Ένα μετα-άρθρο

Το πρόθημα meta-/μετα- τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιείται και για να δηλώσει την αυτοαναφορικότητα.

Έτσι, η  μεταθεωρία/metatheory είναι μια θεωρία για τις θεωρίες, τα μεταδεδομένα (metadata) είναι δεδομένα για τα δεδομένα κ.ο.κ.

Βέβαια, στα ελληνικά  έχουμε και το ιθαγενές πρόθημα μετα-, που αποδίδει το αγγλ. post-, ας πούμε «μεταμοντέρνος» (post-modern). Ένα θηριώδες μαργαριτάρι που δεν είδε το φως πριν από 40 χρόνια επειδή το έπνιξα σε μια θεώρηση μετάφρασης που έκανα, ήταν η «ταχυδρομική-βιομηχανική κοινωνία» (post-industrial society). Το διόρθωσα, πεζά, σε «μεταβιομηχανική». Αλλά πλατειάζω.

Σκεφτόμουν χτες ότι προυχώρησεν η νυξ εις το ρωμέικο… συγγνώμη, ότι έχουν  δημοσιευτεί στο ιστολόγιο πάνω από 6000 άρθρα αυτά τα 16 χρόνια που λειτουργεί,  από τα οποία ίσως και τα μισά λεξιλογούν, δηλαδή διερευνούν την ετυμολογία και την ιστορία λέξεων, κι όμως δεν έχουμε αφιερώσει άρθρο στη λέξη «άρθρο»!

Ένα άρθρο για τη λέξη άρθρο θα μπορούσε, θαρρώ, να  χαρακτηριστεί μετα-άρθρο. Ε, ας το ξεκινήσουμε.

Τι είναι άρθρο; Άρθρο είναι, βέβαια, αυτό που διαβάζετε τώρα. Το ΛΚΝ λέει: κείμενο που αναφέρεται σε κάποιο ειδικό θέμα και που είναι δημοσιευμένο στον τύπο, συνήθ. στις εφημερίδες. Συνήθως στις εφημερίδες, αλλά και σε περιοδικά, και βεβαίως σε ιστολόγια, που δεν υπήρχαν όταν βγήκε το ΛΚΝ. Και στα σόσιαλ; Εκεί συνήθως λέμε για αναρτήσεις ή για ποστ (δημοσιεύσεις) παρόλο που, στο Φέισμπουκ τουλάχιστον, βρίσκει κανείς εκτενείς αναρτήσεις, μεγέθους άρθρου. Το λεξικό δεν έχει άρθρα,  έχει  λήμματα. Λήμματα έχει και η Βικιπαίδεια, αν και η αγγλική της έκδοση έχει articles.

To άρθρο της εφημερίδας μπορεί να είναι π.χ. οικονομικό, φιλολογικό, αθλητικό, ενυπόγραφο ή ανυπόγραφο. Υπάρχει και το κύριο άρθρο, που εκφράζει τη θέση της εφημερίδας. Υπάρχουν και τα άρθρα γνώμης, κάποτε λέγονται και επιφυλλίδες. Το μικρό άρθρο μπορούμε να το πούμε αρθράκι ή, λογιότερα και συχνά υποτιμητικά,  αρθρίδιο.

Άρθρο όμως λέγεται και η αριθμημένη υποδιαίρεση επίσημου κειμένου. Το Σύνταγμα της χώρας υποδιαιρείται σε άρθρα. Για  πολύ καιρό το ακροτελεύτιο άρθρο, που ορίζει ότι η τήρηση του παρόντος Συντάγματος επαφίεται στον πατριωτισμό των Ελλήνων, ήταν το 114, που έγινε και σύνθημα: ένα-ένα-τέσσερα. Τώρα είναι το 120, αριθμός που δεν προσφέρεται για ρυθμική εκφώνηση. Πολλή συζήτηση είχε γίνει προ καιρού για το άρθρο 16, που η Κυβέρνηση το παρέκαμψε με ταχυδακτυλουργικό τρόπο (και με τις ευλογίες ενός πειθήνιου ΣτΕ) αφού δεν μπορούσε να το αναθεωρήσει. Πιο πρόσφατα,  έγινε συζήτηση για το άρθρο 86, που ορίζει την ευθυνη των υπουργών.

Τρίτη σημασία, στη γραμματική. Άρθρο είναι ένα από τα δέκα μέρη του λόγου, «κλιτό μέρος του λόγου που μπαίνει μπροστά σε πτωτικά και δηλώνει διάφορες σχέσεις τους»  κατά το ΛΚΝ. Έχουμε  οριστικό και αόριστο άρθρο. Στα λατινικά οριστικό άρθρο δεν υπήρχε, στα αρχαία ελληνικά το χρησιμοποιούσαν με φειδώ. Σε πολλές γλώσσες το οριστικό άρθρο είναι εγκλιτικό δηλ. πάει μετά από το ουσιαστικό, ενωμένο μαζί του, π.χ. στις σκανδιναβικές γλώσσες αλλά και σε βαλκανικές γλώσσες όπως βουλγαρικά, ακατανόμαστα, αλβανικά και ρουμανικά -στα ρουμάνικα, ο δράκος είναι dracul και αυτό το -ul είναι το άρθρο.

Η λέξη «άρθρον» είναι αρχαία, ανήκει στην  οικογένεια του ρήματος αραρίσκω («τακτοποιώ, προετοιμάζω / συνδέω, συνάπτω), για το οποίο συζητούσαμε και τις προάλλες (όταν λέγαμε για το άρμα), με το παραγωγικό τέρμα -θρον (πρβλ. βάθρον, μέλαθρον).

Η αρχική του σημασία ήταν, ακριβώς, άρθρωση, αρμός -ποδός άρθρον στον Φιλοκτήτη του Σοφοκλή. Η λέξη χρησιμοποιείται για διάφορα μέρη του σώματος,  ενώ «τα άρθρα» χωρίς προσδιορισμό συχνά σημαίνουν τα γεννητικά όργανα. Σε ένα έργο του Λουκιανού λένε για έναν μοιχό ότι πιάστηκε «ἄρθρα ἐν ἄρθροις ἔχων».

Ωστόσο, ήδη στον Αριστοτέλη η λέξη χρησιμοποιείται και με τη γραμματική σημασία. Φαίνεται πως οι αρχαίοι σκέφτονταν τα άρθρα σαν τους αρμούς που ενώνουν τις λέξεις -αλλά να πούμε εδώ ότι χρησιμοποιούσαν τη λέξη «άρθρον» και για άλλα μέρη του λόγου, όπως αντωνυμίες ή προθέσεις. Στα ελληνιστικά χρόνια, εμφανίζεται και η σημασία «τμήμα κειμένου».

Οι πρώτες δύο σημασίες της λέξης «άρθρο» στα νέα ελληνικά, δηλαδή η δημοσιογραφική και η «υποδιαίρεση επίσημου κειμένου», είναι μεταφραστικά δάνεια από το γαλλ. article.

Θα μπορούσαμε να τα πούμε «μεταφραστικά αντιδάνεια»,  διότι τα λατινικά η  λέξη articulus,  για το άρθρο της  γραμματικής, υποκοριστικό του artus = αρμός, είναι μεταφορά του ελληνικού. Bέβαια, στα γαλλικά, όπως και στα αγγλικά, η λέξη article έχει και άλλες χρήσεις, είναι ας πούμε και το «είδος» στα καταστήματα, π.χ. articles de cuir, δερμάτινα είδη.

Κι αυτό ήταν ένα άρθρο για το άρθρο, σαν  να  λέμε ένα  μετα-άρθρο!