Γιορταστικές παρετυμολογίες (μια συνεργασία του ΚΑΒ)
Posted by sarant στο 23 Δεκεμβρίου, 2025
Πριν από είκοσι περίπου μέρες, δημοσίευσα στο ιστολόγιο μια συνεργασία του φίλου μας του ΚΑΒ για το απαρέμφατο. Σήμερα βάζω μια ακόμα συνεργασία του φίλου μας, η οποία επιπλέον είναι και επίκαιρη, καθώς βρισκόμαστε στην καρδιά των χριστουγεννιάτικων γιορτών.
Στο άρθρο του, ο ΚΑΒ εξετάζει, με ημερολογιακή σειρά, πώς ο λαός παρετυμολόγησε τα ονόματα διαφόρων αγίων και διαφόρων εορτών και έπλασε παροιμίες με τις οποίες τα συσχέτισε με ιδιότητες ημερολογιακές ή μετεωρολογικές -ας πούμε, πώς θεωρήθηκε ότι στη γιορτή του αγίου Αντρέα «αντρειεύει», δυναμώνει, το κρύο ή ότι απ’ του αγίου Σπυρίδωνα και μετά «η μέρα μεγαλώνει ένα σπυρί».
Θα πείτε, η μέρα δεν αρχίζει να μεγαλώνει από τις 12 Δεκεμβρίου -αλλά να σκεφτούμε πως όταν πλάστηκαν αυτες οι παροιμίες ίσχυε το παλιό ημερολόγιο, οπότε κάπου τότε άρχιζε να μεγαλώνει η μέρα.
Δεν άλλαξα τίποτα στο κείμενο που μου έδωσε ο ΚΑΒ εκτός από τον τίτλο -εκδοτικό γαρ προνόμιο. Του δίνω τον λόγο:
ΓΙΟΡΤΕΣ- ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ- ΠΑΡΕΤΥΜΟΛΟΓΙΕΣ
Στο κείμενο που ακολουθεί παρουσιάζονται κάποιες θρησκευτικές γιορτές που με την παρετυμολογία τους συσχετίστηκαν από τον άνθρωπο της υπαίθρου με τις εργασίες του και γενικά με τη ζωή του και ανάλογα γίνεται προσπάθεια να προληφθούν πιθανοί κίνδυνοι και να αποσοβηθούν με την τιμή και τον σεβασμό που αποδίδεται στον άγιο, αφού οι άγιοι άλλοτε είναι ευνοϊκοί και σε άλλες περιπτώσεις τιμωροί.
Η κοινή ονομασία του Ιανουαρίου Γενάρης συνδέθηκε παρετυμολογικά με τη γέννα στην παροιμία Γενάρης κι αν γεννά, του καλοκαιριού μηνά. Μπορεί ο μήνας να προκαλεί κρύο, αλλά έχει και την αισιοδοξία ότι θά ’ρτει το καλοκαίρι. Βέβαια υπάρχει και η ερμηνεία ότι γεννά η μέρα, αυξάνει η διάρκειά της και οι παροιμίες το επαληθεύουν: –Γιατί το Γενάρη τον λένε Γενάρη; -Γιατί γεννά η μέρα και τ’ αρνιά. και Από τα Φωτοκάλαντα πηδά αρνός κι η μέρα.
Ο άγιος Βασίλειος συνδέεται παρετυμολογικά με τον βασιλιά των Σατουρναλίων που επόπτευε τα τυχερά παιχνίδια, αφού και την ημέρα που γιορτάζει ο Βασίλειος έχουμε το φλουρί της βασιλόπιτας, το ποδαρικό και άλλα κατά τόπους έθιμα. Στην Κύπρο έχουν ένα παιχνίδι με το οποίο προσπαθούν οι ερωτευμένοι να μαντέψουν αν υπάρχει αγάπη και πόση ανάμεσά τους. Απευθύνονται λοιπόν στον αϊ-Βασίλη και του ζητούν: Αϊ- Βασίλη βασιλιά, που εξουσιάζεις τον ντουνιάν, δείξε και φανέρωσε αν μ’ αγαπά ο ή η …
Ο άγιος Αθανάσιος με την κοινή ονομασία αϊ-Θανάσης συνδέθηκε παρετυμολογικά με τον θάνατο και πρέπει τη γιορτή του να την κρατούν για να μην υπάρχει ο φόβος της τιμωρίας. Σε κοιμητήρια υπάρχουν ναοί του αγίου. Πβ. π.χ. το σχ. 72 εδώ.
Ο άγιος Ευθύμιος (στις 20 του Γενάρη η γιορτή του) με τη λαϊκή του ονομασία αϊ-Θυμιός παρετυμολογείται από το θυμούμαι και πρέπει οι μάνες να θυμούνται αυτήν τη μέρα, να μην κάνουν δουλειές, για να προστατεύει ο άγιος τα μικρά παιδιά τους.
Ο Φεβρουάριος έγινε με έκκρουση (=αποβολή) του ου από το α Φεβράρης και συνέχεια με παρετυμολογία από τη φλέβα Φλεβάρης. Στην παροιμία με τριπλή παραλλαγή Ο Φλεβάρης κι αν φλεβίσει, καλοκαίρι θα μυρίσει ή του καλοκαιριού μηνά ή πάλι άνοιξη μυρίζει με το φλεβίζει ο Φλεβάρης ανοίγει τις φλέβες του και ρίχνει τις βροχές του. Μια άλλη παροιμία το πιστοποιεί Φλεβάρης φλέβες άνοιξε, όχι αντρών και γυναικών, μόνο ορέων και βουνών. Όμως, αντίθετα, οι λεχώνες πριν θηλάσουν το μωρό τους, αφού σταυρώσουν τις θηλές των μαστών τους παρακαλούν τον μήνα Φλεβάρη, φλέβες άνοιξε στις ρώγες των βυζιών μου για να βυζάξω το παιδί μου το μικρό και να το μεγαλώσω.
Η Υπαπαντή που γιορτάζεται στις 2 του Φλεβάρη από δεσποτική εορτή σε ανάμνηση της συνάντησης, υποδοχής του Χριστού από τον Συμεών έγινε σε πολλά μέρη, όπως π.χ. στη Σύρο, θεομητορική και από Αποπαντή σε Πακού, δηλ. Παναγία που ακούει.
Στις 3 του μήνα γιορτάζει ο άγιος Συμεών με κοινή ονομασία αϊ-Συμιός που παρετυμολογήθηκε από το ρ. σημειώνω. Τιμάται από τις έγκυες που παίρνουν πολλές προφυλάξεις, για να μη γεννηθεί το παιδί σημειωμένο. Δεν πρέπει να πιάσουν διάφορα αντικείμενα για να μη γεννηθεί το παιδί τους με κάποιο σημάδι στο σώμα: να την έχεις γράψει αυτή τη μέρα για να τη τθυμάσαι, αν όμως την ξεχάσουν και κάνουν κάποια δουλειά τότε προβαίνουν σε επωδές ώστε το σημάδι να γίνει σε όχι εμφανές μέρος του σώματος.
Την ημέρα του αγίου Πολυκάρπου (23 Φεβρουαρίου) οι γεωργοί πιστεύουν ό,τι φυτευτεί στο χωράφι θα αποδώσει άφθονους καρπούς. Ο άγιος τιμάται, σε αντίθεση με άλλους αγίους οι οποίοι απαιτούν αργία στη γιορτή τους, με εργασία που θα φέρει πολλούς καρπούς.
Στις 25 Απριλίου είναι του αγίου Μάρκου που παρετυμολογικά σχετίσθηκε με το ρ. μαρκώνω, μαργώνω, ναρκώνω. Ο άγιος προστατεύει τους γεωργούς από τα φίδια, γιατί τα ναρκώνει και σε αποτρεπτική ευχή λένε: Μάρκο, Μάρκο μάργωσέ τα κι αϊ- Γιώργη νάρκωσέ τα.
Ο Μάης συνδέεται παρετυμολογικά με τα μάγια και θεωρείται μήνας στη διάρκεια του οποίου και κυρίως την πρωτομηνιά πιάνουν τα μάγια. Το δίστιχο το επιβεβαιώνει: Το Μάη εγεννήθηκα και μάγια δε φοβούμαι εκτός κι αν με μαγέψουνε την ώρα που κοιμούμαι. Οι γεωργοί με διάφορους τρόπους, π.χ. με το περιεχόμενο του μαγιάτικου στεφανιού, προσπαθούν να προστατέψουν τη σοδειά τους από κακούς γείτονες ή άλλους που με μάγια θέλουν να την καταστρέψουν.
Η αγία Μαύρα (3 του Μάη η γιορτή της) συνδέθηκε με ομοηχία με τις μαύρες, που είναι σπυριά της ευλογιάς ή οι κατσαρίδες. Αυτή τη μέρα που είναι μαύρη και αποφράδα οι γεωργοί δε σπέρνουν, γιατί ο σπόρος δε φυτρώνει, και γενικά πρέπει να αποφεύγεται από όλους οποιαδήποτε εργασία, γιατί το αποτέλεσμά της θα είναι καταστροφικό.
Αυτήν την περίοδο (Μάη-Ιούνη) έχουμε τη γιορτή της Ανάληψης του Χριστού στους ουρανούς. Από το ρ. αναλαμβάνω η γιορτή συνδέθηκε με το ρ. αναλήφομαι που σημαίνει εξαφανίζομαι και οι βοσκοί τιμούν αυτήν τη μέρα από φόβο μήπως εξαφανιστεί το γάλα του κοπαδιού τους. Επίσης αυτήν τη μέρα κάνουν οι άνθρωποι μπάνιο στη θάλασσα για να εξαλειφτούν οι αρρώστιες και κάθε κακό από πάνω τους. Όμως η Ανάληψη συνδέθηκε παρετυμολογικά και με το λείπω και οι βοσκοί εύχονται να μην τους λείπει το κοπάδι, να είναι πάντα πολύ. Στη Νάξο όπου γίνεται αυτήν τη μέρα η γιορτή της Πληθερής με το μοίρασμα των γαλακτερών της μάντρας για το πλήθεμα των ζωντανών έχουμε την ευχή από τον κόσμο στους βοσκούς: Να ζήσουνε τα ζωντανά τους και να πληθαίνουνε τα διάφορά τους.
Ο άγιος Ονούφριος (12 Ιουνίου) έγινε Νούφρης και με αντιμετάθεση Ρούφνης που ρουφά τα σπαρτά και γι’ αυτό αυτήν τη μέρα οι γεωργοί δε θερίζουν και γενικά αργούν από τις εργασίες τους. Γενικά οι άνθρωποι της υπαίθρου κρατούν ή καλύτερα κρατούσαν τις γιορτές των αγίων και μάλιστα των μικρών, για να εξασφαλίζουν την προστασία τους, διαφορετικά ο άγιος που δε θα τιμηθεί θα τιμωρήσει τον παραβάτη. Όσο μικρός κι αν είναι ο άγιος το θέλει το κερί του, έχει τις απαιτήσεις του για να ανταποδώσει την προσφορά που του γίνεται.
Στις 14 Ιουνίου είναι του προφήτη Ελισσαίου που παρετυμολογήθηκε από τη λύσσα και έγινε αϊ- Λυσσαίος που προστατεύει από τη λύσσα ζώα και ανθρώπους.
Ο άγιος Προκόπιος (8 Ιουλίου) προκόβει τα αντρόγυνα και την παρετυμολογία του ονόματος τη χρησιμοποιεί και η Εκκλησία στο μυστήριο του γάμου ευχόμενη «προκοπήν βίου» «ταις πρεσβείαις (=με τη μεσολάβηση) του αγίου μεγαλομάρτυρος Προκοπίου».
Και μια ιστοριούλα από τον πατέρα μου:
Κάποτε ζούσε μια τεμπέλα και την έταξε ο άντρας της στον αϊ-Προκόπη μήπως και προκόψει. Την κάθισε λοιπόν στον γάιδαρο να την πάει στο ξωκλήσι του Αγίου. Στον δρόμο γκρέμισε ο γάιδαρος και την πέταξε κάτω. Η τεμπέλα, ενώ βρισκόταν ακόμα στον αέρα, επιβεβαίωσε με την … προσευχή της την παροιμία: Πρώτα βγαίνει η ψυχή του ανθρώπου κι ύστερα το χούι του :
Αγια- Δευτέρα, σώσε με,
Τρίτη μου και Τετάρτη,
Πέφτη μου και Παρασκευγή,
δουλειά να μην σας κάμω
Και το Σαββατοκύριακο,
αν δω και κάνουν κι άλλες!
Έτσι ο άνθρωπος απηυδισμένος τη γύρισε πίσω, γιατί αυτή δε θα πρόκοβε με τίποτα!
Στις 17 Ιουλίου είναι της αγιας- Μαρίνας. Την αγία με παρετυμολογία από το ρ. μαραίνω επικαλούνται οι πιστοί με μαγικές πράξεις για να μαράνει, να εξαλείψει τη ζωτικότητα κάποιου ή να εξαφανίσει διάφορα βλαβερά ζωύφια ή να μη μαραθούν τα στάχια.
Ο προφήτης Ηλίας που γιορτάζεται στις 20 του Ιούλη συνδέθηκε παρετυμολογικά με την ελιά στην παροιμία με τη παρήχηση Από τ’ Αϊ- Λια το βράδυ βάλλει η ελιά το λάδι.
Σύμφωνα με τη λαϊκή πίστη ο προφήτης Ηλίας είναι κύριος της βροχής και γενικά των καιρικών φαινομένων. Στην Παλαιά Διαθήκη, Βασιλειών Α΄(ή Γ΄), ΙΗ΄, 45-46 διαβάζουμε ότι με την προσευχή του προφήτη Ηλία ὁ οὐρανός συνεσκότασε νεφέλαις καί πνεύματι, καί ἐγένετο ὑετός μέγας (σκοτείνιασε ο ουρανός από σύννεφα και άνεμο, και έπεσε δυνατή βροχή). Στη Χώρα Αμοργού σε περίπτωση λιτανείας η πομπή οδηγούνταν προς το βουνό Προφήτης Ηλίας, όπου βρίσκεται το ομώνυμο εκκλησάκι. Ο Άγγλος περιηγητής James Bent (1852-1897) που επισκέφτηκε την Αμοργό γράφει σχετικά: «σε εποχές ανομβρίας έπαιρναν τις εικόνες από το Μοναστήρι (Σ.τ.σ. της Χοζοβιώτισσας), για να τις ανεβάσουν στην κορυφή του προφήτη Ηλία και να προσευχηθούν για να βρέξει, με το πλήθος των πιστών που ακολουθούσε να προσεύχεται γονατιστό μπροστά στο εκκλησάκι».
