Ήταν ελληνικής καταγωγής ο Πιραντέλο;

Στην  ελληνική και στην αγγλική Βικιπαίδεια αναφέρεται ότι ο μεγάλος Ιταλός θεατρικός (και όχι μόνο) συγγραφέας Λουίτζι Πιραντέλο (1867-1936, βραβείο Νόμπελ 1934) είχε ελληνική καταγωγή. Το είχε άλλωστε  δηλώσει ο ίδιος στον Κώστα Ουράνη.

Γράφει η ελληνική Βικιπαίδεια:

Το όνομα της οικογένειάς του προέρχεται από το ελληνικό όνομα «Πυράγγελος», το οποίο υπέστη φωνητική αλλοίωση σε Pirandello. Ο ίδιος ο Νομπελίστας, σε συνέντευξή του στον λογοτέχνη και δημοσιογράφο Κώστα Ουράνη την χρονιά της βράβευσής του (1934) δήλωσε:

«Είμαι από την Σικελία, δηλαδή την Μεγάλη Ελλάδα και υπάρχει ακόμη πολύ από την Ελλάδα στην Σικελία. Το μέτρο, η αρμονία και ο ρυθμός ζουν ακόμη. Εξ’ άλλου είμαι και ο ίδιος εγώ ελληνικής καταγωγής. Ναι, ναι, μην εκπλήττεσθε. Το οικογενειακό μου όνομα είναι Πυράγγελος. Το Πιραντέλο δεν είναι παρά η φωνητική παραφθορά του Πιράτζελο – Πιραντέλο.»

O φίλος μας ο π2 βρήκε το άρθρο του Ουράνη και μου έστειλε τις σκέψεις του σχετικά με το θέμα. Ήταν σχεδόν έτοιμο άρθρο, αλλά ο ίδιος δεν προλάβαινε να το χτενίσει, οπότε το αναλαμβάνω εγώ. Θα μπορούσα ή ίσως θα έπρεπε να βάλω στον τίτλο «μια συνεργασία του π2».

Καταρχάς, το άρθρο της Βικιπαίδειας σφάλλει σε μια, όχι ασήμαντη, λεπτομέρεια. Ο Πιραντέλο δεν είπε όσα είπε στον Ουράνη «τη χρονιά της βράβευσής  του» δηλ. το 1934,  ούτε τα είπε σε «συνέντευξή του». Ο Ουράνης γράφει το 1934 ένα σημείωμα στη Νέα Εστία, στο οποίο σχολιάζει τη βράβευση του Πιραντέλο και τη μη βράβευση του Κ. Παλαμά και μεταφέρει παλιότερη συνομιλία τους, που πρέπει να έγινε περί και μάλλον πριν από το 1920, όταν ο Ουράνης βρισκόταν στο Παρίσι. Φιλική συνομιλία, όχι συνέντευξη. Στο τέλος βάζω  σε εικόνα το άρθρο του Ουράνη για να το δείτε και να κρίνετε.

(Από εδώ και κάτω, μεταφέρω περίπου κόπι πάστε όσα έγραψε ο π2).

Σε σημείωμά του στη Νέα Εστία (τόμος ΙΣΤ΄, τεύχος 191 (1934), σελ. 1092), ο Κώστας Ουράνης γράφει ότι o Λουίτζι Πιραντέλο -που μόλις είχε πάρει το Νόμπελ όταν γράφει ο Ουράνης- του είχε πει σε φιλική συνάντησή τους ότι είναι ελληνικής καταγωγής και ότι το οικογενειακό του όνομα ήταν Πυράγγελος, το δε Πιραντέλο δεν ήταν παρά η φωνητική παραφθορά του ελληνικού αρχικού ονόματος της οικογένειας.

Η πληροφορία έκτοτε παρατίθεται συχνά πυκνά έκτοτε, από θεατρικές κριτικές και επιφυλλίδες, μέχρι επιστημονικά άρθρα για τον συγγραφέα  και αναφορές στο διαδίκτυο (συμπεριλαμβανομένων των λημμάτων της αγγλικής και της ελληνικής wikipedia), ενίοτε με εμφανή εθνική υπερηφάνεια για την ελληνική καταγωγή του.

Προξενεί εντύπωση ότι κανείς στην Ελλάδα (απ’ όσο μπόρεσα να βρω τουλάχιστον -αλλά δεν είμαι κι ειδικός) δεν αναρωτήθηκε για την αληθοφάνεια της αφήγησης, αν και οι πιο προσεκτικοί σημειώνουν κάτι του τύπου «όπως τουλάχιστον έλεγε ο ίδιος ο Πιραντέλο». Σημειωτέον ότι ακόμη και ο ίδιος ο Ουράνης φαίνεται να υποψιάζεται -ή και να υπαινίσσεται- ότι πρόκειται περί χαριτολογήματος («όσο αληθινή, τουλάχιστο, μπορεί να’ναι η διαβεβαίωση του ίδιου του Πιραντέλο, του ανθρώπου, δηλαδή, που πρεσβεύει ότι αλήθεια δεν υπάρχει»).

