Από τις Μνήμες του Απόστολου Αποστόλου

Για τον Απόστολο Αποστόλου (1901-1991), τον Δάσκαλο, τον δήμαρχο Μυτιλήνης από το 1956 ως το 1983 (φυσικά με υποχρεωτικό διάλειμμα την επταετία της χούντας) έχουμε γράψει κι άλλη φορά στο ιστολόγιο, διότι οι οικογένειές μας είχαν βαθύ φιλικό δεσμό κι είχα την τύχη να τον γνωρίσω στα παιδικά μου χρόνια. 

Το 1985 κυκλοφόρησε το βιβλίο Μνήμες, σε δυο τόμους, όπου αφηγείται τα χρόνια που έκανε δάσκαλος, τη θητεία του στην Εθνική Αντίσταση και τη θητεία του ως δήμαρχος (κανονικά, ως δημάρχου,  αλλά δεν είναι αφύσικο; ).

Τα βιβλία είχαν προ πολλού εξαντληθεί. Οι δικοί του άνθρωποι, η κόρη του Ζήνα Ραζή και τα εγγόνια και δισέγγονά του, φρόντισαν για την επανέκδοση σε ενιαίο τόμο, όπου έχουν προστεθεί και επιπλέον φωτογραφίες. 

Το βιβλίο αυτό πρόκειται να παρουσιαστεί την Κυριακή που μας έρχεται στη Νέα Σμύρνη. Βλέπετε την πρόσκληση. Θα είμαι  στο πάνελ της εκδήλωσης και θα χαρω να σας δω. (Υπάρχει και άλλη μια εκδηλωση, την επόμενη μέρα, Δευτέρα 16, στις  7μμ στον Άγιο Στέφανο, όπου θα μιλήσω με θέμα Μύθοι και πλάνες για την ελληνική γλώσσα).

Με την ευκαιρία λοιπόν της παρουσίασης, σήμερα θα βάλω αποσπάσματα από το βιβλίο αυτό. Σε παλιότερο άρθρο του ιστολογίου είχα βάλει άλλα αποσπάσματα, εστιασμένα στο πώς ο Δάσκαλος καταλάβαινε τη δουλειά του δασκάλου. Το άρθρο εκείνο είχε τίτλο Ο καθηγητής που έγινε δάσκαλος, διότι ο Απόστολος Αποστόλου δεν ήταν  δάσκαλος με την κυριολεκτική έννοια: δεν δίδασκε σε δημοτικό,  καθηγητής της Χημείας ήταν και σε γυμνάσια-λύκεια εργάστηκε, προπολεμικά στη Μυτιλήνη. Αλλά είχε μεράκι για τη διδασκαλία και είχε κερδίσει τον σεβασμό  όλων στο νησί, που τον αποκαλούσαν «Δάσκαλο».

Σήμερα διάλεξα δύο αποσπάσματα. Στο πρώτο, ο Αποστόλου αφηγείται πώς τα έβγαλε πέρα μετά την αποφυλάκισή του, όταν ήρθε στην Αθήνα το 1952, απολυμένος από τη δημόσια εκπαίδευση -εδώ εμφανίζεται και ο παππούς μου, ο Νίκος Σαραντάκος, που βοήθησε τον Αποστόλου να σταθεί στα πόδια του, όπως και πολλοί  άλλοι Μυτιληνιοί. Αυτή η αλληλεγγύη ανάμεσα σε συντοπίτες,  όχι απαραίτητα αριστερούς, ήταν καθοριστική στα χρόνια του πενήντα. 

Στο δεύτερο απόσπασμα, από τα χρόνια της Κατοχής, ο Αποστόλου, που τότε ήταν  γραμματέας του ΕΑΜ Λέσβου, αφηγείται ένα επεισόδιο στον Μανταμάδο, που ήταν η ιδιαίτερη πατρίδα του -και πώς οι κάτοικοι απόφυγαν το κάψιμο του χωριού από τους Γερμανούς. 

Η αποφυλάκισή μου

Φεβρουάριος του 1952. Βγήκα από τη φυλακή, ύστερα από πολλά χρό­νια, γιομάτα από εξευτελισμούς και ταλαιπωρίες. Η οικογένεια μου τότε ζούσε στην Αθήνα. Η μεγάλη μου κόρη, η Βαγγελίτσα, είχε μπει στο Πανεπιστήμιο. Πήρε η γυναίκα μου το άλλο παιδί, τη μικρή Ζήνα, και μετακόμισαν στην Αθήνα. Για να τα βγάλουν πέρα, η γυναίκα μου πήγε εργάτρια σε εργοστάσια. Στην αρχή δούλεψε στο εργοστάσιο ενός καλού Μυτιληνιού —δεν θυμάμαι το όνομά του— που παρασκεύαζε μαγιονέζα σε δοχεία. Έπειτα την πήρε κοντά ο Μυτιληνιός Λιλής Χατζηδημος, στο εργοστάσιό του, που έφτιανε κουμπιά και χτένες. Ας είναι καλά.

