Δέκα μελοποιημένα ποιήματα του Ν. Λαπαθιώτη

Μια παράδοση του ιστολογίου είναι να  τιμά τη γέννηση (31 Οκτωβρίου 1888) και τον θάνατο (8 Ιανουαρίου 1944) του ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη δημοσιεύοντας κάτι σχετικό με τη  ζωή  και το έργο του -συχνά κάποιο αθησαύριστο ποίημα ή πεζό ή κάποιο γράμμα του. Οι δημοσιεύσεις αυτές γίνονται είτε ανήμερα είτε την πιο κοντινή Κυριακή,  που είναι και η  μέρα που το ιστολόγιο συνήθως δημοσιεύει λογοτεχνική ύλη.

Ο Λαπαθιώτης είναι από τους περισσότερο μελοποιημένους ποιητές μας, οπότε σκέφτηκα σήμερα να παρουσιάσω μελοποιημένα ποιήματά του. Η επιλογή δεν είναι εύκολη υπόθεση, ακριβώς διότι τα μελοποιημένα του ποιήματα είναι πολλά -και μάλιστα κάποια από αυτά έχουν μελοποιηθεί πάνω από μία φορά. Ο Α.Β.Στρατής (δηλαδη  ο Βαγγέλης Ψαραδάκης, ο άνθρωπος που με μύησε στον Λαπαθιώτη) σε σειρά άρθρων του (εδώ το τρίτο με λινκ προς τα  προηγούμενα) έχει καταγράψει 53 μελοποιημένα ποιήματα του  Λαπαθιώτη που έχουν δώσει 88 τραγούδια, ακριβώς λόγω της πολλαπλής  μελοποίησης.

Αλλά ο κατάλογος αυτός φτάνει ως τα τέλη του 2010 και από τότε έχουν περάσει 15 χρόνια με  πολλές νέες  μελοποιήσεις. Δεν ξέρω αν ο Ψαραδάκης έχει επικαιροποιήσει τον κατάλογό του -παρόλο που έχουμε  και κάποια  συνεργασια λαπαθιωτική, το θέμα των  μελοποιήσεων  δεν έτυχε να το κουβεντιάσουμε τον  τελευταίο καιρό. Θα άξιζε πάντως. Πάντως, μπορούμε να πούμε πως υπάρχουν σαφώς περισσότερα από 100 τραγούδια πάνω σε ποιήματα του Λαπαθιώτη.

Οπότε, πώς να διαλέξεις δέκα για το σημερινό άρθρο; Στην τύχη; Ας το προσπαθήσω. Προειδοποιώ ότι στην εδώ ανθολόγηση αναφέρω τους τίτλους των τραγουδιών, που διαφέρουν κάποιες  φορές από τους τίτλους των ποιημάτων.

Ξεκινάω με μια από τις παλαιότερες μελοποιήσεις.

1. Τίποτ’ άλλο (Γιάννης Σπανός, Ν. Λαπαθιώτης. Τρ: Καίτη Χωματά, 1968)

Ο τίτλος έχει αλλάξει για τη μελοποίηση. Το ποίημα του Λαπαθιώτη έχει τον τίτλο Νυχτερινό ΙΙ, γράφτηκε στις 14.11.1932 και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Νέα Εστία (1.2.1933) και στη συνέχεια σε πολλά έντυπα, στην «Πρώτη επιλογή» ποιημάτων του Λαπαθιώτη το 1939 (τη μόνη συλλογή ποιημάτων που τύπωσε όσο ζούσε) και στη  συνέχεια στις συγκεντρωτικές εκδόσεις ποιημάτων του.

ΝΥΧΤΕΡΙΝΟ ΙΙ

Ένα φεγγάρι πράσινο, μεγάλο,
που λάμπει μες στη νύχτα, -τίποτ’ άλλο.

Μια φωνή που γροικιέται μες στο σάλο,
και που σε λίγο, παύει, -τίποτ’ άλλο.