Ο προφήτης Ηλίας λοιπόν αντικατέστησε τον ΄Ομβριο και τον Υέτιο Δία των αρχαίων Ελλήνων. Οι αρχαίοι Αθηναίοι στις περιόδους ξηρασίας προσεύχονταν στον Δία παρακαλώντας τον ὗσον, ὗσον, φίλε Ζεῦ, κατά τῆς ἀρούρας τῶν Ἀθηναίων καί τῶν πεδίων (στείλε, στείλε τη βροχή σου, Δία μας, στα χωράφια και στους κάμπους των Αθηναίων), Μάρκος Αυρήλιος «Τα εις εαυτόν» 5,7.
Μήπως όμως ξέφυγα από το θέμα μας; Μάλλον όχι, γιατί εκτός από την ταύτιση του προφήτη Ηλία με τον Όμβριο Δία, ο Ηλίας συνδέεται και με τον Ήλιο-Δία [και με την ομοιότητα των ονομάτων: Ηλίας-ήλιος (στην επιγραφή IG XII 7, 87 διαβάζουμε Ζεύς Ἥλιος)] που λατρευόταν στις κορυφές των βουνών που αυτές πρώτες φωτίζει στην ανατολή του ο ήλιος. Οι εκχριστιανισμένοι Έλληνες λοιπόν αντικατέστησαν τη λατρεία του Ηλίου-Δία με εκείνη του προφήτη Ηλία τιμώντας τον άγιό τους με το χτίσιμο των ναών του στις βουνοκορφές. (Πολίτης, Λ.Σ. Β΄ 147 κ.ε.)
Στις 27 Αυγούστου γιορτάζει ο άγιος Φανούριος που συνδέθηκε παρηχητικά με το ρ. φαίνω=φανερώνω, και οι άνθρωποι ζητούν απ’ αυτόν να φανερώσει το χαμένο πράγμα (ήνοιξε η γη και το κατάπιε, λένε στο χωριό μου) τάζοντας πως θα δώσουν σε κάποιον κάτι, παλιά έναν παύλο (=μια φραντζόλα) από το ζυμωτό τους, και λέγοντας αϊ μου Φανούρη, να συχωρεθεί η μάνα σου κάνε να βρω το…
«Η ονομασία Σεπτέμβρης-Στέμπρης κάνει λογοπαικτική παρήχηση με τον σέμπρο, τον κολίγα δηλαδή, π.χ. Σεπτέμβρη σέμπρη γύρευε και σύνεργα διανόμα δηλ. να ετοιμάζεις εργαλεία γιατί αρχίζει η νέα γεωργική περίοδος». Βλ. εδώ.
Δεν γνώριζα την ονομασία Στέμπρης και τη σύνδεση με τον σέμπρο. Ψάχνοντας βρήκα και την ονομασία Σέμπρης και την παροιμία Σεπτέμβρη σέμπρο γύρευε, τα βόδια σου λιχάτευε και τα παιδιά σου τάιζε. Λιχατεύω ίσως σημαίνει περιποιούμαι, φροντίζω.
Ο Οκτώβρης συσχετίζεται με τον αριθμό 8 στην παροιμία Οχτώβρης κι αν δεν έσπειρες οκτώ σειρές δεν έκανες ή Οκτώβρη και δεν έσπειρες, οκτώ σακιά δε γέμισες.
Στις 11 Νοεμβρίου γιορτάζει ο Μηνάς. Το όνομά του έχει συνδεθεί παρετυμολογικά με το ρ. μηνώ=φανερώνω, παραγγέλνω. Είναι ο άγιος που φανερώνει τα χαμένα αντικείμενα και οι βοσκοί παρακαλούν τον άγιο να βοηθήσει στην ανεύρεση των χαμένων τους ζώων. Είναι επιπρόσθετα ο άγιος που προειδοποιεί ότι έρχεται ο χειμώνας και πρέπει (να χρησιμοποιήσω τη νέα λέξη) οι αγροκτηνοτρόφοι να προετοιμαστούν κατάλληλα. Ο αϊς- Μηνάς εμήνυσε πούλια μην ξημερώσει. Σχετικά: Στις 17, στις 18 πέφτει η πούλια στο γιαλό μηδέ κοπάδι στο βουνό μηδέ γιωργός στον κάμπο.
Η πούλια, κατά τον λαό, βασιλεύει στις 14 Νοεμβρίου (πάντα με το ιουλιανό ημερολόγιο), του αγίου Φιλίππου, λίγο πριν από την ανατολή του ήλιου, οπότε ο λαός μας θεωρεί πως υπάρχει φίλημα (Φίλιππος-φιλώ-φίλημα) πούλιας και ήλιου. Στη Σαντορίνη λένε: Τ’ Αϊ-Φιλίππου φιλεί η πούλια με τον ήλιο και στην Αμοργό Τ’ Αϊ-Φιλίππου φίλησε, τ’ Αϊ-Πλατάνου κάτσε. Στις 18 του Νοέμβρη γιορτάζει ο αϊς- Πλάτωνας που παρετυμολογικά έγινε αϊ- Πλάτανος. Με το ρ. «κάτσε» στην παροιμία εννοείται πως η πούλια κάθισε, κρύφτηκε, έδυσε. Πβ. και την παροιμία Έβγα ήλιε, έβγα εργάτη, κάτσε ήλιε, κάτσε εργάτη, τότε που η εργασία ξεκινούσε με την ανατολή του ήλιου και τελείωνε με τον βασιλεμό του.
Στις 26 Νοεμβρίου γιορτάζει ο άγιος Στυλιανός ο οποίος παρετυμολογικά «στυλιώνει» την έγκυο και την προστατεύει από τον κίνδυνο πρόωρου τοκετού, αλλά και όσες έχουν χάσει παιδιά ζητούν τη βοήθειά του προκειμένου να μπορέσουν να τεκνοποιήσουν, μάλιστα τάζουν να δώσουν το όνομα του αγίου στο κυοφορούμενο. Στο τροπάριό του ο άγιος αποκαλείται «Στήλη έμψυχος της εγκρατείας, στῦλος άσειστος της εκκλησίας» και στο κοντάκιό του χαρακτηρίζεται «προστάτης ένθεος νεογνών και νηπίων».
Ο άγιος Ανδρέας που γιορτάζει στις 30 του μήνα παρετυμολογικά αντρειεύει, δυναμώνει το κρύο και αντρειεύουν τα σπαρτά, μεγαλώνει ο βλαστός τους. Ο Αντριάς, όπως λέγεται σε πολλά μέρη, θ’ ασπρίσει τη φύση με το χιόνι και η χρονιά θα είναι καρποφόρα.
Ο μήνας Δεκέμβριος συσχετίζεται με το δίκιο στην παροιμία: Δεκέμβρη δίκια σπέρνε. Δίκια σημαίνει ότι ο γεωργός πρέπει τον σπόρο στο χωράφι του να τον ρίχνει ούτε πολύ αραιό, γιατί η απόδοση θα είναι λιγοστή, ούτε πολύ πυκνό, γιατί θα φυτρώσουν πολλά μαζί και δε θα έχουν τη δύναμη να μεγαλώσουν. Βέβαια, παρενθετικά, αυτό το δίκια σηκώνει πολύ νερό, αλλά δεν είναι της παρούσης να παρουσιαστούν όλοι οι παράγοντες που επηρεάζουν τη ποσότητα του σπόρου που θα σπαρθεί.
Παρετυμολογία βρίσκουμε και με τα ονόματα της αγιας- Βαρβάρας και του αϊ- Σάββα (4 και 5 του Δεκέμβρη, αντίστοιχα, η γιορτή τους) στην παροιμία Αγια- Βαρβάρα βαρβαρώνει, αϊ- Σάββας σαβανώνει. Αρχίζει άγριο κρύο, πέφτει πολύ χιόνι αυτές τις ημερομηνίες με αποτέλεσμα η άψυχη φύση να μαραζώνει, αλλά και έμψυχα να πεθαίνουν.
Και στη γιορτή της αγίας Άννας (9 Δεκεμβρίου) έχουμε παρετυμολογία με τη μέρα να παίρνει ανάσα, όπως και του αγίου Σπυρίδωνος (12 Δεκέμβρη) παρετυμολογώντας το όνομα έλεγαν «Από του Αϊ- Σπυρίδωνα (Σπυριδώνου στο νησί) μεγαλώνει η μέρα κατά ένα σπυρί», αρχίζει σιγά σιγά να μεγαλώνει.
Στις 15 του μήνα η Εκκλησία μας τιμά τον άγιο Ελευθέριο που συνδέθηκε με τις έγκυες γυναίκες που τις ελευθερώνει γρήγορα, που δίνει την «καλή λευτεριά».
Στις 19 του αγίου Ιγνατίου που έγινε παρετυμολογικά Αγνάντιος, γιατί ο ήλιος αρχίζει ν’ αγναντεύει το καλοκαίρι, με τη μέρα που μεγαλώνει, από μακριά, αφού βρίσκεται, σύμφωνα με τη λαϊκή αντίληψη, στο πιο απόμακρο μέρος από τη Γη.
Χριστός γεννιέται, μέρα γεννιέται. Κι εδώ έγινε σύνδεση της γέννησης του Χριστού με τη γέννηση, την αρχή της αύξησης της μέρας.
Παρατηρούμε ότι μέσα στον Δεκέμβρη έχουμε 4 γιορτινές ημερομηνίες που παρετυμολογικά συνδέονται με το μεγάλωμα της μέρας. Αυτό φανερώνει την επιθυμία, τον πόθο να μείνει πίσω το σκοτάδι, η μαυρίλα και να προβάλει ο ήλιος και το φως, να ξαναγεννηθεί η ελπίδα κι η χαρά. Κάτι όμως ακόμη: Ο άνθρωπος της υπαίθρου μπορεί να μην ήταν αστρονόμος ώστε με ακρίβεια να καθορίζει ημερομηνίες για την αλλαγή του χρόνου, όμως ήταν πολύ παρατηρητικός σε ό,τι επηρέαζε τη ζωή του, ήξερε πώς να ερμηνεύει τα σημάδια του καιρού και του χρόνου, γιατί από τις μεταβολές τους εξαρτιόταν η εργασία του και επομένως η επιβίωσή του.
Την ημέρα του αγίου Στεφάνου στις 27 Δεκεμβρίου πρέπει οι νεόνυμφοι να απέχουν από εργασίες για να προστατεύει ο άγιος τα στέφανά τους.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε ποτέ ότι όλες οι ημερομηνίες είναι με το παλιό ημερολόγιο.
Συμπερασματικά από τις 28 γιορτές που αναφέρθηκαν τουλάχιστον οι 17 και οι 6 στους 12 μήνες, οι μισοί δηλ., με τις παρετυμολογίες τους σχετίζονται με τη ζωή της υπαίθρου, με την ευφορία της γης, με ευχές για καλοχρονιά, για αποτροπή των κινδύνων που απειλούν τη σοδειά (άλλωστε και τα έθιμα που τις συνοδεύουν είναι γονιμικά και ευετηριακά). Βέβαια και πολλές άλλες γιορτές π.χ. του αγίου Γεωργίου, Δημητρίου, Τρύφωνα, της Σταυροπροσκύνησης, του Ευαγγελισμού, χωρίς να έχουν παρετυμολογηθεί συνδέονται με τις αγροτικές δουλειές και την καρποφορία.
Πηγές:
- Κυριακίδου-Νέστορος Α. Οι 12 μήνες, τα λαογραφικά
- Μέγας Γ. Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας
- Λουκάτος Δ. Αργίαι και άγιοι τιμωροί Ε.Κ.Ε.Ε.Λ. τ. Κ΄- ΚΑ΄ 1967-68
- Λουκάτος Δ. Εισαγωγή στην Ελληνική Λαογραφία
- Λουκάτος Δ. Τα φθινοπωρινά
- Πολίτου Ν. Λαογραφικά σύμμεικτα τ. Α΄, Β΄, Γ΄, Δ΄
Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία 
dimosioshoros said
Πολύ καλό !
Κουνελόγατος said
Αυτό με τον Άγιο Συμεών ήταν από τα πρώτα που άκουσα μικρός. Τώρα κοντά δηλαδή.
LandS said
έγινε σε πολλά μέρη, όπως π.χ. στη Σύρο, θεομητορική και από Αποπαντή σε Πακού, δηλ. Παναγία που ακούει.
Αχ αυτό το εκκλησάκι πάνω στον μύτικα του κόλπου του Γαλησσά. Πανέμορφο.
atheofobos said
Πολύ ενδιαφέρον το σημερινό.
Η φράση «Δεν πρέπει να ξεχνάμε ποτέ ότι όλες οι ημερομηνίες είναι με το παλιό ημερολόγιο.» ίσως θα ήταν σωστότερο να γίνει «Δεν πρέπει να ξεχνάμε ποτέ ότι όλες οι ημερομηνίες στις παροιμίες είναι με το παλιό ημερολόγιο»
sarant said
Καλημέρα, ευχαριστώ πολύ τον ΚΑΒ για το άρθρο και εσάς για τα πρώτα σχόλια!
2 Εντάξει μικρέ
Γιάννης Μαλλιαρός said
Καλημέρα,
Ας διορθωθεί το λινκ στο σχόλιο 72 με το https://sarantakos.wordpress.com/2025/12/14/anetakis-6/#comment-1021181 γιατί τώρα στέλνει στο 83 (και μπλέχτηκα)
Πουλ-πουλ said
Ύφος γλαφυρό, που θα έλεγε και παλιός μας φιλόλογος.
heroicf5b41716cc said
Ο Οκτώβρης συσχετίζεται με τον αριθμό 8 στην παροιμία Οχτώβρης κι αν δεν έσπειρες οκτώ σειρές δεν έκανες ή Οκτώβρη και δεν έσπειρες, οκτώ σακιά δε γέμισες.
γιατί; λάθος είναι;
Jorge said
6. Αμ εγώ να δείτε! Το σχέδιο 83 όμως, ώφειλε να γεννήσει έκανα σκασμό παρετυμολογίες.
Avonidas said
Καλημέρα.
Μονοθεϊσμός my ass που λέγανε κι οι ΑΗΠ 😉 Ο πολύς κόσμος είχε (κι ακόμα έχει) τους αγίους όπως ακριβώς είχαν οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι τους θεούς του νοικοκυριού – την Εστία, τους Lares – ή τη Δήμητρα στα χωράφια και δε συμμαζεύεται.
