Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο (του Δημ. Σαραντάκου) – 22: Οι προκολομβιανοί πολιτισμοί στη Μεσοαμερική

Από τον  Νοέμβριο του 2024 άρχισα να δημοσιεύω το ανέκδοτο έργο του πατέρα μου «Η συνάντηση του παλιού με τον νέο κόσμο», που το άφησε σχεδόν έτοιμο αλλά όχι εντελώς τελειωμένο όταν αναπάντεχα έφυγε από τη ζωή τον Δεκέμβρη του 2011. Η προηγούμενη συνέχεια βρίσκεται εδώ. Οι δημοσιεύσεις γίνονται, κατά τα ειωθότα του ιστολογίου, κάθε δεύτερη Τρίτη, εκτός αν τύχει κάτι.

Έχουμε μπει στο Δ’ Μέρος του βιβλίου, όπου γίνεται λόγος για την ιστορία της Αμερικής  πριν  από  τον ερχομό των Ευρωπαίων. Είδαμε στο πρώτο κεφάλαιο πώς εμφανίστηκε ο άνθρωπος στην Αμερική, ενώ στο σημερινό δεύτερο κεφάλαιο θα δούμε τους προκολομβιανούς πολιτισμούς της  Μεσοαμερικής, κυρίως τους Μάγια (σωστά ο πατέρας μου αποφεύγει τον αγγλικό πληθυντικό, Μάγιας).

Το κεφάλαιο είναι μεγαλούτσικο, αλλά προτίμησα να μην το χωρίσω.

Μια και το κείμενο δεν είναι τελειωμένο, διορθώσεις και επισημάνσεις είναι καλοδεχούμενες.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο

Οι προκολομβιανοί πολιτισμοί στη Μεσοαμερική

 

         Η εμφάνιση και ανάπτυξη του πολιτισμού των Μάγια­

Τα μεγάλα πολιτισμένα κράτη, στα οποία προσδοκούσε να φτάσει ο Κολόμβος δεν υπήρχαν μεν στα μικρά και μεγάλα νησιά που ανακάλυψε στα δύο πρώτα ταξίδια του, ούτε στις ηπειρωτικές ακτές που περιέπλευσε στο τρίτο, υπήρχαν όμως στην ενδοχώρα των ακτών που εξερεύνησε στο τελευταίο ταξίδι του. Πραγματικά στην Κεντρική Αμερική, πριν από πολλούς αιώνες, είχαν εμφανιστεί και ανθίσει μεγάλοι πολιτισμοί, με πρώτον και σημαντικότερον τον πολιτισμό των Μάγια.

Οι περισσότεροι ερευνητές συμφωνούν ότι οι πρόγονοι των Μάγια, όταν ήταν ακόμα κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες, έφτασαν ως τον τόπο τους μεταναστεύοντας από τη λεκάνη του Μισσισιπή.  Σύμφωνα όμως με άλλους και κυρίως τον Λουίς Τσαβές Ορόσκο, ανεξαρτήτως του αν οι φυλές των Μάγια ήρθαν από αλλού, ο πολιτισμός τους είναι γηγενής, με την έννοια πως αναπτύχθηκε μαζί με την ανακάλυψη από αυτούς της γεωργίας.

Η κοιτίδα αυτού του πολιτισμού τοποθετείται στο δυτικό Μπελίσε, στη βόρεια Γουατεμάλα και το νότιο Γιουκατάν, όπου βρέθηκαν τα αρχαιότερα δείγματα κεραμικής των Μάγια, τα οποία ανάγονται στο 3000 π.Χ. Οι Μάγια της μακρινής εκείνης εποχής ξεχέρσωναν τα πυκνά δάση της περιοχής καίγοντας και κόβοντας τα δέντρα και φυτεύοντας τους σπόρους στο εμπλουτισμένο με τις στάχτες τους έδαφος. Εφάρμοζαν την αγρανάπαυση: ύστερα από τρεις συνεχείς σπορές τα χωράφια αφήνονταν χέρσα επί έξι χρόνια. Κατόπιν καίγανε τα χορτάρια που είχαν στο μεταξύ καλύψει το έδαφος και καλλιεργούσαν και πάλι τη γη. Η κυριότερη καλλιέργεια ήταν του καλαμποκιού. Καθώς αναπτύσσεται η γεωργία οι Μάγια εξαπλώνονται προς τα νότια, ενώ κάτω από την επίδραση του πολιτισμού τους αναπτύσσεται στο μυχό του κόλπου της Βέρα Κρους ο πολιτισμός Λα Βέντα, των Ολμέκων και κάπως αργότερα και δυτικότερα ο πολιτισμός Μόντε Αλμπάν, των Ζαποτέκων. Ως προηγμένη γεωργική κοινωνία οι Μάγια μελέτησαν καλά τις εναλλαγές του καιρού ώστε να ξέρουν πότε αρχίζει η περίοδος των βροχών και να ρυθμίζουν ανάλογα τις καλλιεργητικές εργασίες. Η συνεπακόλουθη πρόοδος στην αστρονομία και στη διαμόρφωση του ημερολογίου, έχει τις ρίζες της σ’ αυτή την περίοδο.

Η επόμενη περίοδος, που κρατά εξακόσια χρόνια (300 π.Χ. – 300 μ.Χ.), προετοιμάζει την άνθιση του κλασσικού πολιτισμού των Μάγια. Το γενοφυλετικό σύστημα που επικρατούσε ως τότε αρχίζει να αποσυντίθεται και από τη μάζα των μελών των κοινοτήτων του γένους ξεχωρίζουν οι μάγοι-ιερείς που αποτελούν την αφρόκρεμα της κοινωνίας, και οι τεχνίτες. Η γη εξακολουθεί να ανήκει συλλογικά στο γένος, μοιράζεται όμως με κλήρο στις οικογένειες και μετά κάθε περίοδο αγρανάπαυσης οι κλήροι ανακατανέμονται.

Τα παλιά γεωργικά χωριά, που αποτελούσαν το κέντρο του γένους εξακολουθούν να υπάρχουν, τώρα όμως έχουμε και την εμφάνιση κέντρων, που θα μπορούσαν να ονομαστούν πόλεις, αλλά δεν αποτελούν οικιστικά συγκροτήματα παρά θρησκευτικά, διοικητικά και οικονομικά κέντρα.  Τα αρχαιότερα από τα κέντρα αυτά είναι το Ουαξακτούν, στην επαρχία Πετέν, το Κοπάν, και το Τικάλ, όλα στο έδαφος της σημερινής  Γουατεμάλας.

