Ζευς και σαντουρία (1894)

Την περασμένη βδομάδα,  που συζητήσαμε για τα σκυλιά, ήρθε στην επικαιρότητα και το παλιότερό μας  άρθρο για το σκυλάδικο, κι εκεί  ο  φίλος  μας ο Ηλίας παρέθεσε ένα απόσπασμα από  ένα άρθρο, ένα χρονογράφημα πιο σωστά, του 1894, όπου εμφανιζόταν  ο χαρακτηρισμός  «σκύλα».

Το χρονογράφημα το βρήκα πολύ  ενδιαφέρον και γι’ αυτό το αναδημοσιεύω σήμερα. Ο Ηλίας το είχε βρει στην Ψηφιοθήκη του ΑΠΘ, όπου κάποιος το είχε αποδελτιώσει επειδή έχει αναφορά σε αρχαιολογικούς χώρους. Εμένα με  ενδιαφέρει περισσότερο για τη γλώσσα και το ύφος του Αγνώστου συντάκτη.

Το βάζω με κεφαλαία διότι έτσι υπογράφει, Ο άγνωστος -και ομολογώ πως μου είναι  άγνωστη η ταυτότητά του. Πάντως, στην  ίδια Ψηφιοθήκη, αν κλικάρετε πάνω  στο όνομά του,  θα  δείτε πως αποδελτιώνονται και άλλα δύο χρονογραφήματά του, σχετικά  με  τους  Ολυμπιακούς αγώνες του 1896.

Το χρονογράφημα δημοσιεύτηκε στις 8 Ιουνίου 1894 στην Εφημερίδα των Συζητήσεων, βραχύβια αθηναϊκή εφημερίδα που έκλεισε στα τέλη του χρόνου εκείνου. Το παραθέτω, σε μονοτονικό, αλλά κρατώντας την  ορθογραφία (και τις ανορθογραφίες) του πρωτοτύπου. Υπάρχει και ονλάιν στη Βιβλιοθήκη της Βουλής (εδώ, αν πάτε στη σελ. 163).

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΖΩΗ

Ζευς και σαντουρία

Όταν ο κόσμος της αλλέας, ο κόσμος δηλαδή της δενδροστοιχίας και του λιθοστρώτου της λεωφόρου Αμαλίας, κατέρχεται προς τον Ιλισσόν, υπό το πρόσχημα μεν να αναπνεύση αλλά πράγματι να επιδειχθή και να παρατηρήση τους περιπατητάς, δεν ακούει τους ήχους ανατολικής μουσικής, ούτε καν ρίπτει βλέμμα πέραν εκεί προς τους στύλους του Ολυμπίου Διός, όπου κόσμος άλλος, με ήθη διαφορετικά, με σκέψεις και καλλαισθησίαν αλλοίαν, διασκεδάζει και ευθυμεί.

Δεν εκίνησε κανενός ίσως την περιέργειαν ακόμη το καθημερινόν ανθρωπομάζευμα το σχηματίζον ζώνην περί το καφενείον των στύλων. Εκεί άνθρωποι του λαού, λούστροι και μαραγκοί, εργάται και στρατιώται, με εντεταμένας όλας τας αισθήσεις παρακολουθούν το θέαμα. Έχει στηθή προ του μικρού καφενείου έν ικρίον ξύλινον το οποίον σκιάζει βρωμερά λινάτσα. Επάνω εις το ικρίον αυτό δύο βιολιτζήδες, ένας με το σαντούρι και μία μεσόκοπος μελαχροινή με ένα τσιτάκι κακοφορεμένο, με πρόσωπον επί του οποίου αφήκε καταφανή και ανεξάληπτα ίχνη η επενέργεια των χρόνων και του σουλιμά αποτελούν την ορχήστραν και ψάλλουν με σπαρακτικούς τόννους φωνής αμανέδες.