Καλός ο Θεός, αλλά για τα ρουσφέτια θες κάτι πιο προσιτό και επιρρεπές στα παρακάλια και τα καλοπιάσματα 🙂
sarant said
6 Διόρθωσα
ΚΑΒ said
Ευχαριστώ τον Νικοκύρη για τη φιλοξενία και σας για τα σχόλιά σας.
4. Ίσως είναι πιο σωστό.
3. Ναι. Αποφεύγουν όμως κάποιοι την ανάβαση το καλοκαίρι λόγω του ορμίσκου των γυμνιστών.
8. το οκτώ είναι με τον Οκτώβρη, άσχετα αν πρέπει το όργωμα να γίνεται ή καλύτερα ν’ αρχίζει αυτόν τον μήνα.
LandS said
12
Σιγά μην έχει καλύτερη θέα προς τον ορμίσκο από αυτή του Γαλησσά ή προς το πέλαγο με Κύθνο και Τζια στο βάθος—ειδικά το ηλιοβασίλεμα.
DaPonte said
Καλημερα.
Μια χαρά είναι το λαογραφικό κείμενο του ΚΑΒ.
Ο αγ. Ευθύμιος, όπως διαβάζω, δεν οδήγησε σε συσχετίσεις με ευθυμία και ό,τι σχετικό μ´αυτή(στοιχεία που αποτελούν μέρος της κοινωνικής ζωής, γιορτές, γλέντια κοκ), ενώ αντίθετα ο αγ. Προκόπιος συσχετίστηκε με την προκοπή και ο αγ. Ελευθέριος με την «καλή λευτεριά».
Costas Papathanasiou said
Καλημέρα. Ωραίος και πάλι ο ΚΑΒ!.
Συμπληρωματικά παρετυμολογικά:
Υπαπαντή και αντί, Τρύφων-τριφύλλι-τρύφος-τρυφερός , Ισίδωρος- σιδερώνω
Οι εορτές των πρώτων ημερών του μήνα, του Αγίου Τρύφωνος, της Παναγίας Υπαπαντής ή Υπακοής, του Αγίου Συμεών του Θεοδόχου, προστάτη των εγκύων, και του Αγίου Ισιδώρου του Πηλουσιώτου, αποτελούν μια περίοδο σημαντική, που ονομάζει ο λαός «Συμόγιορτα», και που ουσιαστικά σηματοδοτούν το τέλος της περιόδου των χειμερινών εορτών, και για αυτό λέγεται η παροιμία «Η Παναγιά η Παπαντή μαζώνει τις γιορτές με τ’ αντί»[…]
Η γιορτή του Αγίου Τρύφωνος ήταν ημέρα αργίας για τους αμπελουργούς κυρίως και τους σταφιδοπαραγωγούς Την ημέρα της εορτής του διαβάζονται ευχές, και εξορκισμοί στα αμπέλια, στους κήπους και τα χωράφια. Δεν έμπαιναν στο αμπέλι για να κλαδέψουν. Η παράδοση θέλει να έχουν συμβεί ατυχήματα με το κλαδευτήρι εξ αιτίας της παραβίασης της αργίας κατά την εορτή του Αγίου, που παριστάνεται στη λαϊκή αγιογραφία με ένα κλαδευτήρι στο χέρι. Στη Μακεδονία τον λένε και Αϊ-Τρίφυλλα, γιατί βοηθάει στη βλάστηση του τριφυλλιού, απαραίτητου για το τάισμα των ζώων.
Όπως η παρετυμολογία του Αγίου Τρύφωνος: Τρύφων – Τρύφος – τρυφερός τον συσχετίζει με τη βλάστηση, έτσι και του Αγίου Συμεών, σε συνδυασμό με την υποδοχή του νηπίου Ιησού στο Ναό την ημέρα της Υπαπαντής, τον συσχετίζει με το σημάδεμα: Από το Συμεών – Συμιός -Σημιός παράγεται το σημειώνω, σημάδι, σημάδεμα. Ο Άγιος Συμεών θεωρείται προστάτης των εγκύων, οι οποίες τηρούν την αργία του και αποφεύγουν οποιαδήποτε εργασία την ημέρα της γιορτής του, για να μη σημαδευτεί το παιδί που έχουν στην κοιλιά τους.
Επίσης ο Άγιος Ισίδωρος ο Πηλουσιώτης που εορτάζει στις 4 Φεβρουαρίου, ταυτίζεται με το Σίδερος και τον παρακαλούν να «σιδερώνει» τα παιδιά, να τα κάνει δηλαδή γερά σαν σίδερο.
( https://vytinaiika.blogspot.com/2010/02/blog-post_2378.html )
ΚΑΒ said
15. Ευχαριστώ πολύ για τις συμπληρώσεις. Τα σχόλιά σας πάντοτε είναι θησαυρός, είναι ωράισμα στο ιστολόγιο.
13. Ποιος διαφωνεί;
ΣτοΔγιαλοΧτηνος said
Πολύ καλό και πολλή δουλειά, μπράβο για το μάζωμα, ευχαριστούμε ΚΑΒ και Νικ.
ΣτοΔγιαλοΧτηνος said
14# Πώς να ευθυμήσει ο άνθρωπος? Όταν πέθανε τον κόψανε στα τέσσερα και τον φυλάνε σε τέσσερα διαφορετικά μέρη καταπώς τα λέει η βίκη. Ελπίζω στη δευτέρα παρουσία να μην έχει προβλήματα συναρμολόγησης.
ΚΑΒ said
10. O καλοπροαίρετος ας διαβάσει το βιβλίο του Martin Nilsson, μετάφραση Ι.Θ.Κακριδή, Ελληνική λαϊκή θρησκεία.
Avonidas said
Γενικά οι άνθρωποι της υπαίθρου κρατούν ή καλύτερα κρατούσαν τις γιορτές των αγίων και μάλιστα των μικρών, για να εξασφαλίζουν την προστασία τους, διαφορετικά ο άγιος που δε θα τιμηθεί θα τιμωρήσει τον παραβάτη. Όσο μικρός κι αν είναι ο άγιος το θέλει το κερί του, έχει τις απαιτήσεις του για να ανταποδώσει την προσφορά που του γίνεται.
Δε θυμάμαι πού την είχα διαβάσει την ιστορία κι από ποια περιοχή είναι:
Μια γυναίκα δούλευε στον αργαλειό της και περνά μια γειτόνισσα και της λέει, του Αη Σπυρίδωνα σήμερα, δε θα πας στη λειτουργία;
-Μα, ο Σπυρίδος είναι μικρός άγιος, λέει αυτή, και ξαναπιάνει το υφαντό της.
Τη νύχτα έρχεται στον ύπνο της ο Άγιος Σπυρίδωνας και της λέει:
Μικιός Σπυρίδος είμ’ εγώ
μικιές κουφάλες κάμω!
Ξυπνάει αλαφιασμένη, τρέχει στον αργαλειό της και βλέπει το υφαντό της όλο μικρές τρυπούλες…
xar said
Ενδιαφέρον το σημερινό, ευχαριστούμε.
@12γ
Νομίζω ότι στο #8 η παρατήρηση αφορούσε την ετυμολoγία του Οκτωβρίου από το οκτώ, η οποία είναι σωστή και όχι παρετυμολογία όπως στις άλλες περιπτώσεις. Βέβαια, αν θέλουμε να είμαστε σχιζοφρενικά σχολαστικοί, ο Οκτώβρης δεν ετυμολογείται από το ελληνικό οκτώ, αλλά από το λατινικό octo.
xar said
«ο άγιος Φανούριος που συνδέθηκε παρηχητικά με το ρ. φαίνω=φανερώνω, και οι άνθρωποι ζητούν απ’ αυτόν να φανερώσει το χαμένο πράγμα […] τάζοντας πως θα δώσουν σε κάποιον κάτι, παλιά έναν παύλο»
Άντε να το γράψω εγώ, πριν το γράψει άλλος: …ή φτιάχνουν φανουρόπιτες.
ΣτοΔγιαλοΧτηνος said
20# Μάλιστα. Και μετά που χάλασε το υφαντό της γυναίκας έπιασε τη γουόρντπρες και τη γέμισε κι αυτή τρύπες και ταλαιπωρούνται κάθε τόσο οι σχολιασταί. Κι έχει και το θράσος να σχολιάζει εδώ.
ΓΤ said
Κούλης ετοιμάζει εντάλματα για την τρακτεροσύνη
sarant said
20 Kαλό!
ΚΑΒ said
20, 25 Στις 9 του Μάρτη γιορτάζουν οι Άγιοι Σαράντα που ο λαός μας τους τιμά και αυτήν την ημέρα την θεωρεί (καλύτερα τη θεωρούσε) μεγάλη μέρα και το ημερολόγιο του καζαμία έχει σταυρό, και δεν εργάζεται. Κάποιος όμως περιφρόνησε την ημέρα και δούλεψε, αλλά τιμωρήθηκε για την ασέβειά του.
Τη μέρα των Αγιώ Σαραντώ κάποιος ήσκαβε τ’ αμπέλι του. Περάσανε οι άγιοι και τον μαλώσανε που σήμερη, τέτοια μέρα, σκάβει τ’ αμπέλι του. «Ίντα να κάμω;» τους λέει «που είμαι μοναχός. Είναι μεγάλο και το χωράφι, θα βρέξει κιόλας». Μπαίνουν μέσα, που λες, και του σκάβουν το χωράφι οι αγιοί. Άμα φύανε, ήλεε μόνος του «να που λέαν πως είναι αμαρτία να δουλεύεις σήμερη. Οι ίδιοι μπήκανε κι ησκάψανε!».
Την άλλη χρονιά αυτή τη μέρα πάλι ήσκαβε τ’ αμπέλι κι ηπερίμενε νά ’ρτουν οι άγιοι να του τ’ αποσκάψουν όπως και πέρυσι. Πράγματι ήρτανε οι άγιοι κι ήγινε πάλι η ίδια κουβέντα. Μπαίνουν μέσα οι άγιοι και του ανεσπούν τ’ αμπέλι! Ο αμαρτωλός που ’ταν και πονηρός ητιμωρήθη.
ΚΑΒ said
21. Άλλο συσχετίζεται, άλλο υπάρχει παρετυμολογία. Ευχαριστώ σε.
ΓΤ said
Ντάκμαν
-Είπα της Ηρούς ότι είμαστε εδώ. Θ’ αργήσει λίγο.
Για να σε φτιάξω: Πού ακούστηκε αυτό; Στα τραπεζάκια της «Σύγχρονης Εποχής»…
Πάει ο κόσμος, χάλασε…
Avonidas said
#26. Αυτό το μοτίβο εμφανίζεται πολύ συχνά στη λαογραφία και στους μύθους. Δηλαδή:
* Συναντά κάποιος ένα θεό/ημίθεο/άγιο/μαγικό πλάσμα (τζίνι, ξωτικό κλπ.)
* Του κάνει μια μεγάλη ευεργεσία, είτε από καπρίτσιο είτε για να τον ανταμείψει για την καλοσύνη/εντιμότητά του
* Ο άνθρωπος φέρεται με αγνωμοσύνη ή πλεονεξία·εναλλακτικά, κάποιος άλλος που μαθαίνει για την καλή του τύχη αποφασίζει να επαναλάβει το «πείραμα», αποβλέποντας στην ανταμοιβή
* ο πλεονέκτης ή ανάξιος άνθρωπος τιμωρείται – συνήθως, χάνοντας τουλάχιστον την ανταμοιβή ΚΑΙ ό,τι ήδη είχε
Κλασικό παράδειγμα, ο μύθος του Αισώπου με τους ξυλοκόπους: κάποιος ξυλοκόπος έχασε το τσεκούρι του στη λίμνη. Εμφανίζεται ο θεός Ερμής (αν θυμάμαι καλά), βγάζει από τη λίμνη ένα τσεκούρι με χρυσή λάμα και ρωτάει τον άνθρωπο αν είναι αυτό που έχασε. Ο άνθρωπος απαντάει ειλικρινά πως όχι, και ο Ερμής τον ανταμείβει χαρίζοντάς του το χρυσό τσεκούρι. Όταν τα λέει στους φίλους του, ένας άλλος ξυλοκόπος πετάει το τσεκούρι του στη λίμνη, κι όταν εμφανίζεται ο Ερμής και βγάζει πάλι ένα χρυσό τσεκούρι, ο ξυλοκόπος λέει ναι, αυτό είναι το τσεκούρι μου. Ο Ερμής πετάει το χρυσό τσεκούρι πίσω στη λίμνη, και τώρα ο ξυλοκόπος μας δεν έχει ούτε το κανονικό του τσεκούρι.
(Έτσι κι αλλιώς, ένα τσεκούρι με χρυσή λάμα είναι εντελώς άχρηστο, πάντως. Εγώ στη θέση του πρώτου ξυλοκόπου θα ζητούσα πίσω και το δικό μου 😉 )
ΚΑΒ said
26, 29. Ο Άγιος Αντρέας ο τρυποτηανάς
Τρυποτηανάς ο άγιος και ο λαός μας αιτιολογεί την προσωνυμία με το ακόλουθο περιστατικό:
Όταν ήταν μικρός ο Ανδρέας, ζητούσε από τη μάνα του να του φτιάξει πίτες. Εκείνη συνεχώς το ανέβαλλε προφασιζόμενη διάφορες δουλειές.
Στις 30 Νοεμβρίου, όταν και πάλι η μάνα του μικρού Ανδρέα δεν του έφτιαξε τις πίτες που ζητούσε, εκείνος θυμωμένος πήγε κρυφά και τρύπησε το τηγάνι της.
Από τότε οι νοικοκυρές φτιάχνουν πίτες του Αγίου Ανδρέα από φόβο μήπως ο Άγιος τις τιμωρήσει, που δεν τηρούν το έθιμο, και τρυπήσει το τηγάνι τους.
Avonidas said
#30. Ήξερε και πότε θα μαρτυρήσει, ο Άγιος; 😛
ΥΓ.1 εκτός και τον καρύδωσε η μάνα του εκείνη τη μέρα, που της τρύπησε το τηγάνι
ΥΓ.2 με τέτοια συμπεριφορά, μόνο αγίους δεν τους λες 😐
ΓΤ said
Εδώ Πλατεία Εξαρχείων. Αραχτός, αλλά στην πρέσα. Απρόσμενη αίσθηση από το σημερινό κομμάτι και τα συνοδά σχόλια. Ετοιμαζόμουν να γράψω γκώσαμε στη βλαχιά. Δεν με φρέναρε ο σεβασμός μου απέναντι στον ΚΑΒ. Αλλά, από μια στιγμή και μετά, ένιωσα όμορφα διαβάζοντας τέτοιες ιστορίες, που τελικά είναι λαϊκό φαντό.