Πέρα, μακριά, κάποιο στερνό σινιάλο
του βαποριού που φεύγει, -τίποτ’ άλλο.

Και μόνο ένα παράπονο μεγάλο,
στα βάθη του μυαλού μου. – Τίποτ’ άλλο.

Στο ποίημα αυτό του Λαπαθιώτη έχουμε αφιερώσει ειδικό άρθρο, σε αντιδιαστολή με παλιότερο ποίημα του Παλαμά. Εκεί θα δείτε ότι έχει μελοποιηθεί άλλες 5 φορές, ως εξής:

1. Μουσική: Νίκος Καρανικόλας – Ερμηνεία: Γιώργος Νταλάρας. (1997)

2. Μουσική – Ερμηνεία: Μιχάλης Τερζής. (1999)

3. Μουσική: Δημήτρης Κανελλόπουλος – Ερμηνεία: Domenica. (2004)

4. Μουσική: Γιώργος Δίπλας – Ερμηνεία: Δώρα Πετρίδη. (2006)

Ο Ψαραδάκης καταγράφει και έκτη μελοποίηση του ποιήματος (Μουσική: Παράξενος Ελκυστής – Ερμηνεία: Κωνσταντίνος Κληρονόμος), που όμως παραμένει ανέκδοτη. Δεν θα μ’ εξέπληττε αν υπάρχουν και νεότερες μελοποιήσεις.

Συνεχίζω με μια μελοποίηση της δεκαετίας του 1970:

2. Το δρομάκι το παλιό (Σταύρος Κουγιουμτζής , Ν. Λαπαθιώτης. Τρ: Αιμιλία Κουγιουμτζή, 1977)

Κι εδώ ο τίτλος της μελοποίησης διαφέρει, αφού το ποίημα του Λαπαθιώτη είχε τίτλο «Τραγούδι». Δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο Μπουκέτο (1.3.1925) και στη συνέχεια σε αρκετά έντυπα, αλλά όχι στη συλλογή του 1939.

ΤΡΑΓΟΥΔΙ

To δρομάκι το παλιό,
που ευωδούν οι κρίνοι,
το δρομάκι το καλό
σε μια πόρτα κλείνει·

μέσα εκεί, που φύσημα,
δε σε φτάνει, ανέμου,
μακρινός κι αθώρητος
κάθεσαι, ακριβέ μου…

Ήρθ’ απόψε, από νωρίς
για να σ’ ανταμώσω:
μα ήμουν, απ’ τις ευωδιές,
λαγγεμένος τόσο,

με τα μάτια έτσι τυφλά,
σαν από κραιπάλη,
που δε σ’ ηύρα πουθενά,
και θα φύγω πάλι…

Προχωράμε στη δεκαετία του 1980, με μια  κάπως απρόσμενη μελοποίηση

3. Στη φυλακή με κλείσανε (Χρήστος Νικολόπουλος, Ν. Λαπαθιώτης. Τρ. Γιώργος Σαρρής, 1983)

Οι περισσότερες μελοποιήσεις του Λαπαθιώτη ανήκουν στο λεγόμενο έντεχνο. Τούτη εδώ -και μερικές άλλες-  αποτελεί εξαίρεση, αφού είναι λαϊκό τραγούδι -σε έναν από τους σημαντικούς λαϊκούς δίσκους  της δεκαετίας του 1980, από τον οποίο βέβαια είχε αναδειχτεί το τραγούδι Με τα φώτα νυσταγμένα, σε στίχους του Ρασούλη. Ήταν πριν  από την αναβίωση του ενδιαφέροντος για τον Λαπαθιώτη, που ξεκίνησε το 1984, και δεν θυμάμαι, τότε, να είχε προσεχτεί ο ποιητής.

Στη μελοποίηση η 2η και η 3η στροφή έχουν εναλλαχτεί.

