Με αφορμή τον Νιόνιο (από την ΕφΣυν)

Αναδημοσιεύω σήμερα το χτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις». Tα άρθρα από την ΕφΣυν συνηθίζω να τα αναδημοσιεύω εδώ την Παρασκευή, αλλά για αύριο έχω κάτι άλλο.

Για το θέμα των χαϊδευτικών και υποκοριστικών έχουμε γράψει στο ιστολόγιο αρκετές φορές -σημειώνω ιδίως το άρθρο του Άρη Γαβριηλίδη– οπότε κάποια πράγματα που γράφω εδώ σας είναι ήδη γνωστά,  ίσως και όλα. Στην εδώ αναδημοσίευση κάνω  μερικές προσθήκες.

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας.

Με αφορμή τον Νιόνιο

RIP Νιόνιο κατέληγε, σε άπταιστα αμερικανοζακυνθινά, η ανάρτηση του πρωθυπουργού στο Φέισμπουκ. «Ο δικός μας Νιόνιος, ο Νιόνιος της γενιάς μας», έγραψε στο Τουίτερ η κ. Ντόρα Μπακογιάννη. Αντίο Νιόνιο, έγραψε στο Τουίτερ η Αφροδίτη Λατινοπούλου, πολύ νεότερη στην ηλικία από τα παιδιά του εκλιπόντος. Κατάχρηση του Νιόνιου και στα ρεπορτάζ των καναλιών κατά την κάλυψη της κηδείας του Διονύση Σαββόπουλου.

Η χρήση του χαϊδευτικού, εδώ, έχει σαφώς στόχο να επιδείξει οικειότητα με τον εκλιπόντα: για τους άλλους ήταν ο Σαββόπουλος ή έστω ο Διονύσης, αλλά για εμάς ήταν ο Νιόνιος, ο δικός μας Νιόνιος. Θα πείτε ότι και τους δυο μεγάλους της μουσικής μας, τον Χατζιδάκι και τον Θεοδωράκη, με τα χαϊδευτικά τους τούς αποκαλούσαμε, Μάνο και Μίκη. Όμως εκείνοι έτσι υπέγραφαν: Μάνος Χατζιδάκις, Μίκης Θεοδωράκης· ενώ ο Σαββόπουλος ανέκαθεν Διονύσης συστηνόταν. Άλλωστε, στη Βόρεια Ελλάδα το επικρατέστερο χαϊδευτικό του Διονύση είναι Νύσης, το Νιόνιος είναι επτανησιακό, μαζί με το Μεμάς για τον Γεράσιμο και τον Πίπη για τον Σπύρο, ονόματα που επιχωριάζουν στη Ζάκυνθο, την Κεφαλονιά και την Κέρκυρα, αντίστοιχα. [Μου είπαν ότι κάνω λάθος ως προς το «Νύσης», ότι δηλαδή δεν είναι τόσο συχνό στη Βόρεια Ελλάδα.]

Τα βαφτιστικά μας ονόματα έχουν τον επίσημο τύπο τους (π.χ. Γεώργιος, Δημήτριος, Ιωάννης) και τον ανεπίσημο, τον καθημερινό (π.χ. Γιώργος, Δημήτρης, Γιάννης). Σε κάποια οι δυο τύποι ταυτίζονται, π.χ. Σταύρος. Τα χαϊδευτικά δηλώνουν ακόμα μεγαλύτερη οικειότητα· συχνά είναι υποκοριστικά (Λάκης, Σάκης) ή συντομότερες μορφές (Τόλης, Μίμης).

Παλαιότερα, τα αντρικά βαφτιστικά ονόματα, στα οποία θα σταθώ στο σημερινό σημείωμα, αφήνοντας τα γυναικεία για άλλη φορά, είχαν πληθώρα ανεπίσημων και χαϊδευτικών τύπων. Ας πούμε, το όνομα Κωνσταντίνος, με τον καθημερινό τύπο Κώστας, είχε τις εξής λαϊκές παραλλαγές: Κωστής, Ντίνος, Κωσταντής, Κώτσος, Κώτσιος, Ντιντής, Ντάντος, Νταντής, Ντούλας και Αντούλας, Κωστίκας, Στάντης, Ντίνας και Ντούσιας, Γκούντας και Γκουντής, Κωσταντάκης, Κωστούδας, Κωστούλας, Κουταρίκας, Κουτσαρέλος, Κουτσαρής, Κουτσαρίκος, Κωτσιούδας, Κώτας, Ξαντής και φυσικά τον πολυσυλλεκτικό Τάκη. Οι περισσότεροι από αυτούς σήμερα επιβιώνουν ως επώνυμα μόνο, έχει στενέψει δηλαδή η γκάμα των υποκοριστικών/χαϊδευτικών  σε σύγκριση  με  π.χ. 100 χρόνια πριν.

(Κάτι που αφήνω για επόμενο άρθρο είναι τα «υποκοριστικά /χαϊδευτικά  επωνύμων»,  ιδίως σε περιβάλλοντα όπου το επώνυμο ακούγεται πολύ π.χ. σχολικές τάξεις, όπως επίσης, τις τελευταίες δεκαετίες,  τα αγγλικά/αγγλικίζοντα χαϊδευτικά).

Το χαϊδευτικό θεωρείται λιγότερο σοβαρό και επίσημο, ωστόσο στη δεκαετία του 1950 ο Λαλάκης Ρούφος εκλεγόταν δήμαρχος Πατρέων χωρίς να χρησιμοποιεί τον τύπο «Βασίλης», όπως και ο Ρούλης (Θεόδωρος) Κοκελίδης βουλευτής Κοζάνης τις δεκαετίες 80-90. Σήμερα τα δημόσια πρόσωπα αποφεύγουν τα χαϊδευτικά και τους σύντομους τύπους (ο Αλαβάνος μάλλον θα είναι ο τελευταίος Αλέκος της πολιτικής), ενώ πολλοί χρησιμοποιούν τον επίσημο τύπο (π.χ. Γεώργιος), μια τάση στην οποία έχουν μάλλον συμβάλει και οι πλατφόρμες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Αλλά και αρκετοί γονείς προτιμούν να απευθύνονται στα παιδιά τους με τον επίσημο τύπο του ονόματός τους, κάτι που παλιότερα δεν συνέβαινε. Όταν ακούς στην παιδική χαρά μπαμπάδες και μαμάδες να φωνάζουν τα αγόρια τους, νομίζεις ότι βρίσκεσαι σε βασιλική αυλή γεμάτη γαλαζοαίματους: Κωνσταντίνε από εδώ, Μιχαήλ από εκεί, Αλέξανδρε παραπέρα.

Βλέπετε, όσο περισσότερο βυθιζόμαστε στην παρακμή και στη φτώχεια, τόσο καταφεύγουμε στην επίφαση για παρηγοριά.