Σε αυτό τον καμβά περιμένω να δω κεντήματα ιστοριών από Χαρούλα και Μαγδαληνή.
Ενδεχομένως ακόμη κι από τον Μπαρτζούδη, όταν αποφασίσει να πάψει να είναι σκιάχτρο…
ΚΑΒ, έρρωσο!
ΚΑΒ said
31. Πείθειν δῶρα καὶ θεοὺς λόγος (λένε πως τα δώρα πείθουν ακόμη και τους θεούς) Ευριπίδη Μήδεια 964.
Η σχέση ανθρώπων με το θείο είναι συχνά καθαρά σχέση αμοιβαιότητας, σχέση δούναι και λαβείν. Τα αναθήματα των αρχαίων Ελλήνων και τα τάματα των χριστιανών, σε όλες τους τις μορφές, δηλώνουν αυτήν τη σχέση: ο πιστός τάζει και προσφέρει και ζητά από το θείο να ανταποδώσει τη χάρη. Σε αυτό μάλιστα το αλισβερίσι ανθρώπου-θείου, η ανώτερη δύναμη, πιστεύεται, τάσσεται με εκείνον που προσφέρει περισσότερα. π.χ.
Μες στο Αιγαίο, σε ρωμιονήσι
Τούρκος εβγήκε να κυνηγήσει.
Δεν κυνηγούσε λαγούς κι ελάφια,
μόν’ κυνηγούσε δυο μαύρα μάτια.
Μια Ρωμιοπούλα τ’ άκουσε και να κρυφτεί γυρεύγει.
Παίρνει τα όρη πίσω της και τα βουνά μπροστά της
και με το ηλιοβασίλεμα στον Αϊ-Γιάννη φτάνει.
«Άι μου Γιάννη, σώσε με απ’ του Τουρκιού το χέρι
και να σου φέρω ίσα το μπόι μου λαμπάδα απ’ αγιοκέρι».
Και σκίστηκε το μάρμαρο κι ήμπε η κόρη μέσα.
Και με το βασίλεμα του ’λιού και τ’ άναμμα του λύχνου
ο Τούρκος εξεμπρόβαλε σα λυσσασμένος σκύλος.
«Άι μου Γιάννη, δείξε μου πού πήγε η Ρωμιοπούλα,
να φέρνω τόνους το κερί, καντάρια το λιβάνι
και με βουβαλοτούλουμα να κουβαλώ το λάδι».
Και με τα χείλη τού ’λεγε: «δεν είδα ’γώ την κόρη»
και με τα μάτια τού ’γνεφε: «στο μάρμαρό ’ναι μέσα».
Και σκίστηκε το μάρμαρο κι ήβγε η κόρη όξω.
Απ’ τα μαλλιά την άρπαξε, στο μαύρο του τη βάζει,
κι η κόρη λέει με στεναγμό, με μαύρο μοιρολόι:
«Ποιος είδε Αγιό διπρόσωπο, Αγιό με δύο γνώμες
να παραδώνει τη Ρωμιά εις του Τουρκιού τα χέρια!
Να γίνει μέσα η εκκλησά μια στάνη των προβάτω
κι απάνω τα καμπαναριά η κοίτη των κοράκω,
να μη βρεθεί περαστικός καντήλι να σ’ ανάψει
και ούτε στον εσπερινό λιβάνι να σου κάψει».
Πέπε said
Θεωρώντας τα όλα αυτά παρετυμολογίες, μήπως γινόμαστε λίγο καταδικαστικοί; Εντάξει, ο «απλός λαός» που έβγαλε τις παροιμίες δεν ήξερε γράμματα*, δεν είχε πάει πολύ σχολείο, αλλά τόσο πολύ δε νιώθαν τη γλώσσα που μιλούσαν ώστε να νομίζουν ότι σχετίζονται τα άσχετα απλώς επειδή έχουν μερικούς κοινούς φθόγγους;
Για χαζούς τούς έχουμε;
Γιατί να μην είναι λογοπαίγνια;
Avonidas said
#34. Λογοπαίγνια ή μνημονικά κόλπα; Άλλωστε όλα αυτά δεν τα διαβάζανε, τα ακούγανε. Έτσι δεμένα και νοηματοδοτημένα θα τους έμεναν πιο εύκολα.
ΚΑΒ said
32. Απρόσμενο το σχόλιό σου. Σ’ ευχαριστώ. Vale
ΚΑΒ said
34. Μια άποψη σεβαστή, αντίθετη με τους λαογράφους.
Vagia said
Πολύ ωραίο λαογραφικό κείμενο.
Η συσχέτιση του Φλεβάρη με τις φλέβες, με στίχους περίπου όπως αυτοί που παραθέτει ο συγγραφέας, υπάρχει και σε κάποια τραγούδια παραδοσιακά. Αυτό που αόριστα θυμόμουν, που πρέπει να είναι ακριτικό, με μια κόρη που έμεινε έγκυος και μετράει τους μήνες μεχρι να γεννήσει, δεν το βρίσκω, βρήκα όμως ένα παρόμοιο από το αρχείο του θρακικού λαογραφικού και γλωσσικού θησαυρού, όπου η κόρη καταριέται τον εραστή που την εγκατέλειψε και λέει: «Ποιον μήνα αγκαστρώθηκα και ποιόνα θα γεννήσω;/Γενάρη γέννα τον Χριστό και τον μονογενή της/Φλεβάρης φλέβα άνοιξε στις ρώγες των βυζιώ μου/» και συνεχίζει με τους υπόλοιπους μήνες και την κατάρα. Δεν είναι βέβαια το ίδιο κείμενο με την επωδή, αλλά μοιάζει πολύ.
ΥΓ: Μάλλον μέχρι να το ψάξω το βρήκατε εσείς.
Theo said
Μια ανάρτηση που σταχυολογεί από το εύφορο και πλούσιο περιβόλι της λαϊκής μας παραδόσεως· που δείχνει τη στενή σχέση του λαού μας με τους Αγίους, έστω κι αν την αντιλαμβάνονται αρκετά μαγικά.
Διόρθωση: Ο άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας, ο Θεοφόρος, γιορτάζει στις 20 Δεκεμβρίου, όχι στις 19.
@14:
Λίγο παράξενο, αν σκεφτεί κανείς πως η υμνογραφία τις έκανε αυτές τις συσχετίσεις (στην ακολουθία του αγίου Ευθυμίου του Μεγάλου)
@34:
Σαφώς φαίνονται για παρετυμολογήσεις αυτά. Ίσως κάποιο, πολύ μικρό ποσοστό τους να ‘ναι λογοπαίγνια, αλλά τα περισσότερα τα λέγανε σοβαρά, κατά την ταπεινή μου γνώμη.
Γιάννης Μαλλιαρός said
28 ΓΤ σίγουρα είπε της Ηρούς κι όχι της Υρούς 🤣
sarant said
28 Θα είναι καποια Ηρού στην παρέα
33 Ωραίο
34 Στο «Μεγάλο βιβλίο των λογοπαιγνίων» θα έχουν θέση και αυτές οι παρετυμολογίες, παρασυσχετίσεις, όπως θες πες τες.
Theo said
@39:
Προλαβαίνω τον ΓΤ: ἐν δὲ ἀσκήσει καὶ εὐθυμίᾳ
Μιχάλης Νικολάου said
17, … Στις 17 Ιουλίου είναι της αγιας- Μαρίνας.
Την αγία με παρετυμολογία από το ρ. μαραίνω
επικαλούνται οι πιστοί με μαγικές πράξεις για να μαράνει, …
Δεν θα με παραξένευε αν, ως επίκληση, είχε και σχέση με το μικρό καλοκαιρινό ξεχορτάριασμα δια χειρός σε αμπέλι (μετά το μεγάλο της άνοιξης), τον καιρό που τα χημικά μέσα δεν είχαν ακόμα μπουκάρει. Δεν το είχα ακούσει, πάντως.
Costas X said
Καλησπέρα, μικρός άκουγα να λένε «Βαρβαρίτσι, Νικολίτσι, και στη μέση ο άι Σάββας», δεν είναι παρετυμολογικό βέβαια, είναι καθαρά μνημονικό. Επίσης είχα ακούσει να λένε «τ’ αγιού Λουκά λουκάνικα», μάλλον για πλάκα.
Costas Papathanasiou said
–Τ’ άι Λιος κι αλλιώς, τ’ άι Λια κ’ ελιά:
“Από τ’ άι-Λιός, γυρίζει ο καιρός αλλιώς”(Γεώργιος Διον.Παπαδόπουλος, Λ. Α. αρ. 2185, σελ. 171, Λαγανάς Αμαλιάδος Ηλείας, 1955)/ “Από τ’άι Λιός παίρν’ η μέρ’ αλλιώς!”( Δημήτριος Σ. Λουκάτος, Λ. Α. αρ. 2344, σελ. 409, νησίς Οθωνοί (Κασιμάτικα) Κερκύρας, 1960)/ “Ήρθε τ’ άι-Λιός, γυρίζει το καρδάρι αλλιώς” (Θωμά Κυρίτση Λ. Α. αρ. 2945, σελ. 67, Μορφοβούνι Καρδίτσης, 1960)
“Τ’ άι Λιά, στούμπα ‘λιά”( Αγία Άννα 1942) / “Από του άι Λιά, βγάζει λάδιν η ελιά” ( Χαράλαμπος Ν. Σπανός, Νήσος Ικαρία1955 )/ “Του άι Ηλιά το βράδυ βγάζει η ελιά το λάδι” ( Στέφανος Δ. Ήμελλος, Θολάρια Κυκλάδων 1963)
– Νικήτα-κοίτα, Σταυρού-σταύρωνε:
‘Τ’ άι-Νικήτα κοίτα και τ’ άι-Γιωργιού ξεκοίτα ( Κ. Νεστορίδης, Αρ. 330, 1489, Λακωνία 1889)/ ‘Τ’ άι Νικήτα κοίτα και τ’ άι Γεωργιού ξεκοίτα’ ( Θεόδωρος Κωνσταντινίδης, Αρ. 751, σελ. 234, Ρόδος)/ ‘Του άι-Νικήτα κοίτα-κοίτα και τ’ άι-Γιωργιού ξεκοίτα’ (Γεράσιμος Δ. Δρακίδης)/ ‘Τ’ άι Νικήτα κοίτασε, τ’ άι Γεωργίου ξεκοίτασε'( Γ. Καληδόνης, «Παροιμίαι λεγόμεναι εν χωρίω Αφάντου, Ροδιακό Ημερολόγιο του Ευστ. Λαγκανη», τόμ. Α, 1929, σελ. 17)/ Ερμηνεία: Επισήμανση αρχής και τέλους Χειμώνα, θεωρώντας ότι από του Αγίου Νικήτα (15/09), φθινοπωριάζει (και καλό είναι να κοιμόμαστε κάτω από στέγη), ενώ από του Αγίου Γεωργίου (23/04) και μετά, καλοκαιριάζει και μπορεί κάποιος να κοιμάται και στην ύπαιθρο. Ομοίως, απ’ όταν πιθανότερη η κακοκαιρίας, συνιστάται , πρωτίστως, ο ελλιμενισμός των πλεούμενων(κοίτασε, κούρνιαζε) , ενώ ο απόπλους τους (ξεκοίτασε) από όταν ο καιρός καλοσυνεύει. Ομοίως για του Σταυρού (14/09) :’
“Του Σταυρού σταύρωσε και δένε, τ’ Άι Γιωργιού τσιμάριζε κι αμόλα” (τσιμάριζε= βάλε πλώρη, σήκωνε πανί/ Φωκίων Λογοθέτης, Νέα Εστία, τόμος ΚΔ, σελ. 1423, 1943)
– Λουκά- λουκάνικο, Προκόπη- πρόκοψε, Φιλίππου-λείπω :
“Τ’ Αγίου Λουκά λουκάν΄κο κι ας είν΄και χαλαζιάρ΄κο” ( Αλέκος Ε. Φλωράκης, Τήνος, Αθήνα, 1971, σελ. 443)/”Τ’ άι Λουκά λουκάνικα, τ’ άι Ματθαίου πίτες, και του αγίου Σαραντώνη, ρακί και τηγανίτες” ( Αρ. 798, σελ. 1118, Γεώργιος Καββαδίας, Επτάνησος, 1876)
“Τ’ άι- Προκόπη πρόκοψε για σύκα για σταφύλιν” ( Άνθιμος Παναρέτος, Λ. Α. αρ. 3164, σελ. 54, αρ. 56, Λευκωσία, 1965)
‘Κι’ ο χειμώνας μουρμουρίζει ανάμεσα στις φλάροι: “Αν τ’ Άι Φιλίππου λείπω τ’ Άγια των Αγιώ(ν) δε λείπω και τ’ Άι-Νικολο-Βάρβαρα για βρέχει για χιονίζει’ (1966 )/ ‘Αν τ’ Άι Φιλίππου λείπω τ΄ Άια των Αιώ δεν λείπω αν δεν είν’ τ’ Άι Νικόλα τριγύρω τα Χριστούγεννα’ (Γεώργιος Κ. Σπυριδάκης, Λ. Α. αρ. 2449, σελ. 104, Ικαρία, 1962, περιοχή Ραχών)/ πρβλ.-”Η χιονιά λέει “Α δεν έρθω τ’ Αή Νικόλα, να μ’ ανεμένης τα Χριστόεννα, κι΄α δεν έρθω τα Χριστόεννα, μ’ ανέμενε τα Φώτα, κι’ α δεν έρθω τα Φώτα, μ’ ανέμενε τ΄Αή Αdωνιού, κι΄α δεν έρθω τ’ Αή Αdωνιού, μη μ΄ανεμένης πια” ( Διαλεχτής Ζευγώλη – Γλέζου, Παροιμίες από την Απείρανθο της Νάξου, Αθήναι, 1963, σελ. 24, αρ. 9 )
– Σπυρίδων, σπέρνω-σπυρί και σφυρίζω, Μαρίνα-μαραίνει ασεβείς(βλ.σχ.43) :
Κάποτε ένας έσπερνε τ’ Άι Σπυριδώνου κ’ επέσασε ένας και του λέει “Σήμερα σπέρνεις που ‘ναι τ’ Άι Σπυριδώνου;”. Λέει και αυτός “Κ’ εγώ σφυρίζω” και τότε σκίζεται η γή και πάει κάτω αυτός με τα ζώα του. Κάθε χρόνο τ’ Άι Σπυριδώνου στο μέρος που κατάπιε τα βόδια ηκούασι τη σφυριματιά. ( Λ. Α. αρ. 2449, σελ. 105, Γεώργιος Κ. Σπυριδάκης, Ικαρία, 1962)
“Της Αγίας Μαρίνας δεν καν’ δουλειά γιατί μιά βολά: Αγιά Μαρίνα μάρανε μάνα και δυγατέρα!”( Μαρία Ιωαννίδου, Αρ. 1153 Β, σελ. 11, 3, Βοιωτία, Αράχοβα, 1938)
– Νικόλας κιόλας, άι Νικόλας… νικολίζων :
Άι-Βαρβάρα, Βαρβαρίζει, Άι-Νικόλας Νικολίζει, κι άγιος Σάββας σαβανώνει (EL) Λ. Α. αρ. 2740, σελ. 44, Βασιλείου Π. Παυλίδου, Παραμυθιά, 1963
“ Άι μου Νικόλα, κάψε κι΄άφησ’ κιόλα” ( Διαλεχτής Ζευγώλη – Γλέζου, Παροιμίες από την Απείρανθο της Νάξου, Αθήναι, 1963, σελ. 22 – 23, αρ. 1).