Το ποίημα είναι νεανικό. Δημοσιεύτηκε το 1909 στο περιοδικό Ελλάς, με το  οποίο συνεργαζόταν πυκνά τότε ο Λαπαθιώτης. Είναι το 17ο από τα  «Χαρωπά τραγουδάκια για  να περνά  η ώρα».

ΣΤΗ ΦΥΛΑΚΗ ΜΕ ΚΛΕΙΣΑΝΕ…

Στη φυλακή με κλείσανε
οι δυνατοί του κόσμου,
κι έσπασα πόρτες, κλειδωνιές,
να ρθω σε σένα, φως μου!

Τα σίδερα λυγίσανε,
από το βογγητό μου,
και στέρεψαν, για να διαβώ,
κι οι ποταμοί του δρόμου…

Και σαν τρελός σε γύρεψα,
μα εσύ δεν εφαινόσουν!
Και πικραμένος, γύρισα
να με ξανακλειδώσουν…

Το τραγούδι έχει μελοποιηθεί κι άλλες φορές:

• Τάκης Μπίνης-Μ.Λιδάκης το 1990.
• Κουγιουμτζής-Νταλάρας το 2000.
• Ορφέας Περίδης το 2003.
• Θάνος Μανουσόπουλος το 2015.
• Γιώργος Χατζημιχελάκης, άγνωστο (ίσως 2024-5)

Και συνεχίζουμε με μια πολύ  γνωστή μελοποίηση:

4. Ερωτικό (Νίκος Ξυδάκης, Ν. Λαπαθιώτης. Τρ. Ελευθερία Αρβανιτάκη, 1987)

Γράφτηκε το 1928 αλλά έμεινε ανέκδοτο όσο ζούσε ο ποιητής. Δημοσιεύτηκε  το 1951 στο περιοδικό «Ο αιώνας μας» μαζί με άλλα ανέκδοτα ποιήματα και το 1964 στην έκδοση του Δικταίου, ο οποίος πρόσεξε ότι το ποίημα έχει ακροστιχίδα, αφού τα πρώτα γράμματα σχηματίζουν το όνομα ΚΩΣΤΑΣ ΓΚΙΚΑΣ, με τον  οποίο είχε δεσμό επί πολλά χρόνια ο Λαπαθιώτης.

ΕΡΩΤΙΚΟ

Καημός, αλήθεια, να περνώ του έρωτα, πάλι, το στενό,
ώσπου να πέσει η σκοτεινιά, μια μέρα, του θανάτου,
στενό, βαθύ και θλιβερό, που θα θυμάμαι για καιρό,
τι μου στοιχίζει, στην καρδιά, το ξαναπέρασμά του.

Ας είναι, ωστόσο, τι ωφελεί; Γυρεύω πάντα το φιλί,
στερνό φιλί, πρώτο φιλί, και με λαχτάρα πόση!
Γυρεύω πάντα το φιλί, που μου το τάξανε πολλοί,
κι όμως δεν μπόρεσε κανείς, ποτέ, να μου το δώσει…

Ίσως, μια μέρα, όταν χαθώ, γυρνώντας, πάλι, στο βυθό,
και με τη Νύχτα, μυστικά, γίνουμε, πάλι, ταίρι,
αυτό τ’ ανεύρετο φιλί, που το λαχτάρησα πολύ,
σα μια παλιά της οφειλή, να μου το ξαναφέρει!

Έχει μελοποιηθεί κι άλλη φορά.

Προχωράμε στη δεκαετία του 1990.

5. Γράμμα (Στέλλα Γαδέδη, Ν.  Λαπαθιώτης. Τρ. Στέλλα Γαδέδη, 1996)

Η μελοποίηση περιλαμβάνεται στον  δίσκο Κήποι της νύχτας, όπου υπάρχουν και άλλα μελοποιημένα του Λαπαθιώτη. Στη μελοποίηση παραλείπεται η τρίτη στροφή του ποιήματος, ενώ οι πρώτες δύο επαναλαμβάνονται μετά την τέταρτη στροφή.