Οι Μάγια αναπτύσσουν πολύ την υφαντουργία και την κεραμική, ενώ η έλλειψη αυτοφυούς χαλκού ή μεταλλευμάτων χαλκού έχει σα συνέπεια την καθυστέρησή τους σ’αυτόν τον τομέα. Τα διάφορα μεταλλικά αντικείμενα τα προμηθεύονται με ανταλλαγές, που από αυτή την εποχή αρχίζουν να αναπτύσσονται σε μεγάλο βαθμό.

Η κλασσική περίοδος του πολιτισμού των Μάγια­

Από το 300 ως το 960 μ.Χ. άνθισε η κλασσική περίοδος του πολιτισμού των Μάγια. Το κέντρο του πολιτισμού έχει βαθμιαία μετατοπιστεί προς τα νοτιοδυτικά, στη σημερινή βόρεια και κεντρική Γουατεμάλα. Η περιοχή είναι γεμάτη από τα ερείπια λατρευτικών, εμπορικών και διοικητικών κέντρων που θα μπορούσαν να ονομαστούν πόλεις, μολονότι δεν αποτελούνται από συγκροτήματα κατοικιών. Τα κέντρα αυτά ήταν ο τόπος διαμονής αποκλειστικά των  μάγων-ιερέων και των ευγενών, ο δε λαός που κατοικούσε στα γύρω χωριά, τα επισκεπτόταν μονάχα κατά τις θρησκευτικές τελετές, τις ημέρες των αγορών που ήταν ταυτόχρονα και πανηγύρια και σε άλλες ανάλογες περιπτώσεις. Όπως φαίνεται, στη φάση αυτή της ιστορίας των Μάγια δεν υπήρχε ενιαίο κράτος, (και γι’ αυτό ο όρος «Αρχαία Αυτοκρατορία» που χρησιμοποιούν ο Ορόσκο και άλλοι ιστορικοί είναι λανθασμένος), αλλά χαλαρή ομοσπονδία πόλεων-κρατών.

Ο συνολικός αριθμός τέτοιων διοικητικών κέντρων είναι άγνωστος υπολογίζεται όμως ότι θα ξεπερνούσαν τα διακόσια. Ορισμένα ήταν πολύ μικρά και τοπικής σημασίας, πολλά όμως ήταν μεγάλα με τεράστιες κεντρικές πλατείες που τις πλαισίωναν πυραμίδες και πολυώροφα κτίρια, πολλά από τα οποία είχαν επιβλητικές διαστάσεις και διέθεταν ευρύχωρη εσωτερική αυλή. Μπροστά από τα κτίρια υπήρχαν κατά κανόνα οβελίσκοι ή ψηλές πέτρινες στήλες, γεμάτες ανάγλυφες παραστάσεις και ιερογλυφικές επιγραφές, άλλες όμως  με γυμνές τις επιφάνειές τους.

Το μεγαλύτερο κέντρο κατά την πρώιμη και μέση κλασσική περίοδο ήταν το Τικάλ, στη Γουατεμάλα, που με την κεντρική  και τις δευτερεύουσες πλατείες του, τα ανάκτορα και τα άλλα κτίρια του είχε επιφάνεια σχεδόν δύο τετραγωνικών χιλιομέτρων, χωρίς να υπολογίζονται τα δευτερεύοντα δορυφορικά κέντρα, που βρίσκονταν στα περίχωρά του και συνδέονταν μαζί του.  Στο Τικάλ βρίσκεται και η παλαιότερη αναμνηστική στήλη, αν κρίνουμε από τις επιγραφές της, οι οποίες τη χρονολογούν από το 292 μ.Χ.

Εκτός από το Τικάλ άλλα σπουδαία λατρευτικά και οικονομικά κέντρα της περιόδου εκείνης υπήρχαν στο Παλένκε, στο Γιαξτσιλάν, και στις Πιέδρας Νέγκρας, περίφημα και τα τρία για τα εξαιρετικά ανάγλυφά τους, στο Κοπάν, που από τη γεωγραφική του θέση και τα γλυπτά του φαίνεται πως έπαιζε πρωτεύοντα ρόλο, στα Ούξμαλ. Λαμπνά, και Σαγίλ, διάσημα όλα για τα επιβλητικά τους κτίρια, στο Μποναμπάκ,  ακουστό για τις θαυμάσιες τοιχογραφίες του και στην Κιριγκουά, που είναι γεμάτη λεπτές στήλες, μεταξύ των οποίων και η μεγαλύτερη από όσες ως τώρα έχουν βρεθεί, ύψους 10 μέτρων και βάρους 65 τόννων, που η στερέωσή της και μόνο αποτελεί τεχνικό επίτευγμα.

Οι Μάγια κατά την κλασσική περίοδο έφτασαν σε εκπληκτικά επίπεδα στους τομείς της μηχανικής, της αρχιτεκτονικής και των εικαστικών τεχνών. Κατασκεύαζαν πυραμίδες, στήλες και κτίρια επιβλητικών διαστάσεων και εντυπωσιακής ομορφιάς. Δεν είχαν ανακαλύψει το αρχιτεκτονικό τόξο, αλλά στη θέση του εφάρμοζαν τα ανακουφιστικά  τρίγωνα (υπέρθυρο τριγωνικό κενό στην τοιχοποιία, ώστε να μην πιέζεται με το βάρος του τοίχου το πρέκι της πύλης). Αυτό αναγκαστικά περιόριζε το πλάτος των κατασκευών τους, αλλά από την άλλη πλευρά δημιουργούσε χώρους με υποβλητική ατμόσφαιρα, που εξυπηρετούσε τον τελετουργικό προορισμό τους. Εξ ίσου εντυπωσιακό ήταν το μέγεθος των ναών που υπήρχαν στις οριζόντιες  επιφάνειες των κόλουρων πυραμίδων, ορισμένες από τις οποίες είχαν ύψος 60 μέτρων από την επιφάνεια του εδάφους.

Οι αυλές στο εσωτερικό των κτιρίων, αλλά και οι πλατείες μπροστά στους ναούς και οι κυριότερες λεωφόροι ήταν στρωμένες με πλάκες ή ένα είδος υδραυλικής κονίας. Σ’ όλες τις πόλεις υπήρχε εξαιρετικό αποχετευτικό δίκτυο, με πήλινους σωλήνες, που παρόμοιο του δε διέθεταν οι περισσότερες ευρωπαϊκές πόλεις εκείνης της εποχής.

Η γλυπτική των Μάγια, που εντυπωσιάζει για τη ζωντάνια και τη δύναμη των μορφών της, δεν ήταν η μοναδική τέχνη στην οποία είχαν διαπρέψει. Εξ ίσου εντυπωσιακή ήταν η ζωγραφική τους αν κρίνουμε από τις λίγες τοιχογραφίες που σώθηκαν. Αντίθετα, υστερούσαν στην κεραμική και την υφαντουργία, τις οποίες όπως φαίνεται έδιναν αποκλειστικά ωφελιμιστικό προορισμό, χωρίς την φιλοκαλία που έδειχναν άλλοι Ινδιάνοι.