Όταν βγήκα, τις βρήκα να μένουν στη Νέα Σμύρνη, σ’ ένα μικρό δωμάτιο, που είχε παραχωρήσει με μικρό νοίκι, μια πολύ καλή γυναίκα, η κυρά Στάσα. Τα μόνα έπιπλα του δωματίου ήταν ένα κρεβάτι και ένα μικρό τραπέζι. Έμεναν τρεις,  τώρα προστέθηκα κι εγώ. Εγώ και η γυναίκα μου κοιμόμασταν στο κρεβάτι, τα δυο παιδιά κάτω στο πάτωμα, στα πόδια του κρεβατιού. Μαγειρεύαμε στην κουζίνα της κυρά Στάσας και τρώγαμε πάνω στο μικρό τραπέζι, που είχαμε στο δωματιό μας.

Βγήκα από τη φυλακή καταστραμμένος. Έπρεπε να δουλέψω για να ζήσω την  οικογένειά μου. Λίγα χρήματα μου δάνεισε, στην αρχή, ο συμπατριώτης μου δικηγόρος της Αθήνας Γιώργος Τζωάνος. Ήταν καλός φίλος ο Τζωάνος. Δούλεψε κι αυτός μαζί μου στην Κατοχή, σε επικίνδυνα πόστα. Κυνηγήθηκε αργότερα, φυλακίστηκε, γνώρισε τη Μακρόνησο κι όταν, κάποτε, ελευθερώθηκε, δε γύρισε στη Μυτιλήνη. Εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου τα πήγαινε καλά με το δικηγορικό του γραφείο. Κοντά σ’ αυτόν βρήκα λίγη προστασία τις πρώτες ημέρες, ύστερα από την αποφυλάκισή μου.

Άρχισα να ψάχνω για δουλειά. Φίλοι και συγγενείς, για να με βοηθήσουν, μου ανάθεσαν να κάνω μάθημα στα παιδιά τους. Βρήκα τρεις παραδόσεις. Ψιλοπράγματα.

Κάποια μέρα, ο δικηγόρος Πάλλας μου παράγγειλε να περάσω από το γραφείο του. Ο Πάλλας είχε αναλάβει την υπεράσπισή μου στο Αναθεωρητικό Στρατοδικείο, όπου η ποινή μου από θάνατο και ισόβια μειώθηκε στα πέντε χρόνια. Τι με ήθελε; Μου πρότεινε να αναλάβω να παραδίδω μαθήματα Χημείας στο φροντιστήριο του αδελφού του, Αρι­στείδη Πάλλα. Δέχτηκα χωρίς δισταγμό. Ο ίδιος ο φροντιστής ήρθε και με πήρε από το σπίτι. Έκαμα το πρώτο μάθημα που το παρακολούθησε και ο ίδιος. Έμεινε ικανοποιημένος και συμφωνήσαμε να συνεχίσω. Έκαμα άλλα δύο μαθήματα. Στο τέταρτο μάθημα βρήκα κάποιο συνάδελφο να με περιμένει στο γραφείο του φροντιστηρίου. Κάπως αμήχανος και αρκετά στενοχωρημένος, μου είπε.

«Ο κ. Πάλλας μου ανάθεσε να σας πω πως τούτο το μάθημά σας θάναι το τελευταίο. Άντε, πήγαινε μέσα, πες λίγα λόγια στα παιδιά και θα σε περιμένω να φύγουμε μαζί». Μπήκα στην τάξη, έκαμα ένα άθλιο μάθημα, βγήκα πικραμένος, και στο δρόμο, για τη στάση του λεωφορείου, ο συνάδελφος, που με συνόδεψε, μου αποκάλυψε το λόγο της απόλυσής μου. Φαίνεται πως κι αυτός  ήταν δημοκρατικός. Μου μίλησε με πολλή συμπάθεια και μ’ άφησε να καταλάβω πως ο κ. Πάλλας υπόκυψε στην πίεση της Ασφάλειας.