Το  ποίημα γράφτηκε τον Ιανουάριο του 1926 και δημοσιεύτηκε το 1929 στο περιοδικό Μπουκέτο.

ΓΡΑΜΜΑ

Θυμάμαι, ενώ χωρίζαμε στη μαρμαρένια σκάλα,
σταθήκαμε μια στάλα,
και μου ’πες πως θα ξαναρθείς, για να χαρώ, -ποιος ξέρει,
μετά το καλοκαίρι.

Και τη στιγμή που βγαίναμε στη στράτα τη μεγάλη,
μου το ξανάπες πάλι·
κι απάνω κει χωρίσαμε, -χωρίσαμε σα φίλοι,
μ’ ένα φιλί στα χείλη.

Πέρασε το φθινόπωρο, κακός βοριάς σιμώνει,
κι είν’ η καρδιά μου μόνη·
κοντοζυγών’ η παγωνιά, τα σύννεφα κι η μπόρα,
-και τι θα γίνω τώρα…

Σου ’γραψα τόσα γράμματα, και πόσο λυπημένα:
δε μου ’γραψες ούτ’ ένα·
και στη γιορτή σου, σου ’στειλα τ’ άνθη τα ταχτικά σου:
δεν έλαβα δικά σου.

Τώρα, στο δρόμο σου περνώ, με μάτι κουρασμένο,
-και δε σε περιμένω·
μου φαίνεται πως όλ’ αυτά κοιμούνται σ’ έναν τάφο,
-γι’ αυτό, και δε σου γράφω.

Όμως, εκείνο το φιλί, που δώσαμε σα φίλοι,
μου τυραννεί τα χείλη:
το ’χω, για καταδίκη μου, και για παρηγοριά μου,
κρυμμένο στην καρδιά μου…

Περνάμε στον αιώνα μας:

6. Έχω έν’ αηδόνι στο κλουβί (Νίκος Πλάτανος, Ν. Λαπαθιώτης. Τρ. Μελίνα  Κανά, 2001)

Γράφτηκε στις 24 Απριλίου 1909 και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Εικονογράφημένος Παρνασσός το 1910. Για την ιστορία του ποιήματος, όπως και για το ορθογραφικό δίλημμα «μοίρομαι/μύρομαι» έχουμε  άρθρο,  φετινό μάλιστα.

ΕΧΩ ΕΝ’ ΑΗΔΟΝΙ ΣΤΟ ΚΛΟΥΒΙ

Έχω έν’ αηδόνι στο κλουβί
κι απ’ τον καημό του λιώνει·
έχω έν’ αηδόνι στο κλουβί
και μοίρεται, τ’ αηδόνι.

Μου λέει για τις αμυγδαλιές,
που ανθίζουν άσπρο χιόνι,
μου λέει για τις τριανταφυλλιές
-και μοίρεται, τ’ αηδόνι…

Και παραδέρνει ανώφελα,
και τα φτερά του απλώνει,
κάθε που φεύγουν τα πουλιά,
κι αναρριγούν οι κλώνοι…

Συνεχίζουμε με  τραγούδια μετά το 2010, που δεν τα έχει καταγράψει ο Ψαραδάκης.

7. Μπερντέδες (Δημήτρης Μαραμής, Ν. Λαπαθιώτης. Τρ: Θοδωρής Βουτσικάκης, 2014)

.Ανήκει στο βιβλίο-CD Αισθηματική ηλικία. Ο  τίτλος του ποιήματος είναι διαφορετικός: Κι έπινα μέσ’ απ’ τα χείλια σου. Το ποίημα  δημοσιεύτηκε το 1910 στο περιοδικό Ανεμώνη και προκάλεσε σκάνδαλο για το ομοερωτικό του περιεχόμενο. Αλλά  βέβαια έχουμε  γράψει άρθρο για το «αμαρτωλό» αυτό ποίημα.