Εκπληκτική ήταν η πρόοδος των Μάγια στην αστρονομία και στη χρονολόγηση και κατά συνέπεια στα μαθηματικά. Μετά τους Σουμέριους και τους Ινδούς είναι ο τρίτος λαός στον πλανήτη που ανακάλυψε το μηδέν. Το αριθμητικό τους σύστημα ήταν το εικοσαδικό και υπήρχαν ιδιαίτερες λέξεις και σύμβολα για τους αριθμούς από το 1 ως το 20, για τα πολλαπλάσια του 20 και για τις δυνάμεις του 20 ως το 20 στην τρίτη δύναμη, δηλαδή ως το 8000. Εντυπωσιακά είναι τα επιτεύγματά τους στην αστρονομία.  Γνώριζαν τις κινήσεις του ήλιου, των πλανητών και της σελήνης, μπορούσαν να προβλέψουν τις ηλιακές εκλείψεις και προσδιόρισαν τις συνόδους και τη διάρκεια του έτους του πλανήτη Αφροδίτη με απόκλιση μιας μέρας στα 6000 χρόνια!

Όπως φαίνεται γίνονταν συχνά συνέδρια αστρονόμων με κύριο θέμα τον ακριβέστερο προσδιορισμό του ημερολόγιου. Όπως συνέβη σε όλους τους μεγάλους γεωργικούς πολιτισμούς, το ημερολόγιο έπαιζε αποφασιστικό ρόλο στην οικονομία των Μάγια. Εκτός από το παλαιότερο σεληνιακό ημερολόγιο, που είχε 260 μέρες, χωρισμένες σε 4 «εποχές» των 65 ημερών και κατά την κλασσική περίοδο είχε περιοριστεί μόνο για λατρευτικούς σκοπούς, οι Μάγια είχαν επινοήσει το τελειότερο ίσως για την εποχή τους, ηλιακό ημερολόγιο με 365 μέρες, που το αποτελούσαν 18 μήνες των 20 ημερών ο καθένας και πέντε εμβόλιμες μέρες στο τέλος του χρόνου, που κάθε τέσσερα χρόνια γίνονταν έξι.

Κύριο μέλημα των ιερέων ήταν η παρακολούθηση του ήλιου, της σελήνης και των πλανητών και η ανάλογη ρύθμιση του ημερολογίου. Οι ενεπίγραφες ή μη στήλες που αφθονούσαν στις πόλεις των Μάγια είχαν στενή σχέση με την πορεία του ήλιου και το ημερολόγιο, και από μια επιγραφή μαθαίνουμε πως στις 2 Σεπτεμβρίου 503 μ.Χ. έγινε στο Κοπάν  την «επιστημονική πρωτεύουσα» της χώρας αστρονομικό συνέδριο με θέμα τη μετατόπιση μιας τέτοιας στήλης που η θέση της δεν ανταποκρινόταν πια στην πραγματική κίνηση του ήλιου. Η θέση των στηλών αλλά και η διάταξη των κτιρίων και των πυραμίδων ανταποκρινόταν με ακρίβεια στα σημεία ανατολής και δύσης του ήλιου σ’όλη τη διάρκεια του έτους.

Οι Μάγια είχαν αληθινό πάθος με τις ημερομηνίες. Στις προσόψεις των κτιρίων τους και στις άφθονες στήλες, ημερομηνίες απαθανατίζουν σπουδαία ασφαλώς γεγονότα, τα οποία δυστυχώς μας είναι άγνωστα, γιατί η καταστροφή των βιβλίων των Μάγια από τους Ισπανούς εξαφάνισε το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας τους. Οι Μάγια πάντως τοποθετούσαν την αρχή της ιστορίας τους στο 3113 π.Χ., χρονολογία που αρχικά κρίθηκε από τους ιστορικούς υπερβολικά παλιά, αλλά που την επιβεβαιώνουν ικανοποιητικά οι μεταγενέστερες ανασκαφές.

Η θρησκεία των Μάγια ήταν χαρακτηριστική της γεωργικής βάσης της κοινωνίας τους. Ανώτατες θεότητες ήταν ο θεός του ουρανού Ιτσάμνα, και η θεά της γης, από την ένωση των οποίων γεννήθηκαν οι πολυάριθμες άλλες θεότητες, που κυβερνούσαν με τη σειρά τον κόσμο. Πίστευαν στη μεταθανάτια ζωή και για τους ιερείς και ευγενείς υπήρχε στον άλλο κόσμο ειδικός παράδεισος. Σ’ αντίθεση με τις θρησκείες των άλλων λαών της Μεσοαμερικής η θρησκεία των Μάγια δεν ήταν αιμοχαρής, τουλάχιστον κατά την κλασσική περίοδο της ιστορίας τους.

Στις ευρύχωρες αυλές στο εσωτερικό των ναών ή σε άλλους ειδικούς χώρους οι Μάγια έπαιζαν ένα παιχνίδι με αθλητικό αλλά και θρησκευτικό χαρακτήρα. Πετούσαν μια μπάλα από φυσικό καουτσούκ, επιδιώκοντας να την περάσουν μέσα από ένα πέτρινο κρίκο. Κάθε παίκτης διαδεχόταν τον άλλον με τη σειρά, οι δε ανταγωνιζόμενοι παρακολουθούσαν έτοιμοι να το βάλουν στα πόδια, γιατί ο νικητής είχε δικαίωμα να πάρει τα ρούχα εκείνου που θα έπιανε.

Οι Μάγια είχαν επινοήσει σύστημα γραφής, από 1000 περίπου χαρακτήρες, που συνδυάζει ιδεογράμματα, ιερογλυφικά και φωνητικά σύμβολα και έχει σήμερα αποκρυπτογραφηθεί σε ικανοποιητικό βαθμό. Επιγραφές σε κτίρια, πυραμίδες και στήλες έχουν βρεθεί σε μεγάλον αριθμό, ολόκληρη όμως η γραμματεία των Μάγια, που ήταν συγκεντρωμένη στις βιβλιοθήκες των ναών και την αποτελούσαν χιλιάδες τόμοι με φύλλα από ειδικό λεπτό ύφασμα, έχει χαθεί. Οι Ισπανοί πυρπόλησαν όσα βιβλία πέσανε στα χέρια τους και που περιείχαν την ιστορία, τη λογοτεχνία, τις επιστήμες και τη θρησκεία των Μάγια κι έτσι σήμερα έχουν περισωθεί μόνο τρία βιβλία. Επίσης έχει ξαναγραφεί από μνήμης και με λατινικούς χαρακτήρες το κυριότερο θρησκευτικό και ιστορικό τους βιβλίο «Πόπολ Βουχ». Ετσι όσα ξέρουμε για την ιστορία τη θρησκεία και τη λογοτεχνία τους είναι αποσπασματικά και από δεύτερο χέρι.