Με παρακολουθούσαν, λοιπόν. Όπως παρακολουθούσαν και κάθε άλλο στιγματισμένο. Στόχος τους ήταν η εξαθλίωσή μας, η εξόντωση. Να μη βρούμε στον ήλιο μοίρα.

Παρά το κυνηγητό, όμως, άρχισα να μπαίνω, σιγά σιγά, σε κάποιο δρόμο ομαλό. Βρέθηκαν άνθρωποι, που με στήριξαν.

Δεν πέρασαν πολλές ημέρες και κάποιος άλλος καλός φίλος, ο Νί­κος Σαραντάκος, με πήρε κοντά του, βοηθό, στο γραφείο που δούλευε.

Ήταν ένας θαυμάσιος άνθρωπος ο Νίκος. Γιομάτος ανησυχίες, πο­λυμήχανα δεξιοτέχνης, μελετηρός, με γνώσεις πολλές, κυρίως στη Χη­μεία, καταπιανόταν με τα πιο απίθανα πράγματα. Και πάντα τα έβγαζε πέρα. Δεν ήταν Μυτιληνιός. Καταγόταν από την Πελοπόννησο. Στη Μυτιλήνη ήρθε πολύ νέος, σαν υπάλληλος της Αγροτικής Τράπεζας. Παντρεύτηκε εδώ. Σύντροφός του ήταν η γνωστή ποιήτρια Ελένη Σαραντάκου, που στάθηκε κοντά του ως το τέλος της ζωής του. Στην Κατοχή ο Σαραντάκος ανακατώθηκε από τους πρώτους στο Κίνημα. Πολύ νωρίς πιάστηκε από τους Γερμανούς και κλείστηκε στο στρατόπεδο του Διδασκαλείου. Κι όταν ελευθερώθηκε, ήρθε κοντά μας, στο Ε.Α.Μ. της Λέσβου. Μεταπελευθερωτικά, διώχτηκε κι αυτός και κλείστηκε στις φυλακές της Μυτιλήνης. Τον θυμάμαι πάντα με πολλή αγάπη. Ήταν ο πιο ζωντανός άνθρωπος της φυλακής. Μαζί με άλλους δυο, τους Διονύση Χατζή και Στρατή Γαλάνη, έστησε ολόκληρο εργαστήρι μέσα στη φυλακή, όπου έφτιαχναν διάφορα χρήσιμα πράγματα για μας και τους έξω. Κι όταν το βράδυ μαζευόμαστε στο θάλαμο, αυτός μας δι­ασκέδαζε με τις εύθυμες ιστορίες του. Ήταν ανεξάντλητος. Ακόμα και μαθήματα της ρωσικής γλώσσας μας έκανε. Κι εγώ υπήρξα ένας από τους μαθητές του.

Όταν βγήκε από τη φυλακή, μέσα στο 46, πήρε τη γυναίκα του και το παιδί του κι έφυγε από τη Μυτιλήνη. Πολλοί το έκαναν τότε αυτό. Πολύς κόσμος, για ν’ αποφύγει τις διώξεις, αναγκάστηκε να εγκατα­λείπει το νησί. Ο Σαραντάκος εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου έκανε διάφορες δουλειές. Από την Τράπεζα τον είχαν διώξει. Όταν βγήκα εγώ, το 52, τον βρήκα καλά τακτοποιημένο στη Σύνταξη του Εγκυ­κλοπαιδικού λεξικού «Ήλιος», που έβγαζε ο περίφημος Πασάς. Εκεί πήρε κι εμένα. Τοποθετήθηκα στο τμήμα, που διεύθυνε ένας εξαιρετικός και ικανότατος άνθρωπος, ο Μιχάλης Σαραντάκος, αδελφός του Νίκου. Ανέλαβα να γράφω τα λήμματα, τα σχετικά με τη Χημεία. Μου άμεσε η δουλειά αυτή και την έκανα με κέφι. Βέβαια προσπάθησε η Ασφάλεια να με απομακρυνει και από κει. Δεν τα κατάφερε. Πήγε ασφαλίτης στον ίδιο_τον Πασά, τον ενημέρωσε για το ποιόν μου και του ζήτησε να με διώξει. Αλλ’ ο Πασάς είχε δόντια. Ήταν αδιάβλητος και μεγάλος εθνικόφρονας. Δεν φοβόταν και  δεν λογάριαζε κανένα. Απάντησε στο όργανο της Ασφάλειας.