Αγγελος said
Παρετυμολογίες είναι βέβαια τα περισσότερα (ο Φανούριος π.χ. είναι κοπτικό όνομα), αλλά γιατί να χαρακτηρίζεται παρετυμολογία η σύνδεση του Αθανασίου με τον θάνατο και του Προκοπίου με την προκοπή; Εξίσου σωστές είναι με τη σύνδεση του Πολυκάρπου με τον πολύ καρπό!
ΚΑΒ said
39. Ναι, 20 Δεκεμβρίου γιορτάζει ο Ιγνάτιος
Spiridione said
Μπράβο ΚΑΒ, πάρα πολύ καλό.
Ως προς τη βιβλιογραφία υπάρχει και το άρθρο του Κ. Μηνά «Λαογραφικές παρετυμολογίες», Λαογραφία, τομ. 30 (1975), σελ. 17-30. Ταιριάζει να βάλω εδώ κάποια μέρη του άρθρου αυτού, να υπάρχουν. Κάποια απ’ αυτά αλληλεπικαλύπτονται με το άρθρο του ΚΑΒ, κάποια όχι.
Αθανάσιος (18 Ιαν.) Το όνομα Αθανάσιος, καθώς μάλιστα έγινε Θανάσης, παρετυμολογήθηκε με τη λ. θάνατος και γι’ αυτό στα κοιμητήρια υπάρχει συχνά ο ναός του αγίου Αθανασίου. Στη Μεσσηνία (περιοχή Πύλου) «τ’ άγιο Θανασού το ‘χουνε σε κακό να κάνουνε αρχή. Οι γυναίκες δε ζυμώνουνε, δε πλένουνε γιατί φοβούνται το θάνατο».
Αιμιλιανὸς (18 Ιουλ.). Στη Χίο πιστεύουν ότι ο άγιος Αιμιλιανὸς – αφού με παρετυμολογία προς τις λέξεις μιλιὰ και μιλώ έγινε άης Μιλιανός – δίνει ομιλία στους άλαλους.
Αμώς (15 Ιουν.). Ο προφήτης Αμώς έγινε άης Αμώνης στη Ρόδο και πιστεύεται πως θεραπεύει την κήλη χτυπώντας την «μ’ ένα βαρg’ιόμ πάνω στ’ αμόνι».
Ανάληψη. Στα θαλασσινά μέρη, π.χ. στην Κίμωλο, Κυδωνίες, Λήμνο, Σάμο τη μέρα της Αναλήψεως αναλείβουν (=πλύνουν) το σώμα τους με θαλασσινό νερό παρμένο από «σαράντα κύματα» για να αναληφτούν τα κακά (=οι αρρώστιες) από πάνω τους. Στη Σάμο ιδιαίτερα πιστεύουν πως θα ανεληφτεί από το σπίτι όχι μόνο η αρρώστια και το κακό, αλλά και η κακογλωσσιά και το κακό μάτι. Η γιορτή της Αναλήψεως στη Ρόδο λέγεται του Συναλειψιού. Τη μέρα αυτή αρχίζουν τα θερινά θαλασσινά μπάνια τους οι Ροδίτες λέγοντας: συναλείβγεται ο Χριστός / συναλείβγουμαι κι εγώ. Στη Ρόδο δηλ. το όνομα Ανάληψη παρετυμολογείται προς το ρ. συναλείβγουμαι ̔συναλείφομαι’ και το όνομα συνάλειμμα που δηλώνει το βαμβάκι με το λάδι των καντηλιών κάποιας εκκλησίας, με το οποίο αλείφουν πονεμένα μέρη του σώματος. Και στο Ρεΐσδερε Σμύρνης το πρωί της Αναλήψεως πλύνονται και λένε: Αναλήβγετ’ ο Χριστός / κι ανελήβγομαι κι εγώ. Στις Χιονάδες της Κόνιτσας οι γυναίκες – κυρίως αυτές – πηγαίνουν να λουστούν στα θειούχα λουτρά των Καβασίλλων και της Πυξαριάς, για να αναληφθεί απ’ αυτές κάθε αρρώστια. Τη μέρα της Αναλήψεως στην Κίμωλο και στις Χιονάδες της Κόνιτσας δεν ρίχνουν στο καρδάρι το γάλα για να μην αναληφθεί απ’ αυτό το βούτυρο. Στη Ζίτσα (Ηπ.) δεν βγάζουν κρασί από τη μονή, γιατί φοβούνται μην αναληφθούν τα κρασιά. Στη Δ. Μακεδονία δεν σπέρνουν, γιατί θα αναληφθεί ο σπόρος, ούτε λούζονται την παραμονή, γιατί θα αναληφθούν (= θα πεθάνουν). Σε πολλά μέρη της Θράκης – Ανδριανούπολη, Σαράντα Εκκλησίες, Τσεντώ, Λαγό κ.α.- και στη Σμύρνη δεν κοιμούνται, γιατί φοβούνται πως θα αναληφθούν. Στον Αίνο κάνουν βόλτες με τις βάρκες στο λιμάνι και λένε πως αναλήβγονται.
Ανδρέας (30 Νοεμ.). Στη Χίο τα κορίτσια ανάβουν κεριά στον Άγιο Αντρέα κι ανάβουν επίσης τα καντήλια του παρακαλώντας τον να τους δώσει (καλόν) άντρα. Από του Αγίου Αντρέα η μέρα αντρειώνει, δηλ. μεγαλώνει, καθώς λέγουν στη Χίο και στην Κάσο. Στα Κοτύωρα του Πόντου, στη Σωζόπολη, στη Σμύρνη, στις Κυδωνίες, στη Χαλκιδική λέγουν πως αντρειώνει – αντρειώνεται το κρύο, δηλ. γίνεται πιο τσουχτερό, αλλού λέγουν πως αντρειεύεται η νύχτα, αλλού πάλι – Αγραφα, Ηπειρος, Καλαμπάκα – πως ο άγιος αντρειεύει τα σπαρτά ή πως αντρειώνει την ξερή γη με τις βροχές που φέρνει.
Αχίλλειος (15 Μαΐου). Στις Χιονιάδες της Κόνιτσας, τη γιορτή του Αγίου Αχιλλείου, πολιούχου της Λάρισας, οι άνθρωποι δεν δουλεύουν για να μην τους χαλάσει ο Άγιος τα σπαρτά με το χαλάζι. Προφανώς το όνομα Αχίλλειος παρετυμολογήθηκε προς το χαλώ και το χαλάζι.
Βαρβάρα (4 Δεκ.). Στην Ηλεία πιστεύουν πως η Αγία Βαρβάρα βαρβαρώνει τις έγκυες, δηλ. τις κάνει σκληρές και ανθεκτικές στους κινδύνους της εγκυμοσύνης, στην Επανομή λένε πως η αγία βαρβαρώνει (= τρομοκρατεί;) αυτούς που δεν τιμούν τη μνήμη της, στη Μ. Ασία το αντίδωρο από τη λειτουργία της Αγίας Βαρβάρας το έβαζαν στο χώμα των χωραφιών για να βαρβατίσουν, δηλ. να έχουν οργασμό, να έχουν μεγάλη παραγωγή (από το βαρβάτος < λατ. barbatus). Στις Μέτρες της Θράκης τα κορίτσια τρώνε βαρβάρα (= πανσπερμία) για να βαρβατιάσουν (= να μακρύνουν) τα μαλλιά τους, και στην Αλεξανδρούπολη «κάθε ένας απ’ του σπίτ’ βάζ’ αποὺ ένα κουκκί στην κισὰ (= σακκούλα) τ’ για να βαρβατιάσ’ (= γεμίσει).
Βαρνάβας. Στο Μποτσιφάρι –συνοικία του χωριού Μόλιστα της Κόνιτσας– οι άνθρωποι δεν εργάζονται στις 11 Ιουνίου, τη γιορτή των Αγίων Βαρθολομαίου και Βαρνάβα αλλά, αντίθετα, πηγαίνουν στη λειτουργία με δώρα για να μην αρρωστήσουν και σβαρνίζονται στο στρώμα σβάρνα σβάρνα όλο το χρόνο.
Βασίλειος (1 Ιαν.). Στην Τσεντώ της Θράκης έλεγαν πως του Αγίου Βασιλείου βασίλευαν τα νερά της γης.
Γεώργιος. Στην Κάρπαθο πιστεύεται πως ό,τι κάμεις την ημέρα του Αγίου γιωργίτζει, δηλ . πολλαπλασιάζεται όπως ο σπόρος των σιτηρών. Έτσι π.χ. αν δώσεις ή φάεις ξύλο, θα δώσεις και θα φάεις ξύλο πολλές φορές ακόμα εκείνη τη χρονιά. Στην Κάρπαθο επίσης ο Γεώργιος, που στο ντόπιο ιδίωμα λέγεται Ωργής θεωρείται άνθρωπος της οργής του Θεού, δηλ. δαιμόνιος, φοβερός άνθρωπος.
Γιάννης. Σε διάφορα μέρη της Ελλάδος πιστεύουν πως όταν ο ασθενής δει κάποιον Γιάννη, θα γιάνει.
Δεκέμβριος. Παροιμία: Δικέβρης, δίκαια σπέρνε, δηλ. κανονικά, έχεις ακόμα καιρό, όπου το Δικέβρης παρετυμολογήθηκε με τη λ. δίκαιο. Στην Αστυπάλαια λέγεται η παροιμία «Διτσέβρης δίτσος σπόρος», δηλαδή ο γεωργός πρέπει να ρίχνει το σπόρο κανονικά, γιατί το χωράφι έχει ποτιστεί ήδη αρκετά από τη βροχή.
Δημοσθένης. Με την προφορά Δημοστένης το όνομα παρασυσχετίστηκε με το όνομα Μόδεστος στην Τσεντώ της Θράκης και, έτσι, του Αγίου Μόδεστου (18 Νοεμ.) γιόρταζαν επίσης και οι Δημοστένηδες.
Δομέτιος (7 Αυγ.). Καθώς γράφει ο Μ . Φιλήντας ο Άγιος Δομέτιος έγινε Άη Δεμέτης και θεραπεύει όπως πιστεύει ο κόσμος, τους δεμένους, δηλ. τους συζυγικά ανίκανους.
Ελεούσα. Στη Μακεδονία η Ελεούσα λέγεται Αγία Λεχούσα και προστατεύει τις λεχούσες, δηλ. τις λεχώνες. Στη Ρόδο επίσης φαίνεται ότι έγινε η ίδια παρετυμολογία, αφού πιστεύουν εκεί πως η Αγία Ελεούσα μπορεί να φέρει τη λοχεία σε γυναίκες που αργούν να γίνουν μητέρες.
Ελισσαίος (14 Ιουν.). Το όνομα του Αγίου, παρετυμολογημένο με τη λ. λύσσα, έγινε Λισσαίας στο Γραμματικό Αττικής. Οι γεωργοί δεν δουλεύουν στη γιορτή του Αγίου, γιατί παθαίνουν λύσσα ή οι ίδιοι ή τα ζώα τους.
Εξαιρέτως. Στη Θράκη πιστεύουν πως για να φύγουν τα σπυριά σου πρέπει να πεις: «να ξεραθούνε τα σπυρία μ’» την ώρα που ο ιερέας ψάλλει στην εκκλησία το «εξαιρέτως της Παναγίας». Ο Μπούτουρας πληροφορεί πως σε μερικά μέρη όποιος είχε ανίατη πληγή, έπρεπε να πει σαράντα φορές «να ξεραθή η πληγή μου», όταν στην εκκλησία έλεγαν το εξαιρέτως.
Επίκτητος. Ο Άγιος Επίκτητος έγινε Δείχτητος στην Κύπρο και πιστεύεται πως δείχνει τα χαμένα πράγματα.
Ευθύμιος (20 Ιαν.). Στο Πωγώνι της Ηπείρου το όνομα του Αγίου Ευθυμίου δεν έχει απομακρυνθεί από την ετυμολογική του αρχή, και πιστεύεται πως αν οι έγκυες δεν δουλέψουν τη μέρα του, θα γεννήσουν παιδιά πολύ εύθυμα. Σ’ άλλα μέρη όμως ο άγιος Ευθύμιος έγινε άη Θύμιος ή άη Θυμιός και παρετυμολογήθηκε προς το ρ. θυμούμαι. Θεωρήθηκε προστάτης των παιδιών και γι’ αυτό στη γιορτή του αργούν και οι μητέρες αλλά και οι άτεκνες. Στην Ακαρνανία, στην Αράχοβα, στην Ηλεία λέγουν «τ’ άη Θυμιού θυμήσου με, κλήρα (=κληρονόμους) για να σ’ αφήσω», που απευθύνεται τάχα από τον άγιο στις μητέρες ή στις άτεκνες συζύγους.
Ευστράτιος (8 Νοεμ., 13 Δεκ.). Ο άγιος Ευστράτιος, ως άη Στράτης στη Χίο, «μαθθαίνει τα παιδάκια στράτα», δηλ. τα μαθαίνει να περπατούν.