Κατά την ύστερη κλασσική περίοδο, (900-1000), παρατηρείται αιφνίδια εγκατάλειψη των λατρευτικών και διοικητικών κέντρων σ’ ολόκληρη τη χώρα των Μάγια. Η αρχαιολογία δε διαπίστωσε ούτε πυρπολήσεις ούτε συστηματικές πράξεις βίας. Τα λαμπρά κτίρια και οι άλλες εντυπωσιακές κατασκευές απλώς εγκαταλείφθηκαν και η ζούγκλα κάλυψε τις πλατείες και τους δρόμους προκαλώντας μεγάλες φθορές στα ανθρώπινα έργα. Αντίθετα η ζωή στα χωριά συνεχίστηκε αδιατάρακτα, αλλά ο πληθυσμός και εκεί μειώθηκε σημαντικά.

Οι ιστορικοί πιστεύουν πως δεν πρόκειται για επιδρομή εχθρικών φυλών ή άλλες πολεμικές περιπέτειες, αλλά για περιβαλλοντική καταστροφή από την εξάντληση και αποψίλωση των καλλιεργούμενων εδαφών, που προκάλεσε η κακή διαχείριση των υδατικών πόρων και η σπάταλη διαβίωση του ιερατείου και της αριστοκρατίας. Η περιβαλλοντική καταστροφή προκάλεσε εξέγερση των αγροτών κατά της τυραννίας των μάγων ιερέων και των ευγενών. Φαίνεται πως οι απλοί άνθρωποι συνέχισαν την ταπεινή ζωή τους στα χωριά κι εξακολούθησαν να επισκέπτονται τα αρχαία λατρευτικά κέντρα, από τα οποία είχαν πια διωχτεί ή εξοντωθεί οι δυνάστες τους, αλλά δε μπορούσαν ή δεν ήθελαν να συντηρήσουν άλλο τα κτίρια, ενώ έχουν διαπιστωθεί και αρκετές περιπτώσεις βεβήλωσης και λεηλασίας τους.

Οι πολιτισμοί των Μιξτεκων και των Ζαποτέκων­

Σύγχρονοι ή λίγο νεότεροι από τους Μάγια υπήρξαν και άλλοι λαοί της Μεσοαμερικής, που αναπτύξαν αξιόλογους πολιτισμούς, οι οποίοι μπορεί να μην είχαν τη διάρκεια και τον εκλεπτυσμό των Μάγια είχαν όμως να παρουσιάσουν σημαντικές ιδιομορφίες και προτερήματα, ιδίως σε ό,τι αφορά την κρατική οργάνωση. Οι λαοί αυτοί ήταν οι Ζαποτέκοι, οι Μιξτέκοι, οι Ολμέκοι και οι Τολτέκοι.

Η μέση διαμορφωτική περίοδος αρχίζει στην κοιλάδα της Οαξάκα γύρω στο 1200 π.Χ. και διαρκεί ως το 600 π.Χ. Τα κυριότερα πολιτιστικά κέντρα των Ζαποτέκων ήταν στα ανατολικά της κοιλάδας, ενώ δυτικά της και ως τις ακτές του Ειρηνικού ανέπτυξαν τον πολιτισμό τους οι Μιξτέκοι. Τόσο η στενή περιοχή της κοιλάδας όσο και το κυριότερο πολιτιστικό της κέντρο το Μόντε Αλμπάν, άλλαξαν πολλές φορές χέρια, ώσπου οι Μιξτέκοι απωθήθηκαν δυτικότερα και το Μόντε Αλμπάν έγινε η πρωτεύουσα των Ζαποτέκων.

Η ύστερη διαμορφωτική και η κλασσική περίοδος του πολιτισμού των Ζαποτέκων ονομάζονται ειδικότερα περίοδος Μόντε Αλμπάν, διαρκεί από το 600 π.Χ.  ως το 1000 μ.Χ. και διαιρείται σε πέντε υποπεριόδους ή φάσεις. Η ακμή του πολιτισμού των Ζαποτέκων αντιστοιχεί στη φάση ΙΙΙ, (100 – 700 μ.Χ.) και συμπίπτει με την μέγιστη επέκτασή τους, όταν το Μόντε Αλμπάν είχε πάνω από 30.000 κατοίκους και ήταν πρωτεύουσα εκτεταμένης επικράτειας, που άρχιζε από το Τουτουτεπέκ και το Σαν Χοσέ Μογκότε ως το Σαντιάγο ντε Κουέβα.

Εκτός από τη μητρόπολη του Μόντε Αλμπάν, της οποίας αγνοούμε το ζαποτεκικό όνομα, άλλα σημαντικά πολιτιστικά κέντρα των Ζαποτέκων ήταν η ιερή πόλη Μίτλα, που θεωρείτο πως ήταν η είσοδος για τον κόσμο των νεκρών, (τον οποίο στη γλώσσα τους ονόμαζαν Μικτλάν), Κουιλαπάν. Σαατσίλα, Μακουιλξοτσίτλ, Ματατλάν, Λαμπιγιέψο, καθώς και μια «αποικία» τους μέσα στο έδαφος των Τολτέκων, κανένα όμως από τα κέντρα αυτά δεν έφτασε στην ακμή και στη λαμπρότητα του Μόντε Αλμπάν, παρά μόνο όταν η πρωτεύουσα άρχισε να παρακμάζει, μετά τη φάση ΙΙΙ.

Ο πολιτισμός των Ζαποτέκων, όπως και όλοι οι πολιτισμοί της Μεσοαμερικής χαρακτηρίζεται από τα ογκώδη αρχιτεκτονήματά του, τις πυραμίδες και τους οβελίσκους. Κατά κανόνα στο κέντρο της πόλης υπήρχε μια εκτεταμένη πλατεία, που περιβαλλόταν από μεγάλα κτίρια, κόλουρες πυραμίδες που ήταν βάσεις ναών και άφθονες μονολιθικές στήλες, οι οποίες κατά κανόνα ήταν σκεπασμένες με ανάγλυφα και επιγραφές, γιατί οι Ζαποτέκοι, όπως και οι Μάγια και άλλοι λαοί της Μεσοαμερικής είχαν επινοήσει ανάλογο εικονογραφική – ιερογλυφικό σύστημα γραφής.