-Δεν μ’ ενδιαφέρει τι είναι ο άνθρωπος αυτός. Για μένα είναι πολύ καλός. Κάνει τη δουλειά μου. Θα τον κρατήσω. Και να μη μ ενοχλήσετε ξανά.

Τα έμαθα αυτά από το Σαραντάκο.

Αλλά κάποιος άλλος Μυπληνιός, παλιός μου μαθητής στο Λύ­κειο της Μυτιλήνης, ο Πάνος Ζαμβακέλλης, με τακτοποίησε ακόμα πιο καλά. Τότε κυριολεκτικά έλυσα το οικονομικό μου πρόβλημα.

Ο Ζαμβακέλλης ήταν συνέταιρος και τεχνικός διευθυντής σ’ ένα μεγάλο εργοστάσιο καλτσοποιίας, την Ε.Β.Ε.Π., στο Μοσχάτο, που ανή­κε, κυρίως, στον πεθερό του, τον κύριο Σκλαβούνη. Σ’ αυτό το εργο­στάσιο με πήρε να δουλέψω, σχεδόν με το ζόρι. Όταν έμαθε πως βγήκα από τη φυλακή και πάλευα να σταθώ και να τα βγάλω πέρα, ήρθε και με βρήκε.

—Δάσκαλε, μου είπε, θαρθείς στο εργοστάσιό μας να δουλέψεις σαν χημικός. Θα σε βάλουμε στο βαφείο και θα δίνεις χρώματα στις κάλτσες.

—Μα δεν ξέρω τη δουλειά.

-Θα τη μάθεις. Θα κρατήσουμε για λίγο κοντά σου τον παλιό μας χημικό, ώσπου να κατατοπιστείς.

—Μα δεν τα πάω καλά με τα μάτια μου. Έχω δαλτωνισμό και δεν ξεχωρίζω τα χρώματα.

-Δεν πειράζει. Θα βάλουμε κοντά σου έναν πρακτικό, που ξέρει καλά τη δουλειά. Αυτός θα σε βοηθάει.

Ήταν φανερή  η απόφασή του να με πάρει. Ήθελε να με βοηθήσει.

Πολλές φορές, στα χρόνια της ταλαιπωρίας, γνώρισα  έμπρακτα τη  θέληση και επιθυμία συνανθρώπων μου να με συμπαρασταθούν. Πολλοί άνθρωποι, όχι μονάχα δημοκρατικοί, εκδήλωσαν, με διάφορους τρόπους, τη συμπάθειά τους και έδειξαν ενδιαφέρον για μένα και την οικογένειά μου. Έτσι και τώρα ο Ζαμβακέλλης είδε κι έπαθε να  με πείσει και να με πάρει στο εργοστάσιό του. Δεν ήταν  το συμφέρον του αυτό. Ήθελε να μου φανεί χρήσιμος.

Πήγα, λοιπόν, στο εργοστάσιο του Ζαμβακέλλη μ’ ένα πολύ καλό μισθό. Είχα κοντά μου κι ένα πολύ καλό πρακτικό, που ήταν άσσος στην τέχνη της βαφής. Κώστα Τζανετή τον έλεγαν και καταγόταν από τη Μυτιλήνη. Με το παλικάρι αυτό συνεργαζόμουν περίφημα. Με βοήθησε αφάνταστα και μπόρεσα να σταθώ. Ώρα του καλή, όπου κι αν βρίσκεται.

Έτσι, όλη τη μέρα δούλευα στο εργοστάσιο και αργά, το απόγευ­μα, όταν σχολούσα, τραβούσα για τον «Ήλιο», όπου έμενα ως τις 10 περίπου το βράδυ. Ήμουν καλά. Πέρασα 4 χρόνια μ’ αυτή τη ζωή.

Η πρόσκλησή μου

Ήρθε ο Μάρτης του 1956. Κάποια μέρα, ο Ηλίας Ηλιού μου παράγγειλε να τον συναντήσω. Πήγα στο γραφείο του. Μπήκε, αμέσως, στο θέμα.

—Δάσκαλε -μου είπε— θα πας στη Μυτιλήνη για Δήμαρχος. Ξαφνιάστηκα. Ήταν αυτό ένα κάλεσμα για φανερή δράση, ξανά. Λέγω «φανερή», γιατί, ας πούμε, παράνομα και πολύ υποτονικά άρχισα να δουλεύω από τις πρώτες ημέρες, που βγήκα από τη φυλακή. Μπήκα στις γραμμές της ΕΔΑ, που πριν από λίγο καιρό είχε συσταθεί.