ΚΙ ΕΠΙΝΑ ΜΕΣ’ ΑΠ’ ΤΑ ΧΕΙΛΙΑ ΣΟΥ…

Ιδού ει καλός αδελφιδός μου και γε ωραίος προς κλίνη
ημών σύσκιος, δοκοί οίκων ημών κέδροι, φατνώματα
ημών κυπάρισσοι.

ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ Α, §16,17

Κι οι μπερντέδες ήταν κόκκινοι
κι ήταν άσπρο το κρεβάτι,
κι όλο θόλωνε, όλο μέλωνε
το γλυκό σου μάτι,

και τα χέρια σου πλεκόντουσαν
στο κορμί μου γύρω-γύρω
κι έπινα μέσ’ απ’ τα χείλια σου
γλυκιάν άχνα σαν το μύρο,

και σταλάζανε απ’ τα χείλια σου
γλυκά λόγια σαν τα μύρα,
κι ήταν άσπρο το κρεβάτι μας
κι οι μπερντέδες σαν πορφύρα…

Έτσι, αγάπη μου, σε χόρτασα
κι έτσι, τη γλυκάδα σου ήπια
μέσα στ’ άνομα αγκαλιάσματα
στ’ άνομα τα καρδιοχτύπια,

κι απ’ το μέλι ποθοπλάνταζε
το κορμί σου και το μάτι
κι οι μπερντέδες ήταν κόκκινοι
κι ήταν άσπρο το κρεβάτι…

Υπάρχει παλιότερη μελοποίηση από τον Χρίστο  Θεοδώρου με τη Βικτωρία Ταγκούλη (2009),  και άλλη, ερασιτεχνική, από dcyanoura.

8. Ένα τραγούδι μακρινό (Δημήτρης Παπαδημητρίου, Ν. Λαπαθιώτης. Τρ: Βερόνικα Δαβάκη, 2020)

Στη μελοποίηση, από τον  παλιό μου συμμαθητή και φίλο, έχουν εναλλαχτεί η δεύτερη και η τρίτη στροφή. Το ποίημα του Λαπαθιώτη γράφτηκε στις 13.12.1925, δημοσιεύτηκε πρώτη φορά το 1929 στο Μπουκέτο.

ΕΝΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΜΑΚΡΙΝΟ

Την ώρα που μισάνοιγαν τα πρώτα ρόδα της αυγής,
ένα τραγούδι μακρινό, στα πέρατα του δρόμου,
ήρθε και πέρασε σιγά, σα να μην άγγιζε στη γης,
απ’ το παράθυρο μου.

Κι έτσι, όπως ξύπνησα με μιας, μες απ’ τον ύπνο το βαθύ
σα μαγεμένος γύρισα στον ήχο το κεφάλι,
κι είπα πως ήταν η ψυχή κάποιου παιδιού που έχει χαθεί
και με θυμόταν πάλι…

Την άκουγα μες στο στρατί παθητικά να περπατεί,
και, σαν εχάθη, βάρυναν αργά τα βλέφαρά μου,
και δάκρυσαν τα μάτια μου, χωρίς να ξέρω το γιατί
-μπορεί κι απ’ τη χαρά μου…

Ο Παπαδημητρίου πιο πρόσφατα μελοποίησε και το Η στοργή σου με προσμένει, με τον Κώστα Μακεδόνα.

9. Το καλοκαίρι πέρασε σα ρίγος (Γιώργος Κωστογιώργης, Ν. Λαπαθιώτης, τρ. Αργύρης Μπακιρτζής, 2021)

Ο Γιώργος Κωστογιώργης είναι ο γιος του Αργύρη Μπακιρτζή -χρησιμοποιεί καλλιτεχνικό ψευδωνυμο. Το τραγούδι περιλαμβάνεται στον ομότιτλο δίσκο. Το ποίημα γράφτηκε τον Γενάρη του 1934 και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Νέα Εστία τον Ιούνιο του 1934.

ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ

Το καλοκαίρι πέρασε σα ρίγος,
κι ο χειμώνας μου φαίνεται βαρύς.
Τι σύντομα που τέλειωσε κι ο τρύγος!
Δεν πρόφτασες, καρδιά μου, να χαρείς…

Κι όμως και τι, και τι δεν σου είχαν τάξει,
τα δειλινά του τα χιμαιρικά!
Γιατί να μη μπορέσει να βαστάξει,
τουλάχιστον, απ’ όλα, μερικά;…

Το καλοκαίρι πέρασε σα ρίγος,
κι ο χειμώνας απλώθηκε βαρύς:
αχ, φέτος, ο καιρός αυτός, ο λίγος,
ήτανε μιας ορφάνιας φοβερής!

Κι όμως και τι δε σ’ έκανε να ελπίσεις,
με την παραμυθένια του φωνή…
Τα παραμύθια πέθαναν, επίσης,
– κι εγώ το περιμένω να φανεί!

10. Ερωτική νύχτα (Domenica, N. Λαπαθιώτης, 2025)

Το τραγούδι ανήκει σε κύκλο τραγουδιών, όπου και  άλλες μελοποιήσεις του Λαπαθιώτη. Το ποίημα είναι νεανικό, γράφτηκε το 1908, αλλά (εκτός αν λανθάνει παλιότερη δημοσίευση) δημοσιεύτηκε μόλις το 1934, στην Ελληνική Επιθεώρηση.

ΕΡΩΤΙΚΗ ΝΥΧΤΑ

Κλείσε το παράθυρο, μη βλέπουν οι γειτόνοι,
και την πόρτα σφάλησε και σβήσε το κερί.
Η αγκαλιά μου πύρωσε, σαν τη φωτιά, και λιώνει
για σφιχταγκαλιάσματα κι όλο σε καρτερεί.

Έλα, μη μας βλέπουν λοξά οι ματιές του κόσμου·
δος μου το χειλάκι σου, που είν’ απαλό, νωπό·
έχω κάτι ολόγλυκο, για σένα, απόψε, φως μου,
έχω κάτι ολόγλυκο, σα μέλι, να σου πω.

Έλα… πέσε πάνω μου και μην κοιτάς με τρόμο·
το κερί μας έσβησε, δε μας θωρεί κανείς,
ξέχασε πως βρίσκονται κι άλλες ψυχές στο δρόμο,
κι έλα να κυλήσουμε σε πέλαγα ηδονής.

Έλα… ως τα μεσάνυχτα θα σε φιλώ στο στόμα,
έλα, κι είναι οι πόθοι μου τρελοί, τόσο τρελοί,
που το γλυκοχάραγμα θε να μας εύρει ακόμα
στο πρώτο μας αγκάλιασμα, στο πρώτο μας φιλί.

Κι όταν σε ρωτήσουνε, τη χαραυγή, οι γειτόνοι,
για ποιο λόγο σφάλισες, -αχ, πες τους, να χαρείς,
πες τους, πως, στην κάμαρα, φοβάσαι σα νυχτώνει,
κι έπεσες και πλάγιασες νωρίς, -τ’ ακούς; Νωρίς!…

Υπάρχουν κι άλλες  μελοποιήσεις, ανάμεσά τους  από τους Usurum το 2018.

Παρέλειψα  πολλές αξιόλογες μελοποιήσεις -όπως είναι φυσικό, όταν διαλέγεις δέκα από εκατό. Επειδή μας διαβάζει η μαμά μου βάζω απλώς το λινκ από τη μελοποίηση του αθυρόστομου Ετυμολογίες από τον  Παντελή Αμπαζή με τον Άγγελο Παπαδημητρίου (2021).

Στα  σχόλιά σας ευχαρίστως θα ακούσω άλλες, παλιές και καινούργιες μελοποιήσεις ποιημάτων  του Λαπαθιώτη. Και είναι μάλλον βέβαιο ότι στο μέλλον θα υπάρξουν κι άλλες.