Γενικά ο πολιτισμός των Ζαποτέκων παρουσιάζει αρκετές ομοιότητες με τον πολιτισμό των Μάγια αλλά είναι σαφώς υποδεέστερος και έχει πάρει από αυτόν πολλά δάνεια στοιχεία.  Για παράδειγμα κανένα αρχαιολογικό εύρημα δεν δείχνει ότι οι Ζαποτέκοι είχαν ιδιαίτερη επίδοση στα μαθηματικά και την αστρονομία. Εντούτοις το ζαποτεκικό ημερολόγιο παρουσιάζει εκπληκτικές ομοιότητες με το ημερολόγιο των Μάγια. Και εδώ υπήρχαν δύο ημερολόγια: το σεληνιακό – λατρευτικό  με 260 μέρες χωρισμένες σε 4 εποχές των 65 ημερών που κάθε μία τους είχε 5 «εβδομάδες» των 13 ημερών και το ηλιακό – πολιτικό  που είχε 365 μέρες , 18 «μήνες» των 20 ημερών και 5 εμβόλιμες μέρες στο τέλος του χρόνου.

Η κοινωνία των Ζαποτέκων διατήρησε πολλά από τα χαρακτηριστικά του παλαιότερου γενοφυλετικού συστήματος, αλλά η κοινωνική της διαστρωμάτωση είναι πολύ καθαρή. Στην κορυφή ήταν οι ιερείς, οι ευγενείς και οι στρατιωτικοί αρχηγοί. Υπήρχαν δούλοι, που προέρχονται από αιχμαλώτους πολέμου και τους οποίους οι Ζαποτέκοι μεταχειρίζονταν με μεγάλη σκληρότητα.

Μετά από περίοδο ακμής, εξακοσίων περίπου χρόνων, που συμπίπτει με την παρακμή του ανταγωνιστικού Τεοτιουακάν, η μητρόπολη του Μόντε Αλμπάν αρχίζει να παρακμάζει. Το 1300 την κατοικούσαν μόλις 6000 άνθρωποι. Η επικράτεια των Ζαποτέκων διασπάται σε πολλές μικρότερες, αλλά οι άλλες πόλεις τους όχι μόνο επιβιώνουν παρά γνωρίζουν κάποια άνοδο, που κρατά ως την άφιξη των Ισπανών στα μέσα του 16ου αιώνα.

Οι Μιξτέκοι δεν κατόρθωσαν να αποκτήσουν ποτέ κρατική ενότητα. Τα τέσσερα κέντρα του πολιτισμού τους υπήρξαν ανεξάρτητα κράτη-πόλεις. Παρ’ όλα αυτά δεν υποτάχτηκαν ούτε στους Ζαποτέκους, ακόμα και κατά την περίοδο της μεγαλύτερης ακμής του Μόντε Αλμπάν, ούτε στους μεταγενέστερους Τολτέκους και Αζτέκους.

Ο πολιτισμός των Μιξτεκων είναι παραπλήσιος με τον πολιτισμό των Ζαποτέκων και χαρακτηρίζεται από την ίδια ογκώδη αρχιτεκτονική , τα εντυπωσιακά ανάγλυφα και την επινόηση της γραφής, η οποία δεν έχει ακόμα αποκρυπτογραφηθεί ικανοποιητικά.

Aπο τους Ολμέκους στους Τολτέκους

Οι Ολμέκοι, που κατοικούσαν στην ανατολική παραλιακή περιοχή του Μεξικού, στον κόλπο της Βέρα Κρους, φαίνεται πως έφτασαν εκεί γύρω στο 1000-900 π.Χ., προερχόμενοι από τα βορειοδυτικά. Ενστερνίστηκαν και ανάπτυξαν ακόμα περισσότερο τους γεωργικούς πολιτισμούς Λα Βέντα και Σαν Λορέντσο των προκατόχων τους, που αγνοούμε το όνομα τους. Η μέση διαμορφωτική περίοδος των πολιτισμών αυτών, που αφορά τους Ολμέκους, χρονολογείται από το 1000 ως το 400 π.Χ. ενώ η επόμενη ύστερη διαμορφωτική περίοδος, που ορισμένοι αρχαιολόγοι στην περίπτωση των Ολμέκων την ονομάζουν πρωτο-κλασσική, κράτησε ως το 500 μ.Χ. και χαρακτηρίζεται από την άνθιση του ολμεκικού πολιτισμού με κυριότερα κέντρα τη Λα Βέντα , το Σαν Λορέντσο και το Τρες Σαπότες και από τη διάδοσή του προς όλες τις κατευθύνσεις.

Ο ολμεκικός πολιτισμός κράτησε χίλια περίπου χρόνια, από το 500 π.Χ. ως το 500 μ.Χ., και θεωρείται προγονικός του πολιτισμού των Τολτέκων, ενώ επιδράσεις του έχουν δεχτεί όλοι οι πολιτισμοί της Μεσοαμερικής.  Χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη σημαντικών πόλεων, που ήταν τα λατρευτικά και οικονομικά κέντρα των αντίστοιχων γενών. Βασική παραγωγική δραστηριότητα ήταν η γεωργία αλλά οι ανταλλαγές και η οικοτεχνία έπαιζαν σημαντικό ρόλο.

Οι Ολμέκοι είχαν σπουδαίες αρχιτεκτονικές και πολεοδομικές επιδόσεις και οι πόλεις τους διασχίζονταν από κεντρική πλατιά λεωφόρο που είχε κατεύθυνση από βορρά προς νότο, συμμετρικά στην οποία βρίσκονταν οι ναοί και τα άλλα δημόσια οικοδομήματα. Μη έχοντας στην περιοχή τις κατάλληλες πέτρες οι Ολμέκοι μετέφεραν τεράστιους ογκολίθους από τα μακρινά βουνά της Τούξλα. Η γλυπτική των Ολμέκων είναι εντυπωσιακή και τα αγαπημένα θέματά της είναι σύνθετες μορφές ανθρώπου-ζώου, όπως ανθρώπου-πάνθηρα. Από κοινωνικής πλευράς φαίνεται πως διατηρούσαν το γενοφυλετικό σύστημα, που είχε όμως αρχίσει να αποσυντίθεται.

Οι Ολμέκοι ήταν φιλειρηνικοί και προσανατολισμένοι στο εμπόριο και δε μπόρεσαν ποτέ να ξεπεράσουν τη διαίρεση τους σε πολλά ανεξάρτητα μεταξύ τους οικονομικά και πολιτιστικά κέντρα, με αποτέλεσμα να υποκύψουν τελικά στην εξουσία των φυλών του κεντρικού Μεξικού, που δημιούργησαν τον πολιτισμό του Τεοτιουακάν, στο κεντρικό μεξικανικό υψίπεδο.