Εις το άκρον μία άλλη, νέα ίσως ακόμη, έχουσα κάτι τι ανατολίτικον εις την έκφρασιν του προσώπου της, του κεντημένου με τέσσαρας ή πέντε ακροχορδόνας, περιβεβλημένη ένα φουστάνι κατακόκκινον ατλαζωτό με αργυράς και χρυσάς παρυφάς και μίαν σκούφιαν, ολίγον σμυρναϊκής καταγωγής και περισσότερον ιταλικής, χορεύει και ακκίζεται, ενώ προ των ποδών της κυλίεται, άλλοτε γελών και φωνάζον, άλλοτε κλαίον και δερόμενον παιδί πενταετές με ρυπαρόν μουτράκι, με κεφάλι ολοστρόγγυλο και κουρευμένο σύρριζα με φουστάνι γεμάτο από στίγματα καφέδων και λείψανα φαγητών.

Και ο χαζός κόσμος με ορθάνοικτα μάτια και στόμα ψιθυρίζει:

– Ρε τη σκύλα τσακίσματα!

Εις το τέλος δε η σκύλα αυτή εις την οποίαν αν δεν εφρόντισαν να ρίψουν φόλαν, έπρεπεν αναμφισβητήτως να θέσουν φίμωτρον, χειροκροτείται, μαζεύει πενταρούλες δια να επαναληφθή η σκηνή. Οι προνομιούχοι, οι καθήμενοι εις τας τράπεζας, άνδρες πίνοντες τον ναργιλέν των και γυναίκες θηλάζουσαι τα παιδιά των, ανταλλάσσουν λέξεις με την χορεύτριαν, ο σύζυγος τής κάμνει γλυκά μάτια, η σύζυγος ζηλοτυπεί και ορκίζεται να μη ξαναπατήση εκεί, αλλ’ ο όρκος της διαρκεί όσον και το διάλειμμα από της μιας μέχρι της άλλης νυκτός, οπότε επαναρχίζει το γλέντι. Οι άλλοι επί τη θέα του περιμενομένου δίσκου απομακρύνονται δια να επανέλθουν και πάλιν, όταν η χορεύτρια τοποθετηθή επί του ικρίου. Και η τερατώδης αυτή σκηνή διαδραματίζεται εμπρός εις τους στύλους του Ολυμπιείου, δύο βήματα μακράν του ναού του Πατρός ανδρών τε θεών τε, και φαίνεται ότι από αγανάκτησιν είνε έτοιμοι να κατακρημνισθούν οι μαρμάρινοι εκείνοι όγκοι δια να θάψουν υπό τους χονδρούς σπονδύλους των πρώτους τους θεατάς και έπειτα τους φρικώδεις επί του ικρίου… δημίους της καλλαισθησίας και της μουσικής.

Οι ακροχορδόνες είναι κρεατοελιές του  προσώπου -είδατε, ο συντάκτης είναι όλο τακτ. Σουλιμάς είναι αλοιφή για τον καλλωπισμό του προσώπου, συχνά με μόλυβδο. Δάνειο από τουρκ. sulama.

H Δενδροστοιχία υπήρχε στη  λεωφόρο Αμαλίας. Τη βλέπετε εδώ σε φωτογραφία του 1901.

Tη λέξη «σαντουρία» στον τίτλο δεν την έχω συναντήσει ξανά. Δεν είναι παρατονισμός, εικάζω, αλλά ίσως κάποιο λογοπαίγνιο που μου διαφεύγει.

Το αστείο είναι ότι οι φτωχοί μουσικοί που προκάλεσαν το μένος  του… καλλαίσθητου συντάκτη μπορούν  σήμερα να κερδίσουν  την αθανασία -εννοώ ότι βρήκα τα ονόματά τους. Πράγματι, κάνοντας μιαν αναζήτηση για «σαντουρία» στο ψαχτήρι της Βιβλιοθήκης της Βουλής βρήκα την εξής αγγελία, η οποία δημοσιευόταν πολλές μέρες στη σειρά στην «Νέα Εφημερίδα».

Μαθαίνουμε  λοιπόν οτι ο βιολιτζής  ήταν ο Π. Ζορμπανάκης (αν και ο Άγνωστος  μιλάει για δύο βιολιτζήδες), ο σαντουρτζής λεγόταν Γ. Χιώτης, η δε τραγουδίστρια, μάλλον  η πρώτη στην οποία αναφέρεται ο Άγνωστος, λεγόταν Κατίνα Γιβάνωφ (ίσως Γιοβάνωφ).