(… στη συνέχεια ο Αποστόλου αφηγείται πώς, παρά τους αρχικούς του δισταγμούς, κατέβηκε στις εκλογές του 1956 και κέρδισε τον δήμο)

Επιδρομή των Γερμανών στο Μανταμάδο

Οι Γερμανοί πρόσεχαν πολύ το Μανταμάδο και την περιοχή του. Είχαν εγκαταστήσει μόνιμο φυλάκιο στην Κλειού, που βρισκόταν σε συνε­χή τηλεφωνική επικοινωνία με τη Μυτιλήνη. Αλλά και μέσα στο Μα­νταμάδο είχαν επιτάξει τα σπίτια του Γιώργου Βαμβέτσου και Γιώργου Αποστολέλλη, όπου έρχονταν και έμεναν κατά διαστήματα. Συχνότερα στο πρώτο, αραιότερα στο δεύτερο. Παρακολουθούσαν. Προσπαθού­σαν να μαζέψουν πληροφορίες. Και είχαν τους πληροφοριοδότες τους. Στην Κλειού είχαν κάποιο συνεργάτη τους και στο Μανταμάδο τον αδίσταχτο Γιώργο Δασκαλίδη. Μυρίζονταν πως κάτι το ασυνήθιστο γινόταν στην περιοχή. Πήγε στ’ αυτιά τους πως καΐκια προσέγγιζαν στις ακτές του Μανταμάδου και έφερναν ανθρώπους και όπλα. Και οι πληροφορίες πήγαιναν εξογκωμένες. Μιλούσαν για 300 και πάνω όπλα, που κρύβονταν σε σπίτια του χωριού και στη Μηχανή (λιοτρίβι) Κομίλη – Τζωάνου. Έπρεπε κάτι να κάμουν. Και αποφάσισαν να δράσουν. Αφορμή πήραν από τη γιορτή, που οργάνωσαν οι Μανταμαδιώτες στη μεγάλη αίθουσα του σχολειού τους, στις 25 του Μάρτη του 1944. Πραγματικά, την παραγιόρτασαν τη μέρα αυτή. «Συν γυναιξί και τέκνοις». Άκουσαν απαγγελίες με πατριωτικό περιεχόμενο. Ζητωκραύ­γασαν για την Ελλάδα και ξεχύθηκαν στους δρόμους, τραγουδώντας επαναστατικά τραγούδια.