Μετά την υποδούλωση, πολλοί Ολμέκοι μετανάστεψαν προς την περιοχή των Μάγια μεταφέροντας εκεί πολλά στοιχεία του πολιτισμού τους. Τα κυριότερα κέντρα που δέχτηκαν την ολμεκική επίδραση ήταν το Αβαχ Καπολίκ, η Ισάπα και το Καμινάλχουγιού, Πολύ ισχυρή όμως είναι η επίδραση του ολμεκικού πολιτισμού στην κοιλάδα της Οαξάκα και ακόμα περισσότερο στην κεντρικό υψίπεδο του Μεξικού, εκεί που βρισκόταν το πολιτικό κέντρο των κατακτητών τους, όπου τα περισσότερα και πιο χαρακτηριστικά στοιχεία του πολιτισμού αυτού έχουν σαφή ολμεκική καταγωγή.

Στο κεντρικό υψίπεδο και την κεντρική κοιλάδα του Μεξικού, τον σακατενκικό πολιτισμό διαδέχτηκε, κατά τη μέση διαμορφωτική περίοδο, ο τικομανικός πολιτισμός, κατά την εξέλιξη του οποίου στα καλλιεργούμενα είδη προστέθηκαν η κολοκύθα και τα φασόλια. Οι άνθρωποι του τικομανικού πολιτισμού φτιάχνανε χωμάτινα αναχώματα στα ποτάμια, χωμάτινους επίσης τύμβους για την ταφή των νεκρών τους καθώς και σε λίγες περιπτώσεις κόλουρες πυραμίδες με λατρευτικούς σκοπούς. Δε βρέθηκαν όμως μέχρι στιγμής ναοί τους και το μόνο που ξέρουμε για τη θρησκεία τους είναι πως η κυριότερη θεότητα τους ήταν μια θεά της γονιμότητας, πήλινα ειδώλια της οποίας βρέθηκαν σε αφθονία.

Δεν ξέρουμε επίσης ποιοι ήταν οι άνθρωποι που ανάπτυξαν αυτούς τους πολιτισμούς. Οπωσδήποτε από ανθρωπολογικής πλευράς διαφέρουν από τους Τολτέκους που τους διαδέχτηκαν, ενώ από κοινωνικής βρίσκονταν στο γενοφυλετικό σύστημα. Ήταν κοινωνία μητρογραμμική και ειρηνική, που όπως φαίνεται καταστράφηκε από τη δράση του γειτονικού ηφαιστείου.  Στο Κικίλκο βρέθηκε μια μισοτελειωμένη κόλουρη πυραμίδα, σκεπασμένη σε μεγάλο βαθμό από τη λάβα, που δείχνει με δραματικό τρόπο την απότομη διακοπή του πολιτισμού αυτού. Κυριότερο πολιτιστικό κέντρο της περιοχής ήταν η πόλη Τεοτιουακάν, κοντά στο ηφαίστειο Ξίτλε. Η εύφορη γη της κοιλάδας ευνοεί την ανάπτυξη της γεωργίας και την αύξηση του πληθυσμού, που το 200 π.Χ. υπολογίζεται σε 100.000. Ο χρυσός αιώνας της ακμής του Τεοτιουακάν, η κλασσική περίοδος της ιστορίας της περιοχής, τοποθετείται μεταξύ 300 και 600 μ.Χ. όταν μόνο η πόλη του Τεοτιουακάν είχε πληθυσμό 250.000 κατοίκων και για μεγάλο χρονικό διάστημα ήταν η μεγαλύτερη πόλη της Αμερικής (και μια από τις μεγαλύτερες πόλεις του κόσμου, μολονότι αυτό δεν το  ήξερε κανείς. Τον έβδομο αιώνα δεν υπήρχε στην Ευρώπη πόλη με  περισσότερες από 100.000 κατοίκους εκτός από την Κωνσταντινούπολη, που ξεπερνούσε τις 400.000). Το Τεοτιουακάν γίνεται το κέντρο εκτεταμένης ομοσπονδίας φυλών, που εκτείνεται ως την περιοχή των σημερινών πόλεων Τοτσούλα και Πουέμπλα, ενώ φαίνεται πως είχε υποτάξει τις πόλεις των Ολμέκων, απωθώντας τα υπολείμματά τους προς την περιοχή των Μάγια.

Στο Τεοτιουακάν την εποχή της ακμής του χτίζονται επιβλητικά οικοδομήματα και η ρυμοτομία της πόλης ήταν προσαρμοσμένη σε συντεχνιακή μάλλον παρά σε γενοφυλετική δομή της κοινωνίας, σημαντική ένδειξη ότι είχε αρχίσει η αποσύνθεση του κοινοτικού συστήματος των γενών και είχε προχωρήσει η ταξική διαστρωμάτωση. Στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας ήταν οι μάγοι-ιερείς, κάτοχοι της συλλογικής γνώσης και θεματοφύλακες της παράδοσης, ενώ από τη μάζα των απλών μελών των γενών ξεχώριζαν οι τεχνίτες. Υπάρχουν επίσης σοβαρές ενδείξεις για την εμφάνιση οικιακών δούλων, ίσως αιχμαλώτων πολέμου.

Οι ναοί του Τεοτιουακάν ήταν χτισμένοι πάνω στην οριζόντια επιφάνεια κόλουρων πυραμίδων από πέτρα. Η πυραμίδα του λεγόμενου,  (γιατί δεν ξέρουμε σε ποια θεότητα ανήκε), ναού του Ηλίου είχε τετράγωνη βάση με πλευρές 212 μέτρα και ύψος 60 μέτρα.

Μετά το 600 μ.Χ. αρχίζει η γρήγορη παρακμή του Τεοτιουακάν. Η κυριαρχία του περιορίζεται αρχικά στην περιοχή της πόλης και κατόπιν εκμηδενίζεται. Η ίδια η πόλη λεηλατείται και καταστρέφεται γύρω στο 700 μ.Χ.  από τις επιδρομές των Οτομί, ενός λαού, που παλαιότερα ήταν υποτελής της.

Γενικά η περίοδος μεταξύ 700 και 900 μ.Χ. είναι για ολόκληρη τη νότια Μεσοαμερική εποχή αναστατώσεων, πολέμων και επιδρομών βαρβάρων φυλών, που είτε ζουν στην περίμετρο της ζώνης των πολιτισμένων λαών είτε εισβάλλουν από το βορρά. Όπως φαίνεται η επιδρομή των Οτομί ήταν επακόλουθο της επιδρομής αλλου ισχυρότερου λαού που τους πίεσε, των Τολτέκων.

