστής»).

Υπάρχει μια δισημία στο μπάσκετ. Καλάθι είναι τόσο το υλικό αντικείμενο, το ανοιχτό δίχτυ το προσαρμοσμένο στο στεφάνι, όσο και η επιτυχημένη βολή, όταν η μπάλα μπει μέσα στο καλάθι. Μετά το 1984 (στις ΗΠΑ νωρίτερα) καθιερώθηκε το καλάθι τριών πόντων, όταν το σουτ γίνεται μακρύτερα από τα 6,75 μέτρα –το λεγόμενο τρίποντο που έχει εξελιχθεί σε καθοριστικό στοιχείο του αθλήματος.

Η περιγραμμένη ορθογώνια περιοχή κάτω από το καλάθι λέγεται ρακέτα, που είναι ένας από τους λιγοστούς όρους του μπάσκετ που δεν έχουν αγγλική προέλευση, αφού είναι δάνειο από το γαλλικό racquette. Ισως ονομάστηκε έτσι λόγω κάποιας ομοιότητας, σε προηγούμενα χρόνια που είχε τραπεζοειδές σχήμα, με τη ρακέτα του τένις. Στη λαϊκή ορολογία λέγεται «το ζωγραφιστό».

Κατά τα άλλα, η μπασκετική ορολογία είναι (εύλογα) αμερικανογενής, συνήθως δε έρχεται με ασυμμόρφωτο δανεισμό. Θα χρειαζόταν ειδικό άρθρο για να καταγράψουμε όλα τα ριμπάουντ, σκριν, πικ εν ρολ, φόλοου, άλεϊ οπ, έρμπολ, τζαμπ σοτ που κάνουν οι σέντερ, οι γκαρντ, οι πάουερ και σμολ φόργουορντ. Από το μπάσκετ η ασίστ πέρασε και στο ποδόσφαιρο, ενώ το κάρφωμα, τα βήματα και το μπρος-πίσω επιμένουν ελληνικά.

Το φάιναλ φορ είναι επίσης ασυμμόρφωτο δάνειο. Είπα πιο πάνω «τελική φάση», ενώ στο λεξικό Μπαμπινιώτη προτείνεται δειλά ο όρος «τελικός (γύρος) των τεσσάρων», αλλά βέβαια όλοι φάιναλ φορ λέμε. Η φετινή διοργάνωση έχει χορηγό την Turkish Airlines και αυτό στα τουρκικά λέγεται Dörtlü Final, όπου η πρώτη λέξη είναι παράγωγο του αριθμού 4, dört στα τούρκικα, εξ ου και τα δικά μας ντόρτια. Αμα δεν ξέρεις πολλά αγγλικά, καταφέρνεις να μιλάς τη γλώσσα σου.