Κι όμως, υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να ξεχάσουμε την ελληνική καταγωγή του θεατρικού συγγραφέα από τον Ακράγαντα. Πρώτα απ’ όλα λέξη πυράγγελος δεν υπάρχει σε όλη την ελληνική γραμματεία, από τον Όμηρο ως το 1934 και δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς ένα τέτοιο οικογενειακό όνομα από μιαν ανύπαρκτη λέξη.

Έπειτα, δεν θα ήταν η πρώτη φορά που ο Πιραντέλο αναπλάθει δημιουργικά την καταγωγή και το παρελθόν του, προσθέτοντας αρχαιοελληνικές πινελιές. Σε αυτοβιογραφικό άρθρο στο περιοδικό Nuova Antologia που δημοσιεύτηκε  στις 16/6/1933, γράφει: Io dunque son figlio del Caos; e non allegoricamente, ma in giusta realtà, perché son nato in una nostra campagna, che trovasi presso ad un intricato bosco, denominato, in forma dialettale, Càvusu dagli abitanti di Girgenti. Colà la mia famiglia si era rifugiata dal terribile colera del 1867, che infierí fortemente nella Sicilia. Quella campagna, però, porta scritto l’appellativo di Lina, messo da mio padre in ricordo della prima figlia appena nata e che è maggiore di me di un anno; ma nessuno si è adattato al nuovo nome, e quella campagna continua, per i piú, a chiamarsi Càvusu, corruzione dialettale del genuino e antico vocabolo greco Xáos (Είμαι λοιπόν γιος του Χάους, όχι μεταφορικά αλλά στ’ αλήθεια, καθώς γεννήθηκα σε ένα αγρόκτημά μας που βρίσκεται κοντά σ’ ένα δύσβατο δάσος, το οποίο οι κάτοικοι του Τζιρτζέντι [το παλιό όνομα του Αγκριτζέντο, του αρχαίου Ακράγαντα] αποκαλούν στη σικελική διάλεκτο Càvusu. Η οικογένειά μου είχε βρει καταφύγιο εκεί την εποχή της τρομερής χολέρας του 1867, που εξαπλώθηκε σ’ όλη τη Σικελία. Το αγρόκτημα αυτό επιγράφεται Λίνα. Την επιγραφή τοποθέτησε ο πατέρας μου, στη μνήμη της πρώτης του κόρης, έναν χρόνο μεγαλύτερής μου, που είχε μόλις γεννηθεί. Κανείς όμως δεν χρησιμοποιεί το νέο όνομα και το αγρόκτημα εξακολουθεί να ονομάζεται από τους περισσότερους Càvusu, διαλεκτική παραφθορά της αυθεντικής αρχαιοελληνικής λέξης Χάος).

Ασφαλώς ο Πιραντέλλο θα ήξερε ότι το μικροτοπωνύμιο Caos, που χρησιμοποιείται και σήμερα, δεν ήταν αρχαιοελληνικό, αλλά πιθανότατα παραφθορά από κάποιον Ιταλό γραφέα του αυθεντικού μικροτοπωνυμίου, που ήταν Càvusu, παντελόνι, κι εξηγείται απο την τοπογραφία της περιοχής, όπως εξηγούν τοπικοί ιστορικοί.

[Παρένθεση Ν.Σ.: Θυμίζω την ταινία Kaos (1984)  των αδελφών Ταβιάνι, σπονδυλωτή, βασισμένη σε διηγήματα του Πιραντέλο]

Στο ίδιο βιογραφικό κείμενο ο Πιραντέλλο λέει κι άλλα για τον πατέρα του και την οικογένειά του, χωρίς φυσικά να αναφέρει πουθενά ελληνική καταγωγή. Οι βιογράφοι του εξάλλου σημειώνουν ότι η οικογένεια είχε καταγωγή από την πλευρά του πατέρα του από τη Λιγυρία (την περιοχή της Γένοβας): ο 18χρονος Andrea Pirandello είχε έρθει από κει στη Σικελια το 1772. Προφανώς, ο Πιραντέλλο, που είχε κάνει κλασικές σπουδές, έπλασε άλλη μια αρχαιοελληνική ιστορία για την οικογενειακή του ιστορία, για να συνταιριάξει το Χάος, το Λιμάνι του Εμπεδοκλή (Porto Empedocle) και τον Ακράγαντα. Όπως θα έλεγε κι ένας άλλος Ιταλός αιώνες πριν, se non è vero, è ben trovato.

Εδώ τελειώνει το σημείωμα που έστειλε ο π2. Από τη  δική μου πλευρά, νομίζω ότι η ελληνική καταγωγή του Πιραντέλο είναι αστήρικτη, αλλά εγώ είμαι γνωστός ανθέλληνας. Και τέλος πάντων, γιατί μισείτε τόσο την  μπατρίδα μας και προσπαθείτε να τη μειώσετε με κάθε τρόπο; Όπως έλεγε και κάποιος τροβαδούρος για τον οποίο συζητάμε συχνά στο ιστολόγιο, αν δεν έχετε ευχάριστα λόγια να μας πείτε, καλύτερα να μη μας πείτε κανένα.

Ή, όπως είπε ο ίδιος ο Πιραντέλο, «έτσι είναι αν έτσι νομίζετε». 

Το άρθρο του Ουράνη (1934):