­        Ο πολιτισμός των Τολτέκων­

Το κενό που δημιούργησε η πτώση του Τεοτιουακάν καλύφθηκε από τους Τολτέκους, πολεμοχαρή λαό, που εισέβαλλε στο κεντρικό Μεξικό από το βορρά το 450 μ.Χ. Οι Τολτέκοι μιλούσαν τη γλώσσα ναουατλ, που ανήκει στην γιουτο-αζτεκική γλωσσική οικογένεια και σ’αυτό το σημείο συγγένευαν με τις φυλές των νοτιοδυτικών περιοχών των ΗΠΑ και του  βόρειου Μεξικού.

Μετά το 700 οι Τολτέκοι εγκαθίστανται στο ερειπωμένο Τεοτιουακάν και αναμιγνύονται με τον ντόπιο πληθυσμό τον οποίο αφομοιώνουν. Σύμφωνα με την ιστορική παράδοση των Τολτέκων αρχηγός τους κατά την εισβολή τους στο κεντρικό Μεξικό ήταν ο ημίθεος Μιξτκοατλ, (το φιδωτό σύννεφο), ο οποίος είχε γιο τον Τσε Ακάτλ Τοπιλτσίν, που ίδρυσε την πόλη Τολλάν, (σημερινή Τούλα στην επαρχία Ιδάλγο), την ιερή μητρόπολη  των Τολτέκων, πολύ κοντά στο Τεοτιουακάν.

Χωρίς αμφιβολία ο Τοπιλτσίν είναι ο δημοφιλέστερος ημίθεος της μεσοαμερικανικής παράδοσης, αντίστοιχος με τον Ηρακλή ή το Θησέα των Ελλήνων, τον Κρίσνα των Ινδών και το Ρωμύλο των Ρωμαίων. Ήταν ικανότατος ηγέτης και φωτισμένος δάσκαλος του λαού του. Εισήγαγε τη λατρεία του θεού Κετσοκοάτλ, του φτερωτού φιδιού, του οποίου υπήρξε ο πρώτος μέγας αρχιερέας, για να ταυτιστεί τελικά μαζί του. Στον Τοπιλτσίν-Κετσοκοάτλ αποδίδεται η ανέγερση των επιβλητικώτερων ναών της Μεσοαμερικής.

Ο πολιτισμός των Τολτέκων έχει αφομοιώσει πολλά στοιχεία από τον προηγούμενο πολιτισμό του Τεοτιουακάν, αλλά με πολλές δικές τους ιδιομορφίες, σε σημείο που να μιλούμε για δεύτερη πολιτιστική περίοδο του Τεοτιουακάν, σαφώς διακριτή από την πρώτη. Το κοινωνικό τους καθεστώς δεν είναι ξεκαθαρισμένο. Όπως φαίνεται από παραδόσεις αλλά και από αρχαιολογικά ευρήματα βρισκόταν στη φάση της αποσύνθεσης του γενο-φυλετικού συστήματος. Η θέση των στρατιωτικών αρχηγών και των μάγων ιερέων είναι προνομιούχα κι αυτό φαίνεται από τα ρούχα τα κοσμήματα και τις κατοικίες τους.

Η υφαντουργία και η κεραμική των Τολτέκων είναι πολύ ανεπτυγμένη και μαρτυρεί καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία. Στην οικοδομική ακολούθησαν τον προηγούμενο ρυθμό του Τεοτιουακάν δίνοντας όμως μεγαλύτερη έμφαση στις οχυρώσεις και τα φρούρια, ένδειξη του πολεμικού χαρακτήρα της κοινωνίας τους. Στις πόλεις των Τολτέκων κάθε είκοσι μέρες γινόταν εμποροπανηγύρεις και ανταλλαγές προϊόντων από  μακρινά πολλές φορές μέρη. Έχουν βρεθεί στα ερείπια του Τολλάν όστρακα που προέρχονται από τις ακτές του Παναμά στον Ειρηνικό. Οι  Τολτέκοι είχαν αναπτύξει επίσης σύστημα ιερογλυφικής γραφής, παρμένης από τους Ολμέκους.

Ο πολιτισμός αλλά και η πολιτική κυριαρχία των Τολτέκων ήταν μικρής σχετικά διάρκειας. Σύμφωνα με την παράδοση ο αιωνόβιος Κετσοκοάτλ το 999 μ.Χ. συνεπεία μιας θρησκευτικής εξέγερσης αναγκάστηκε να φύγει από το Τολλάν και να μεταναστεύσει με μερικούς οπαδούς του στο Γιουκατάν, όπου πήρε το όνομα Κουκουλκάν, (που σημαίνει επίσης φτερωτό φίδι στη γλώσσα των Μάγια).

Με τη φυγή του Κετσοκοάτλ από τη χώρα των Τολτέκων η παράδοση απηχεί την αρχή της παρακμής τους. Επιδρομές γύρω στο 1000 μ.Χ. νέων εισβολέων από το βορρά περιορίζουν την έκταση και τραυματίζουν τη δύναμη της επικράτειάς τους. Στα 1168 επί βασιλείας του Ουεμάκ το κράτος των Τολτέκων διαλύεται.

Επακολούθησε σκοτεινή περίοδος βαρβαρικών επιδρομών των Τσιτσιμέκων που διαρκούν σχεδόν δύο αιώνες και κατόπιν η χώρα υποτάσεται στους Αζτέκους (1300 – 1530).

         Η μετακλασσική ή μεξικανική περίοδος του πολιτισμού των Μάγια­

Τη μετακλασσική περίοδο όχι μόνο στη χώρα των Μάγια αλλά σ’όλόκληρη τη Μεσοαμερική χαρακτηρίζουν τέσσερις τάσεις:

Πρώτον, ολοκληρώνεται το τέλος των παλιών τοπικών πολιτισμών της κλασσικής περιόδου, με τη ξεχωριστή τους τέχνη, τους ιδιαίτερους αρχιτεκτονικούς ρυθμούς και τις τοπικές θρησκευτικές παραδόσεις.

Δεύτερον, οι νέοι πολιτισμοί προσανατολίζονται προς περισσότερο κοσμικές και λιγότερο θρησκευτικές αντιλήψεις.

Τρίτον, οι οχυρώσεις, η κατασκευή ισχυρών τειχών, η στροφή της τέχνης σε θέματα πολέμου, μαρτυρούν τον πολεμοχαρή χαρακτήρα των κοινωνιών της εποχής αυτής σ’όλόκληρη τη Μεσοαμερική.

Τέταρτον, ο ουρμπανισμός δηλαδή η ανάπτυξη των πόλεων, που πρωτοεμφανίστηκε στην ύστερη διαμορφωτική και αναπτύχθηκε στην κλασσική περίοδο, ολοκληρώνεται κατά τη μετακλασσική εποχή.