Ηλίας (20 Ιουλ.). Τη μέρα του προφήτη Ηλία στα Κελλάρια της Σητείας Κρήτης βάζουν πέτρες στις ρίζες των ελιών για να είναι στερεός ο καρπός τους. Εκεί, όπως φαίνεται, παρασυσχετίστηκαν οι λέξεις Ηλίας και ελιά. Στην Ήπειρο πιστεύουν ότι «τ’ Αι- Λιος αλλάζ’ ου κιρός αλλιώς».
Ιάκωβος. Στην Κύπρο έγινε Άκουφος και πιστεύεται ότι θεραπεύει τους κουφούς.
Ιαματική . Η Ιαματική, με παρετυμολογία προς τη λ. αίμα > το γαίμα, έγινε στην Κύπρο Παναγία η Γαιματική και θεραπεύει, λένε, τις αιμορραγίες. Στην Κύπρο (Πάφος) επίσης η Ιαματική έγινε και (Παναγία) Αναματούσα και πιστεύεται ότι «γιανίσκει τα μάδκια» (αυτηκοΐα).
Ιγνάτιος (20 Δεκ.). Στις Χιονιάδες της Κόνιτσας ο άγιος Ιγνάτιος λέγεται Αγνάτιος. Την παραμονή της γιορτής του οι γυναίκες λένε: «αύριο είν’ ο άγιος Αγνάτιος, αγναντεύει ο ήλιος προς το καλοκαίρι». Στην Ήπειρο επίσης τ’ Αγναντιού (= η γιορτή του Αγίου Ιγνατίου) θεωρείται «ελαφρογιορτή», γι’ αυτό λένε « Τ’ Αγναντιού αγνάντευε και δούλευε».
Ιλαρίων. Στην Καππαδοκία πιστεύεται ότι ο Άγιος Ιλαρίων θεραπεύει το ρίο (= ρίγος).
Ισίδωρος (14 Μαΐου). Όπως και σ’ άλλα μέρη, έτσι και στη Χίο ο Άγιος Ισίδωρος έγινε άη Σίδερος, με παρετυμολογία προς τη λ. σίδερο. Στη Χίο μάλιστα, όταν κανένα παιδί γεννηθεί αρρωστιάρικο, του δίνουν το όνομα Σιδερής, γιατί, καθώς πιστεύουν, «ο άη Σίδερος σιδερώνει τα παιδιά» δηλ. τα κάμνει εύρωστα.
Κλήμης (23 Ιαν.). Στη Ρόδο πιστεύουν ότι ο Άγιος Κλήμης θεραπεύει το κλάμα των παιδιών.
Μάιος. Επειδή το όνομα Μάιος – Μάης παρετυμολογήθηκε προς το ρ. μαώ – μαΐζω (<μαδώ -μαδίζω), στη Ρόδο δεν γίνονται γάμοι τον μήνα αυτόν, γιατί μαΐζει τ ‘ αντρόγυνο , δηλ. δεν θα πάει καλά, και στην Κάρπαθο αποφεύγονται επίσης οι γάμοι, όχι μόνο γιατί τότε παντρεύgουτται κ’ οι γαάροι, αλλά γιατί ο ένας από το αντρόγυνο θα μαέται (=μαδιέται) στον θάνατο του συντρόφου του. Στην Κάρπαθο επίσης λέγεται και η παροιμία «Σάββατον εμπαίννει ο Μάης, σάβανα πολλά στον Άη». Άλλοτε το όνομα του Μάη παρετυμολογήθηκε με τη τα μάγια, όπως φαίνεται από τους δημοτικούς στίχους «το Μάη εγεννήθηκα και μάγια δεν φοβούμαι», ή «Μάη, μάγιωσέ μου τον νιον όπου μ’ εγάπα». Στο Πέτα (Ηπ.) παλαιότερα έκαμναν ένα γκόλφ’ που είχε τρεις κεφαλές φιδιών σκοτωμένων την Πρωτομαγιά. Το φυλαχτό αυτό το ευλογούσε ο παπάς στην εκκλησία και το κρατούσαν οι νεόνυμφοι για να μην τους πιάσουν τα μάγια. Στην Κρήτη για να μην τους πιάσουν τα μάγια, έπρεπε την Πρωτομαγιά να πάνε στη θάλασσα και να περάσουν σαράντα κύματα. Στην Αδριανούπολη «Μάη μήνα δεν παντρεύουντι γιατί μαεύουντι» στο Πέτα (Ηπ.) δεν παντρεύονται γιατί τ’ς μαεύουν, στο Πωγώνι (Ηπ.) λένε πως το μήνα Μάη αν πατρευτείς / ο Χάρος θάναι χορευτής, στην Κρήτη πιστεύουν πως ο γάμος ο μαγιάτικος πολλάκακαποδίδει, στο Τσακήλι της Θράκης το Μάη δε γέν’ται χαρές, γιατί ζουριάζ’νε οι νιόπαdροι σα μαγιάτ’κα κατ’δάκια. Ήδη στον Μεσαίωνα «ου γαμούσιν εν τω Μαίω, περιμένοντες τον Ιούνιον, ευθύς μετά τον Μάιον» κατά τον Ιωάννη Λυδό. Στη Χαλκιδική πιστεύουν πώς όταν πίνεις γάλα το Μάη μαγιάζεις, δηλ. μεγαλώνεις, όπως και η μαγιὰ κάμνει μεγάλο το ζυμάρι.
Μαρίνα (17 Ιουλ.). Η αγία Μαρίνα στη Χίο θεωρήθηκε προστάτης της ναυτιλίας, γιατί το όνομά της παρετυμολογήθηκε προς την ιταλική λ. Marina (= Ναυτικό), ενώ αλλού πιστεύεται ότι η Αγία Μαρίνα «μαραίνει τους εχθρούς». Σε νανούρισμα της Κύπρου λέγεται πως η Αγία Μαρίνα «μαρανίσκει τα μωρά», δηλ. τα μαραίνει, τα κάμνει αρρωστιάρικα, ενώ αντίθετα στην Αθήνα πίστευαν πως θεραπεύει τα μαραμένα, δηλ. τα καχεκτικά παιδιά. Στη Σμύρνη πίστευαν πως η αγία Μαρίνα (στο Κοκάργιαλι) μαραίνει ούλα τα κακά, ενώ στη Ρόδο πως μαραίνει τες καρδιές ή τους δύστροπους εραστές. Στην Πελοπόννησο (Άργος, Αρκαδία) δεν δουλεύουν την ημέρα αυτή. Διατηρούνται μάλιστα εκεί παραδόσεις που αναφέρουν καταποντισμό ανθρώπων που αλώνιζαν την ημέρα της αγίας.
Μάρκος (25 Απρ.). Στην Αιτωλία το όνομα του Αγίου Μάρκου παρετυμολογήθηκε προς το μαργώνω > μαρκώνω ‘ναρκώνω’. Δεν δουλεύουν στη γιορτή του, γιατί πιστεύουν πως τους προστατεύει από τα φίδια που τα μαρκώνει. Λέγουν μάλιστα στην Αιτωλία: Μάρκο, Μάρκο, μάρκωσέ τα κι άη Γιώργη, τύφλωσέ τα (εννοείται: τα φίδια).
Μαύρα (3 Μαΐου). Το όνομα της Αγίας Μαύρας υποβάλλει σε πολλά μέρη –Αθήνα, Αιτωλία, Ήπειρο, Κύπρο, Μεσσηνία κ.ά. – τη σημασία ̔δυσοίωνος, πένθιμος’, που έχει ἡ λ. μαύρος. Στη γιορτή της δεν εργάζονται, δεν ξεκινούν για ταξίδι, δεν παντρεύονται κ.τ.λ., κι όσοι γεννούνται τότε θωρούνται μαύροι = δυστυχισμένοι. Για να μη βγάλουν μαύρα σπυριά – «μαύρες»-, οι γυναίκες δεν δούλευαν ούτε στην παλιά Αθήνα ούτε στην Καστοριά. Στην Κύπρο, όποιο παιδί δεν πιει γάλα τη μέρα της Αγίας Μαύρας, μαυρίζει, δεν τυροκομούν όμως τότε, γιατί γεμίζει το σπίτι τους και το τυρί τους μαύρες (= κατσαρίδες) και στη Μεθώνη δεν κάμνουνε λάδι, γιατί γίνεται μαύρο.
Μεσοπεντηκοστή. Σε πολλά μέρη η λ . Μεσοπεντηκοστή παρετυμολογήθηκε προς το ποντικός ή το μέσα ποντικοί και η παρετυμολογία αυτή προκάλεσε διάφορες προλήψεις. Στην Αθήνα δεν έραβαν ρούχα, γιατί θα τα έτρωγαν οι ποντικοί, στην Κάρπαθο οι γυναίκες δεν σκουπίζουν τα σπίτια τους, για να μην έλθουν μέσα ( στο σπίτι τους ) οι πενdικοί, στο Γρίζι Πυλίας δεν δουλεύουν, γιατί οι ποντικοί θα φάνε τα ρούχα, τα γεννήματα και τα μποστανικά τους. Στον Λαγό Θράκης δεν κόβουν ψωμί στα χωράφια για μην τρώνε οι ποντικοί το σιτάρι, στη Θράκη λένε την παροιμία «ούτε ράμμα στο βελόνι / ούτε ποντικός στ ‘ αλώνι». Στις Σαράντα Εκκλησιές αντίθετα, οι γυναίκες καθαρίζουν και ξεσκονίζουν τα σεντούκια τους, για να μη φάνε οι ποντικοί τα ρούχα τους.
Μηνάς (11 Νοεμ.). Το όνομα του Αγίου Μηνά παρετυμολογήθηκε προς το ρ. μηνώ ‘παραγγέλλω / φανερώνω’, και γι’ αυτό σε πολλά μέρη πιστεύουν πως ο Άγιος φανερώνει στους ανθρώπους το αντικείμενο ή το ζώο που έχασαν και πως ο ερχομός της γιορτής του μηνά / συμπίπτει με τον ερχομό του χειμώνα (Ήπ., Θράκη). Στην Αρναία Χαλκιδικής πιστεύουν ότι ο Άγιος δεν βοηθά μόνο στην ανεύρεση των χαμένων αντικειμένων ή ζώων, αλλά πως βοηθά και στην εύρεση εργασίας και στην οικογενειακή αποκατάσταση.
Μιχάλης. Το όνομα αυτό στη Θράκη – όπου μάλιστα προφέρεται Μουχάλης – θεωρείται δυσοίωνο, γιατί παρετυμολογείται από το μου χαλά, μου χάλασε. Αν μάλιστα πάθη κακό το παιδί, η μάνα παραπονείται στη νονά λέγοντας: «Δεν το ‘βγαζες Στέργιο να στεργιώσ’ και Ζήση να μου ζήση, μόν’ το ‘βγαλες Μιχάλη και μου χάλασες το παιδί». Διαφορετικές είναι οι περιπτώσεις από τα ρήματα στερ(γ)ώνω, ζω (να ζήσεις) κ.τ.ο.
Ονούφριος (12 Ιουν.). Ο Ονούφριος > ο Νούφρης έγινε Ρούφνης στη Σύμη με αντιμετάθεση των ν -ρ και παρετυμολογία προς το ρουφώ. Γι’ αυτό λέγουν πως «ο άη Ρούφνης ρουφά τα στάχυα» και τιμωρεί όσους θερίζουν ή αλωνίζουν στη γιορτή του.
Όρυζα – ρύζι. Σ’ όλη την Ελλάδα συνηθίζεται να ρίχνουν ρύζι στο ζεύγος που χορεύει το χορό του Ησαΐα, για να ριζώσει (=να μακροχρονίσει) με ευτυχία και χαρά. Στο Πωγώνι μάλιστα λέγουν: Σπείρε, πεθερά, το ρύζι / για να σου ριζώσ’ η νύφη.
Πέμπτη. Η λ. Πέμπτη παρετυμολογήθηκε προς το ρ. πέφτει, γι’ αυτό την ημέρα αυτή σε μερικά μέρη, όπως πληροφορεί ο Μπούτουρας, δεν κόβουν ύφασμα, γιατί φθείρεται και σ’ άλλα μέρη δεν σπέρνουν. Στον Λαγό Θράκης πιστεύουν ότι δεν πρέπει να κάμεις σοβαρή δουλειά την Πέφτη, γιατί συνεχώς «θα ξεπέφτεις» και δεν θα προκόψεις. Σε πολλά μέρη πιστεύουν ότι την Πέφτη πέφτει ο άνεμος. Στη Μήλο τα παιδιά εγγράφονται στο σχολείο την Πέφτη «για να πέφτει το μυαλό τους», δηλαδή να υπάρχει αφθονία μυαλού (αυτηκοΐα).
Πλάτων (18 Νοεμ.). Ο Άγιος Πλάτων έγινε Άγιος Πλάτανος στη Χίο και σχετίστηκε με την ατμοσφαιρική κατάσταση. Γι’ αυτό πιστεύουν πως ο χειμώνας θα είναι βαρύς ή ελαφρός ανάλογα με τον καιρό που θα επικρατήσει τη μέρα της της γιορτής του.
Πρόδρομος. Στην Πάρο όποιος έπιανε βελόνα τ ‘ άι – Περιδρόμ ‘ ή Περο- δρόμ’ έβγαζε στο δάχτυλό του το μπερ’δρόμιο, δηλ . τον περίδρομον (= ψευδάνθρακα, φλεγμονή του δέρματος.
Σάββας (5 Δεκ.). Στην Ηλεία πιστεύουν πως ο Άγιος Σάββας «σαβανώνει ούλες τσ’ αρρώστιες και τα μολέματα των παιδιών».
Σάββατο. Σε πολλά μέρη – Κάρπαθο, Κρήτη, Τήνο κ.α.- θεωρείται κακό να τελειώνει μια εργασία το Σάββατο. Στη Λέσβο μάλιστα λέγεται η φράση «Σάββατου – σάβανου» και στην Κάρπαθο λέγεται η παροιμία «Σάββατον εμπαίν’ ο Μάης, σάβανα πολλά στον Άη». Στα Κοτύωρα Πόντου δεν κόβανε ποτέ καινούργιο ρούχο, γιατί υπήρχε φόβος να το κάμουν σάβανο.
Σαράντα (Άγιοι). Τη γιορτή των Αγίων Σαράντα (9 Μαρτ.) την προσέχουν ιδιαίτερα στη Θράκη. Εκεί μάλιστα μοιράζουν μικρές προσφορές και λέγουν: «Σαράντα να φας, σαράντα να πιεις, σαράντα να δώσεις για τη ψυχή σου». Φαίνεται όμως ότι σε μερικά μέρη οι Άγιοι Σαράντα παρασυσχετίσθηκαν με τη σαρανταποδαρούσα και, συνεκδοχικά, με τα σκουλήκια και τα ερπετά. Έτσι, στο Σισάνιον Βοΐου τη μέρα των αγίων Σαράντα οι γυναίκες δεν πιάνουν αλεύρι, γιατί θα γεμίσει σαρανταποδαρούσες (σκουλήκια). Σ’ άλλα μέρη δεν μαγειρεύουν, γιατί θα σχηματισθούν σκουλήκια στο φαγητό. Στη Σκύρο λειτουργούν τον μεταξόσπορο, στην Αιτωλία τρώνε ζόχο για να μην τους βλάπτουν τα φίδια και οι σαύρες, στη Λακωνία πιστεύουν πως αν τη μέρα αυτή βροντήσει, τα φίδια κατεβαίνουν σαράντα οργιὲς στη γη, αλλιώς ανεβαίνουν σαράντα οργιές
Σπυρίδων (12 Δεκ.). Το όνομα Σπυρίδων παρετυμολογήθηκε με τη λ. σπυρί: ‘1. σπόρος, 2. εξάνθημα ́. Στο Πύθιο Διδυμοτείχου, στην Παλαιοχώρα Χαλκιδικής και στο Μικρό Χωριό Ευρυτανίας λένε πως από του αγίου Σπυρίδωνα η μέρα μεγαλώνει «σπυρί – σπυρί». Στη Χίο «ο άη Σπυρίδωνας εἶ’ για τα σπυριά. Γι’ αυτό, όποιος βγάλει σπυρὶν κακό, δεν πρέπει να δουλεύγει στημνήμην του, κι όποιομ μωρό βγάλει πολλὰ σπυριά, το τάζζουν εις τον άη Σπυρίδωνα και του περνούν». Και στις Σαράντα Εκκλησιές οι έγκυες δεν δουλεύουν του αγίου Σπυρίδωνα, γιατί φοβούνται πως θα γεννήσουν παιδιά με σπυριά. Αλλού πιστεύουν πως ο ̔Άγιος θεραπεύει και την ευλογία. Στο Πύθιο Διδυμοτείχου «δεν τρων’ καλαμπόκια σπυριά, γιατί όποιους τρώει βγάζ’ σπυριά». Στη Σωζόπολη «τ ̓ άη Σπυρίδου όλοι δήνε γιόρταζάνε για να μη πονέσουνε και σφυρίζουνε τα ̓φτιά τους, γιατὶ τον είχανε άγιο για τ αφτιά». Στην Έλυμπο Καρπάθου το όνομα Σφυρίωνας παρετυμολογήθηκε με τη λ. σφυρέα ̔σφυριά, σφύριγμα’ και γι’ αυτό λέγεται εκεί πως τότε «η ημέρα είναι μιας σφυρέας», δηλ. πολύ μικρής διάρκειας και πως τα Χριστούγεννα απέχουν μόλις «μια σφυρέα», και στη Ρόδο πιστεύουν ότι ο άης Σφυρίωνας θεραπεύει τα σφυρίγματα των αφτιών. Στη Ρόδο είδα εικόνα με τον Άγιο Σπυρίδωνα να έχει στο κεφάλι του μια σφυρίδα (= δοχείο πλεκτό από βούρλα < αρχ . σφυρίς / σπυρίς).
Συμεών (3 Φεβρ.). Το όνομα του αγίου Συμεών – στη Θράκη Συμιός, Σύμιος ή Συμιών’ς – παρετυμολογήθηκε με τη λ. σημείον, σημάδι. Σε όλη σχεδόν την Ελλάδα πιστεύεται ότι οι έγκυες δεν πρέπει να δουλεύουν, γιατί το παιδί τους θα γεννηθεί σημαδεμένο, σημειωμένο, δηλ. με κομμένα ἢ κολλημένα δάχτυλα, με σχισμένα χείλη, με κάποια μελανιὰ κλπ. Στη Θράκη και στη Λέσβο πιστεύουν πως αν δεν τιμήσουν με αργία τη γιορτή του αγίου, σημαδεύονται όχι μόνο τα παιδιά, αλλά και τα ζώα. Στη Σαύρα της Θράκης λένε πως ό,τι κλέψουν τη μέρα του αγίου Συμεών το βγάζει σημάδι το παιδί που θα γεννηθεί.
Τρύφων (1 Φεβρ.) . Στη Θράκη οι έγκυες δεν δουλεύουν στη γιορτή του Αγίου Τρύφωνα, γιατί, λέγουν, «ο Τρύφος τρίβει τα κόκκαλα», δηλ . σχηματίζει τον χόνδρο των οστών του παιδιού. Φαίνεται όμως ότι το όνομα του αγίου παρετυμολογήθηκε και προς το ρ. τρυπώ. Στη Θράκη (Κομοτηνή, Λαγός) λένε πως και ο ίδιος ο Άγιος έκοψε τη μύτη του, όταν πήγε να κλαδέψει τη μέρα που αφιερώθηκε αργότερα σ’ εκείνον. Σε άλλα μέρη ο Άγιος θεωρείται προστάτης των αμπελιών, δεν κλαδεύουν στη γιορτή του, γιατί θα τρυπήσουν κάποιο μέλος του σώματός τους ή κάμνουν αγιασμό, για να φύγουν τα σκουλήκια, τα ποντίκια και οι κάμπιες, που τρυπούν και τρώνε τα δέντρα και τα φυτά.
Τυρινή. Κατά την εβδομάδα της Τυρινής οι γυναίκες δεν λούζονται, για να μην ασπρίσουν – σαν το τυρί – τα μαλλιά τους. Στην Κάρπαθο δεν πρέπει να παντρεύονται την Τυρινή, γιατί θα τυραννιούνται στη ζωή τους. Το φτάρνισμα κατά την Τυρινή θεωρείται επίσης τυραννία.
Υπαπαντή (2 Φεβρ.). Στην Πάρο η Υπαπαντή, από παρετυμολογία προς το (ε)πακούω, έγινε Αγία Πακουή, Πακού, δηλ. Παναγία που ακούει τις παρακλήσεις. Στη Ρόδο η Υπαπαντή παρετυμολογήθηκε προς το (α)παντώ ‘εμποδίζω στρέφω πίσω, διώχνω’ και γι’ αυτό λένε πως «η Αποπαντή παντά ούλλdες τις γιορτές και μοναχά ο άης Χαράλαμπος εξέφυεν κι έδιωξεν την παννούκλαν». Στο Μαυροκκλήσι Θράκης λένε πως η Υπαπαντή μαζεύει με το αντί (του αργαλειού) τις γιορτές, δηλ. τελειώνουν πια οι γιορτές, ενώ στον Λαγό Θράκης λένε πως αν δουλέψεις τη μέρα της γιορτής, η Υπαπαντή «σε μαζεύει στ’ αντί» (του αργαλειού) και προμηνύεται κάτι κακό.
Ο Φεβρουάριος, αφού έγινε Φεβράρης> Φρεβάρης> Φλεβάρης, παρετυμολογήθηκε προς τη λ. φλέβα. Στον Τύρναβο της Θεσσαλίας δικαιολογούν το όνομα του μηνός με το ότι «τότε ανοίγουν οι φλέβις απ’ τη γης κι φέρνουν τα πηγάδγια νιρό» και στην Κρήτη – όπου λέγεται και Φλεγάρης – «γιατί ανοίγει τις φλέγες του νερού». Συνηθισμένος άλλωστε σε δημοτικά τραγούδια πολλών μερών της Ελλάδας είναι ο στίχος «Φλεβάρη, φλέβες άνοιξες …» μετά από τον στίχο «Γενάρη, γέννα του Χριστού …».
Peter G said
Για τον Άη Βασίλη στη Κύπρο: Εγώ θυμούμαι την επίκληση κάπως αλλιώς, «Άη Βασίλη βασιλιά τζιαι προτολειτουρκίτη, δείξε τζιαι φανέρωσε αν μ’ αγαπά ο/η αβγ’». Ταυτόχρονα με την επίκληση, οι ενδιαφερόμενοι έριχναν ένα χλωρό φύλλο ελιάς στα κάρβουνα που αν πεταχτόταν/επετάσσεντουν/αππηδούσεν έξω από τα κάρβουνα αποδείκνυε την υπαρκτή αγάπη μα αν καιγόταν αποδείκνυε την έλλειψη αυτής.
ΜΙΚ_ΙΟΣ said
Πλούσιο το ‘ανεμάζωμα’/συμμάζεμα του ΚΑΒ (Να δεις που κάπου θα το χρειαστώ… 🙂). Και τα συμπληρωματικά σχόλια, βέβαια!
>>Λιχατεύω ίσως σημαίνει περιποιούμαι, φροντίζω.
Ναι, αφού σε μας (παλιά…) ‘(α)λιχανίζω’ = δίνω σε κάποιον λειχουδιές, τον ανταμείβω.
==+==
Λαογραφικό ενδιαφέρον έχουν και τα επίθετα που χαρακτηρίζουν ορισμένους αγίους (ήδη αναφέρθηκε ο Τρυποτηγανάς) ή γιορτές (Υπαπαντή).
Στην Κρήτη – δεν ξέρω για αλλού:
Άγιος Ιωάννης Ο Ριγολόγος. Ο Άγιος Ιωάννης που γιορτάζεται στις 29 Αυγούστου (αποτομή κεφαλής του Τιμίου Προδρόμου), διότι, κατά τη λαϊκή παράδοση, όποιον δεν νηστεύει την ημέρα της μνήμης του, ο Άγιος τον τιμωρεί και τον «πιάνει» ρίγος.
Άγιος Γεώργιος ο Μεθυστής. Στις 3 Νοεμβρίου, γιορτή ιερομάρτυρος Γεωργίου Νεαπολίτου, ανοίγουν τα βαρέλια με το καινούργιο κρασί της χρονιάς και, με την ευκαιρία, στήνονται γλέντια (κυρίως την παραμονή) με το κρασί να ρέει άφθονο κλπ, κλπ. [και τους συμμετέχοντες στις οινοποσίες τους μεθά, λέει, ο Άγιος 🙂]
ΚΑΒ said
48. Ευχαριστώ πολύ. Πολύ χρήσιμες οι προσθήκες.
Το «εξαιρέτως» το ήξερα, υπάρχει μάλιστα και σχετική ομοιοπαθητική επωδή, αλλά ήταν έξω από το πλαίσιο του κειμένου μου.
Georgios Bartzoudis said
(α) «Η κοινή ονομασία του Ιανουαρίου Γενάρης συνδέθηκε παρετυμολογικά με τη γέννα».
# Μακεδονιστί, λέμε «Μεγάλος μήνας» και… καθαρίσαμε!!!
(β) «Ο Φεβρουάριος έγινε με έκκρουση (=αποβολή) του ου από το α Φεβράρης και συνέχεια με παρετυμολογία από τη φλέβα Φλεβάρης».
# Παρομοίως, λέμε «Μικρός μήνας» και.. ξανακαθαρίσαμε!!!
(γ) 32 ΓΤ….
# Γιορτή-καθημερνή δεν παύουν να ρέουν τα σκυλόσκατα από τα μπατζιάκια του Ταμπάχνα Κιοπή. Υπάρχουν και κουρκουλούκια στις μέρες των Χριστουγέννων. Πάνε κουστούμι με το ΓιδοΤόμαρο!!!
sarant said
48 Πάρα πολύ καλό, μπράβο Σπύρο!
Alexis said
#46: Με πρόλαβες. Δεν είναι όλα παρετυμολογίες.
Πολύ καλό άρθρο, ωστόσο πιο ταιριαστός τίτλος θα ήταν «Λαϊκές δοξασίες για τους αγίους» ή κάτι τέτοιο.
ΣτοΔγιαλοΧτηνος said
54# Ας τα συμβιβάσουμε. Παρετυμολαγίες.
sarant said
54 Yπάρχουν δοξασίες που δεν έχουν γλωσσική πτυχή.
ΓΤ said
Ζάλγκιρις-ΠΑΟ 85-92
Είχε χαρεί το Βοθρολίμανο όταν η Ζάλγκιρις ήταν πολύ μπροστά. Έεεεεετσι! 🤣🤣🤣
Corto said
Καλησπέρα! Μπράβο στον ΚΑΒ για το ωραίο κείμενό του και στον Νίκο για την δημοσίευση!
Αν και δεν είναι εντελώς ίδια περίπτωση με αυτές που παρουσιάστηκαν, αναφέρω και μία άλλη λαϊκή παρετυμολογία για έναν Άγιο: στην Χίο έλεγαν (ή λένε ακόμα) ότι ο Άγιος Ισίδωρος, ο οποίος μαρτύρησε στο νησί, μαστιγώθηκε και από τις πληγές του έτρεξε αίμα. Από τις σταγόνες του αίματος που έπεσε στο χώμα, φύτρωσε ο σκίνος που βγάζει την μαστίχα.
ΕΦΗ - ΕΦΗ said
48 >>έπρεπε την Πρωτομαγιά να πάνε στη θάλασσα και να περάσουν σαράντα κύματα
Επίσης της Αναλήψεως τα
40 κύματα, όσες δηλαδή και οι μέρες που έχουν περάσει από το Πάσχα. Οι νοικοκυρές συνήθιζαν να παίρνουν μαζί τους μπουκάλια, μέσα στα οποία μάζευαν θαλασσινό νερό «από σαράντα κύματα». Επιστρέφοντας στο σπίτι τους ράντιζαν τα δωμάτια και έλεγαν: «Όπως αναλήφτηκε ο Χριστός, έτσι να αναληφτεί από το σπίτι μας κάθε κακό. N’ αναληφτεί η κακογλωσσιά, η αρρώστια και το κακό μάτι»!
ΕΦΗ - ΕΦΗ said
Πολύ καλή δουλειά ΚΑΒ, ευχαριστούμε!
Διάβασα ανάποδα τα σχόλια 🙂 κ έσπευσα με το 59, για προσθήκη στου Σπύρου, που έβαλε γερό αγκωνάρι στο ωραίο θέμα.