Ειδικότερα στη χώρα των Μάγια, κατά τη μετακλασσική περίοδο, (960 – 1195 μ.Χ.), ενώ η κοιτίδα του πολιτισμού τους στο νότο εγκαταλείπεται και παρακμάζει, στο βορρά της χερσονήσου του Γιουκατάν παλαιότερα δευτερεύοντα λατρευτικά και οικονομικά κέντρα αποχτούν μεγαλύτερη σημασία και νέα δημιουργούνται. Η παρουσία ισχυρών πολιτιστικών, θρησκευτικών και θεσμικών επιδράσεων από τους σύγχρονους πολιτισμούς του κεντρικού Μεξικού είναι εμφανής. Είναι προφανές ότι ο μύθος της μετανάστευσης του Κετσοκοάτλ από το τολτεκικό Τολλάν στο Γιουκατάν περιέχει κάποιον ιστορικό πυρήνα

Η Τσιτσέν Ιτσά, μια πόλη στο ανατολικό Γιουκατάν, με δευτερεύουσα σημασία κατά την κλασσική περίοδο, αρχίζει να παίζει πρωτεύοντα ρόλο στη μετακλασσική και ακριβώς στην πόλη αυτή οι κεντρομεξικανικές επιδράσεις είναι τόσο ισχυρές, ώστε μόνο με την επιτόπου παρουσία ενός εθνικού στοιχείου που προέρχεται από το Τολλάν μπορούν να ερμηνευτούν. Οι ομοιότητες στα θέματα των αναγλύφων παραστάσεων, στα σύμβολα και στα μοτίβα, στα σχέδια και στη διακόσμηση των κτιρίων είναι εξόφθαλμες. Επί πλέον αφθονούν στην Τσιτέν Ιτσά τα σύμβολα της λατρείας του Κετσοκοάτλ, της Τεσκατλιπόκα και άλλων σημαντικών θεοτήτων του Τολλάν καθώς και τα καθιερωμένα στρατιωτικά εμβλήματα των Τολτέκων, με κύριες μορφές τους ιαγουάρους και τους αετούς.

Οι νέοι κυρίαρχοι της πόλης έχτισαν για τους θεούς τους καινούριους μεγαλοπρεπείς ναούς, τους τοίχους των οποίων διακόσμησαν  με ανάγλυφα και νωπογραφίες, που εικονίζουν τους θριάμβους τους πάνω στους ντόπιους.  Από ότι δείχνουν οι τοιχογραφίες τη νίκη τους την έδωσαν οι εκτοξευτές ακοντίων και οι αποτελεσματικοί θώρακές τους. Το πιθανότερο είναι πως οι νέοι αυτοί κυρίαρχοι, οι Ιτσά, είναι μίγμα Τολτέκων και αφομοιωμένων από αυτούς Μάγια, υπάρχουν όμως παράλληλα και οι γηγενείς Μάγια καθώς και η αμιγής τολτεκική αφρόκρεμα των στρατιωτικών ηγετών.

Η θρησκεία που επικρατεί στην Τσιτσέν Ιτσά είναι συγκρητισμός των θρησκευτικών αντιλήψεων των Τολτέκων και των Μάγια, η άρχουσα όμως στρατιωτική αριστοκρατία εξακολουθεί να λατρεύει τον Κετσοκοάτλ και τους άλλους μεξικανικούς θεούς.

­         Η περίοδος Μαγιαπάν, (1195-1450 μ.Χ.)­

Ενώ το Τσιτσέν Ιτσά ακμάζει, στα βορειοδυτική γωνιά της χερσονήσου η αρχαία πόλη της Ουξμάλ γνωρίζει νέα ανάπτυξη. Οι δυο πόλεις συναγωνίζονται η μια την άλλη σε μεγαλοπρεπείς πυραμίδες και λαμπρούς ναούς. Ταυτόχρονα όμως στα τέλη του 10ου αιώνα δημιουργείται άλλο ισχυρό πολιτικό κέντρο με πρωτεύουσα την πόλη Μαγιαπάν, που πολύ σύντομα αρχίζει να ανταγωνίζεται την Τσιτσέν Ιτσά. Τελικά ο βασιλιάς του Μαγιαπάν, Χουνάκ Τσεέλ, της δυναστείας Κοκόμ, επιτίθεται, πολιορκεί και κυριεύει την Τσιτσέν Ιτσά. Η πόλη λεηλατείται και παύει να παίζει πρωτεύοντα ρόλο, εξακολουθεί όμως να είναι για τρεις ακόμα αιώνες θρησκευτικό κέντρο και τόπος προσκυνήματος. Από όλη τη χώρα των Μάγια αλλά και από το κεντρικό Μεξικό φτάνουν προσκυνητές της  ιερής δεξαμενής, μιας υπόγειας βαθειάς φυσικής δεξαμενής που αποκαλύφθηκε μετά από ρηγμάτωση του υπερκείμενου ασβεστολιθικού φλοιού και ήταν αφιερωμένη στο θεό της βροχής.

Ο Χουνάκ Τσεελ και οι διάδοχοί του κάνουν το Μαγιαπάν πρωτεύουσα ολόκληρου του Γιουκατάν. Η πόλη αυτή είναι πραγματική πόλη, σ’ αντίθεση με όλες σχεδόν τις άλλες στη χώρα των Μάγια, που στην πραγματικότητα, όπως προαναφέρθηκε, ήταν θρησκευτικά, οικονομικά και διοικητικά κέντρα. Περιβαλλόταν από τείχος με περίμετρο οχτώ χιλιομέτρων και ήταν γεμάτη με οικοδομές και άλλα αρχιτεκτονήματα, που όμως μαρτυρούν σοβαρή οπισθοδρόμηση στην τέχνη και προϊούσα παρακμή στον πολιτισμό. Η αρχιτεκτονική της είναι χοντροκομμένη αντιγραφή της λαμπρής αρχιτεκτονικής της Τσιτσέν Ιτσα, η γλυπτική της είναι κυριολεκτικά απάνθρωπη. Η κυβέρνηση ήταν μιλιταριστική και για την αφρόκρεμα της κοινωνίας η παλιά θρησκεία έδωσε θέση στη λατρεία των ευγενών προγόνων και της αρχαίας καταγωγής. Η αριστοκρατία καταπίεζε σκληρά το λαό που στο τέλος εξεγέρθηκε. Στα 1450 μια λαϊκή επανάσταση ανέτρεψε τη δυναστεία Κοκόμ. Το κράτος του Μαγιαπάν διαλύθηκε και στη θέση του κατά τα 90 χρόνια που μεσολαβούν ως την ισπανική κατάκτηση δημιουργείται μια δωδεκάδα μικρών αντιμαχομένων κρατών και πλήθος ανεξαρτήτων αγροτικών κοινοτήτων.