Costas Papathanasiou said
Παναγιά ελευθερώτρια κ.λπ. Αλλά και Παναγιά-πανιού υφάντρα φανερώτρια :
“- Παναγιά μ’, φάνε το πανάκι μ’. Φάνε το να φανεί” (Τήνος)
Αξιοσημείωτοι και οι Άγιοι : α) Αζαρίας , που έγινε ‘Αζαρέας’ και επαναναλύθηκε σε ‘Άε Ζαρέας’ υπό την επίδραση του ζαρώνω=στραβώνω., ανήμερα του οποίου οι έγκυες δεν πρέπει να δουλεύουν μη και γεννήσουν τέκνο “ζαρωμένο”, αρρωστιάρικο( Κωνσταντίνος Μηνάς,«Λαογραφικές παρετυμολογίες»,Λαογραφία, τομ.30(1975),σελ.18 ), β) Τρύφωνας καλούμενος και “Στρύφωνας” στον Πόντο “ γιατί προκαλεί συστροφή τού εντέρου σε νεογέννητα, όταν οι μητέρες τους δεν τιμούν την εορτή τής μνήμης του”( Α. Χρ. Οικονομόπουλου, «Άγιοι προστάτες, θεραπευτές- τιμωροί, για τη μάνα και το παιδί στη λαϊκή ιατρική παράδοση», Δελτίο Α’ Παιδιατρικής Κλινικής Πανεπιστημίου Αθηνών 56, 2009 : https://www.iatrikionline.gr/Deltio_56a_2009/6.pdf όπου, εκτός των άλλων, αναφέρεται και το Σαρανταράκι της «Αραχνόγκαστρης»,΄ο “Άγιος Αύκουλας”(<ευκολία) και “Άγιος Αλήμουνας”, οι οποίοι θυμίζουν με τη σειρά τους τους “άι Μάη”, “άγιο Ποτέ”( πρβλ. “Τ’ άι Μάη ποτέ”- Γεώργιος Καββαδίας, Επτάνησος, 1876 ), αλλά και τον φοβερό (ραμονικό) “άγιον Οικουτούτο”: Δημήτρης Αρχοντάκης “Παρανοήσεις και παρετυμολογίες” 03/11/2020 -https://rethnea.gr/%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%B1%CE%BD%CE%BF%CE%AE%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%B5%CF%84%CF%85%CE%BC%CE%BF%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%AF%CE%B5%CF%82/ 0 ).
Επίσης, ωραίο ευφυολόγημα/ παρασυσχέτιση συνιστά και το παιγνιώδες “στατιστικό’ συμπέρασμα:
“Μέσα στούς Άι-Σαράντα είναι κι’ ένας Σμάραγδος” (Λακωνία, Σπάρτη, Άγιοι Σαράντα / Παναγ. Δ. Σεφερλή, Οι Άγιοι Σαράντα, Σπαρτιατικά Χρονικά Β, 1938 – 39, αρ. 19, σελ. 11 )
σχ.58-παραλλαγή: “ Ο Άης Ισίδωρος έκαμε να βγάζουν οι σχίνοι το μαστίχι.”. Είναι ο μάρτυρας της Χίου. Αυτόν τον κυνηγούσαν οι ειδωλολάτρες για να τον πιάσουν τσαί ο Άης Ισίδωρος πήε τσι έκατσε σ’ ένα σχίνο από κάτω τσι όπως ήταν ακουμπισμένος έτρεξε το δάκρυ του στο δέντρο τσι έγινε το μαστίχι. Άλλοι πάλι λένε, ότι ο Άης Ισίδωρος καθόταν στον δέντρο τσαί τσεί είχε βγάλει ένα μαχαιράκι τσαι σκάλιζε το δέντρο τσαι βλέπει τσι έτρεχε, αλλά (δ)εν έπηζε, λέει : «Θέε μου κάνε το να πήξει το δάκρυ του δέντρου» τσι έπηξε τσαι πήρε ο Άης Ισίδωρος τσαι θούμιασε. Άλλοι λένε, ότι ο άγιος έκλαψε τσι αφ’ το δάκρυ του φύτρωσε ο σχίνος. Από τσεί που πέρασε ο Άη Σίδωρος μόνον ετσεί γίνεται το μαστίχι (Λ. Α. αρ. 2456, σελ. 310 – 311, Άννα Ιω. Παπαμιχαήλ, Πυργί Χίου, 1962 )
ΚΑΒ said
Σας ευχαριστώ, Corto , Έφη
sarant said
61 Για τον άγιο Οικουτούτο έχει κάνει παλιά σχόλιο εδώ ο αξέχαστος Κιντ
Corto said
61 (τέλος): Όμως αυτή η παραλλαγή για τον Άγιο Ισίδωρο και την μαστίχα δεν έχει παρετυμολογία όπως η προηγούμενη (μαστίγιο – μαστίχα).
ΕΦΗ - ΕΦΗ said
Ο Ιούνιος, στην Κρήτη λέγεται και Πρωτόλης, ο μήνας τάχα που πρωτοφαίνονται οι ελιές, αφού, πράγματι, μόλις, τον Μάη, έχει σβήσει ο ανθός τους, (ενώ είναι από Πρωτογιούλης) και Δευτερόλης ο Ιούλιος, πάλι συσχετίζοντας με τις ελιές.
8 >> Οχτώβρης κι αν δεν έσπειρες οκτώ σειρές δεν έκανες ή Οκτώβρη και δεν έσπειρες, οκτώ σακιά δε γέμισες.
ή
Όποιος σπέρνει τον Οχτώβρη, έχει οχτώ σειρές στ΄αλώνι
ΕΦΗ - ΕΦΗ said
48, >>Άγιος Ισίδωρος
και Σιδερή (κορίτσι)
Και σ΄εμάς, στη Σητεία, το Ακρωτήριο Σίδερο είναι του Αγίου Ισιδώρου /Άι Σίδερος, και δυτικότερα Άι Σίντερος κ Άι Σιντέρης
Costas Papathanasiou said
Καλημέρα! Λοιπά σχετικώς ενδιαφέροντα:
“Αργία, ποιας ημέρας η εορτή τηρείται αργία”
Άμα βαρέσει η καμπάνα το βράδυ και δώσει διαταή ο παππάς ότι η γιορτή έχει σταυρό, δηλαδή είναι βαριά, δεν πάνε για χωράφι τα ζευγάρια, αν ο παπάς πει ότι είναι ελαφριά τότε δουλεύουν. Επίσης δεν δουλεύουνε οι γυναίκες κατά το δωδεκαήμερο διότι η Παναγία είναι λεχώνα. Του Χριστοφόρου το φυλάνε για χαλάζι, του Άι Τρύφωνα για το σκουλήκι που καταστρέφει τα σπαρμένα χωράφια. Της Αγίας Μαύρας για την μαυρίτσα ( μαύρο σπειρί). Την ημέρα αυτή νηστεύουν και δεν τρώνε ούτε σύκα μαύρα ούτε σταφύλια διότι βγαίνουν μαυρίτσες (σπειριά) στο ολόκληρο το σώμα του ανθρώπου και στα ζώα. Στον Άσσο π.χ. Κάποτε ένας ζευγίτης έκανε χωράφι την ημέρα της Αγίας Μαύρας και περνώντας ένας άλλος απ’ εκεί τον ρώτησε : “Τι κάνεις γιέ-μ’ σήμερα χωράφι; δεν ξέρεις ότι είναι η γιορτή βαριά; δεν άκουσες την καμπάνα, δεν άκουσες που φώναξε ο κήρυκας εψές το βράδυ που τον έβγαλε ο Παππάς ότι είναι της Αγίας Μαύρας;” ο ζευγίτης απήντησε : “Αχ καημένε, μαύρα έχω και εγώ τα βόδια μου” και δεν αποτελείωσε την κουβέντα του ο ζευγίτης και τα βόδια ψόφησαν. (Γεωργίου Χ. Κολιού, Άσσος Πρεβέζης, 1963 / βλ. ηλ.σελ.40 , πρβλ.και “του Άι-Ντωνιού” (ηλ.σελ.14), στο ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟΝ ΑΡΧΕΙΟΝ ᾿Αριθ.Χειρ. 3033/1966 Γεώργιος Χρ. Κολιός Διδάσκαλος Παπαδάτων Πρεβέζης https://preveza.gr/wp-content/uploads/2019/03/papadates5.pdf , όπου στην ηλ.σελ.48: “αν μιας γυναίκας της πεθαίνουν τα παιδιά και τύχει να γεννήσειάλλο, μόλις γεννηθεί το παίρνει η μαμή και το βάζει στη μέση του δρόμου. Όποιος το βρει πρώτος,αυτός το βαφτίζει και του χαρίζει τ΄ όνομα. Αν είναι αρσενικό,το λέει Στράτο γιατί το βρήκε στη στράτα καιαν είναι θηλυκό το λέει Στρατούλα.”).
Ομοίως:
“Τριμούλα: παμπάλαιο μέρος με έλος, πεδινό μέρος (που τρέμει).”
– Ένας γέρος αλώνιζε με τα βόδια τ’ τ’ αγίου Κηρύκ’. Παρουσιάστηκε ένας γέρος που του λέει: – Γιατί αλωνίζ’ς σήμερα τέτοια μέρα; Του λέει εκείνος: – Κηρύκο λένε μένα και το βόδι μ’. Κι αμέσως εβούλιαξ΄ ο τόπος και πήρε μαζί τον γέρο με τα βόδια. Και από τότε το μέρος έμεινε ελώδες και όταν πατήσεις τρέμει. Και το λεν Τριμούλα. Το νερό την ώρα με το βούλιαγμα φανερώθηκε στο Λακρέσ’ (Βαθύλακκο) και βγήκε μάλιστα με άχερο (από τ’ αλώνισμα). (Δημήτριος Σ. Λουκάτος, Ιωάννης Ευ. Ζαφείρης, Καρδίτσα, Ρεντίνα)
sarant said
65 Δεν είχα συσχετίσει Πρωτόλη και Δευτερόλη με τις ελιές.
ΕΦΗ - ΕΦΗ said
68, Αντίθετα εγώ, εδώ, στο ιστολόγιο, έμαθα ότι δεν σχετίζεται. 🙂
Το ίντερνετ και ειδικότερα το ιστολόγιο, μετέβαλε εντός μου, κάποιους ρυθμούς του κόσμου. 🙂
ΚΑΒ said
67. Αντί της αγίας Μαύρας ή του αγίου Κηρύκου της αγίας Αικατερίνης
Στις 25 Νοεμβρίου είναι της Αγίας Αικατερίνης, που στο χωριό μου τη τη λένε Κατρουλοκατερίνα, γιατί εκείνη την ημέρα βρέχει πολύ. Μάλιστα σε άλλα μέρη της χώρας μας λένε πως Η Αγια-Κατερίνα δανείζεται το νερό πιστεύοντας πως η Αγία δανείζεται από άλλον Άγιο για να ρίξει την ευεργετική για τους γεωργούς βροχή στη γιορτή της. Θεωρείται λοιπόν η Αγία που έρχεται αρωγός στην προσπάθεια του καλλιεργητή και γι’ αυτό οι ζευγάδες στο νησί μου τη γιορτή της την τιμούν και απέχουν από την εργασία τους. Αφηγούνται μάλιστα το ακόλουθο περιστατικό: αυτήν την ημέρα κάποιος ζευγάριζε και στην παρατήρηση άλλου: Ε, σήμερη ζευγαρίζεις; απάντησε: Ε με παρατάς με την Κατρουλοκατερίνα σου. Το βράδυ έπεσε κεραυνός και έκαψε το βόδι με το οποίο ζευγάριζε. Έτσι τιμωρήθηκε ο ασεβής που δεν τιμούσε τη Χάρη της και μίλησε με λόγια περιφρονητικά για την Αγία. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, ακόμη δεν είχε ολοκληρώσει ο ζευγάς τον ανόσιο λόγο του και το κουντούρι στο αλέτρι του κόπηκε στα δυο. Το αντικατέστησε με άλλο, αλλά πάλι έσπασε. Μετάνιωσε και από τότε τη σκολούσε και αυτός την ημέρα της Αγίας.
Χαρούλα said
Καλημέρα! Μπράβο στον ΚΑΒ για το ωραίο κείμενο του και στον Νικοκύρη για την δημοσίευση! Τώρα κατάφερα λόγω εορταστικών και ταξιδιωτικών συνθηκών να το διαβάσω.
Ωραία δουλειά ΚΑΒ καθώς και τα συμπληρώματα στα σχόλια(ιδιαίτερα του Spiridione#58).Βέβαια ανοίχτηκε το θέμα από τις ΓΙΟΡΤΕΣ- ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ- ΠΑΡΕΤΥΜΟΛΟΓΙΕΣ που το θέλει ο Νικοκύρης ή τις Γιορταστικές παρετυμολογίες που είχε επιλεξει ο ΚΑΒ, και έθιμα. Διόλου περίεργο φαινόμενο για το ιστολόγιο. Και πάντα ενδιαφέρον(όταν δεν γίνεται αρχή συγκρούσεων).
#32 ΓΤ θα σε απογοητέψω… Λίγο το ξενύχτι, λίγο το κρασί, λίγο το εκτός έδρας, σ´αυτόν τον καμβά άδικα περιμένεις να δεις κεντήματα ιστοριών από Φαρούλα!😉 Ενάδερτάιμ😇
Χρόνια πολλά, χρόνια καλά σε όλους!🎄🍷
Yiannis KYRiakides said
«Αϊ- Βασίλη βασιλλιά, με την πράσινην ελλιάν, δείξε τz̆αι φανέρωσε αν μ’ αγαπά ο Ταδε (ή η Ταδε)»
Έν’ εθιμον της Πρωτοχρονιάς στην Κυπρον: Τούντην φράσιν λαλούν την (πουμέσα τους, όι φωναχτά), μπροστα στην νισκιάν (=εστίαν) ή στο ντzάκιν. Την ιδιαν ωραν, πετάσσουσιν (=ρίχνουν) μες στην φωθκιάν εναν χλωρόν φύλλον ελλιάς. Αν το φύλλον τσακρίσει (=κανει τσακρ) και αντιναχτεί (=τιναχτεί), έν’ φανέρωση οτι ο/η Ταδε αγαπά την/τον ενδιαφερομενον. Αν καει σιγα σιγα, χωρις θορυβον κτλ., τοτε ισχυει το αντιθετον, δηλαδη οτι εν υπαρχει αγάπη.
Αντίπαλο δέος, πύρρεια νίκη και άλλα ιστορικά και μυθικά σύμπλοκα (μια συνεργασία του ΚΑΒ) - Χάρης Μεταλλίδης said
[…] μας είχε δώσει λίγο πριν από τα Χριστούγεννα ένα άρθρο για τις γιορταστικές παρετυμολογίες, ενώ στις αρχές Δεκεμβρίου μια συνεργασία για το […]