Ύστερα από δυο μέρες —στις 28 του μήνα— πλάκωσαν οι Γερμανοί. Γύρω στις 5 το απόγευμα, αυτοκίνητα, με πάνοπλους στρατιώτες, έφτασαν στο χωριό, πέρασαν από τον Άγιο Βασίλη και πήραν το δρόμο που φέρνει στην Κάπη και Κλειού. Λίγο έξω απ’ το χωριό, σε κάποια στροφή του δρόμου —για να μη φαίνονται— τα αυτοκίνητα σταμάτη­σαν και οι ένοπλοι Γερμανοί σκόρπισαν, ακροβολίστηκαν και κύκλωσαν το χωριό. Αγρότες, που γύριζαν από τις δουλειές τους, ειδοποίησαν. Το χωριό είναι ζωσμένο. Όσοι είχαν κάποιο πόστο έσπευσαν προς τις λεύτερες εξόδους, από τη μεριά της Μυτιλήνης και βγήκαν έξω από το χωριό. Οι πολλοί κλείστηκαν στα σπίτια τους. Οι ταγμένοι από πριν, έτρεξαν στη Μηχανή του Κομίλη, για να προστατέψουν και ασφαλί­σουν τα συγκεντρωμένα εκεί —για επισκευή και καθάρισμα— πάνω από τριάντα όπλα. Ανάμεσα σ’ αυτούς ήταν και ο Αχιλλέας Τζωάνος, ένα γεροδεμένο παλικάρι, από τις πρώτες οικογένειες του χωριού. Οι άλλοι φορτώθηκαν τα όπλα και έφυγαν για να τα κρύψουν σε μέρη κα­θορισμένα από πριν. Ο Αχιλλέας καθυστέρησε. Έπρεπε να τακτοποιήσει δυο τρία επισκευασμένα και καθαρισμένα όπλα. Τα έκρυψε μέσα σ ένα αμπάρι, πήρε μαζί του ένα μικρό μπράουνιγκ και βγήκε από τη Μηχανή. Άρχισε να σκοτεινιάζει. Πήρε κατεύθυνση προς τη μεριά του Ταξιάρχη. Τον έδερνε η παγωνιά κι ο δυνατός αέρας, που φυσούσε. Φεύγοντας έπεσε πάνω στον πρώτο Γερμανό. Κατάφερε να τον προσπεράσει. Προχώρησε. Έπεσε πάνω σε δεύτερο Γερμανό. Από απόσταση τριάντα μέτρων, περίπου, του φώναξε «αλτ». Προσποιήθηκε πως δεν τον άκουσε και συνέχισε το δρόμο του, ανοίγοντας βήμα. Ο Γερμανός ξαναφώναξε και ταυτόχρονα όπλισε το όπλο του. Γύρισε απότομα ο Αχιλλέας και τον βλέπει να ετοιμάζεται να του ρίξει, στα δεκαπέντε περίπου μέτρα. Πρόφτασε και του έριξε εκείνος με το μπράουνιγκ. Αλλά γλίστρησε πάνω στα κατσάβραχα κι έπεσε κάτω. Έχασε το πιστόλι από τα χέρια του. Άφησε τότε και το παλτό του, που είχε ριγμένο στους ώμους κι άρχισε να τρέχει. Πήγε να περάσει κάποιο ρέμα, ξαναγλίστρησε κι έπεσε στο νερό. Ο Γερμανός τον πυροβόλησε δυο φορές, από τα διακόσια μέ­τρα περίπου, χωρίς επιτυχία. Είχε πια σκοτεινιάσει. Εξακολούθησε να τρέχει. Έπεσε πάνω σε τρίτο Γερμανό. Πρόσωπο με πρόσωπο τώρα. Ο Γερμανός ζήτησε τα χαρτιά του. Ο Αχιλλέας με το ένα χέρι πρότεινε την ταυτότητά του και με το άλλο άρπαξε το όπλο του Γερμανού και προσπαθούσε να αφαιρέσει το κινητό ουραίο, για να το αχρηστέψει. Ο Γερμανός τούδωσε μια γερή γροθιά στο πρόσωπο. Με το χτύπημα έσπασαν τα γυαλιά του κι έπεσαν κάτω. Τότε κι ο Αχιλλέας ανταπό­δωσε. Άρχισε το Γερμανό στις γροθιές. Ακολούθησε άγρια πάλη. Αλλά πιο δυνατός ο δικός μας, κατάφερε κι έριξε ανάσκελα το Γερμανό. Με τα γρονθοκοπήματα τον ζάλισε. Απόσπασε από τα χέρια του το όπλο, το πήρε στα δικά του και τόβαλε στα πόδια. Φεύγοντας τον πυροβό­λησε άλλος Γερμανός, ο τέταρτος. Εξακολούθησε να τρέχει για πολλή ώρα. Η αυγή τον βρήκε στην περιοχή του Κλωμιδάδου (Νάπης). Εκεί, τον περιμάζεψαν οι αγρότες Ζαχαρής Σαμαράς και Ν. Αναγνώστου. Ειδοποιήθηκε ο Μάκιστος, στην Αγία Παρασκευή. Έγινε η συνάντηση με το Μάκιστο, που τον πήρε και τον έκρυψε, αρχικά στο σπίτι του Β. Κουντουρέλλη και ύστερα, στο σπίτι του μπάρμπα Δημητρού Βελονίτη.

Οι Γερμανοί, ύστερα από το επεισόδιο αυτό, μπήκαν στο χωριό, αγριεμένοι. Ένα απόσπασμα με επικεφαλής βαθμοφόρο, κατευθύνθηκε στο πατρικό σπίτι του Αχιλλέα. Εκεί βρήκαν την αδελφή του, Νίνα. Ο βαθμοφόρος, ακουμπώντας στο στήθος της το περίστροφό του, ζήτησε απ’ αυτήν να πιστοποιήσει πως η ταυτότητα, το παλτό και τα γυαλιά, που είχαν μαζί τους, είναι του Αχιλλέα. Η Νίνα απάντησε καταφατικά. Τότε πήραν μαζί τους την κοπέλα κι έφυγαν από το σπίτι. Μάζεψαν και όσους άλλους συγγενείς του Αχιλλέα μπόρεσαν να βρουν και όλους μαζί τους έκλεισαν στο κρατητήριο του Σταθμού. Στο κρατητήριο έκλει­σαν το γέρο πατέρα (85 χρονών) του Αχιλλέα, Παρασκευά Τζωάνο, την αδελφή του Νίνα Τζωάνου, την Ευανθία, γυναίκα του αδελφού του Στρατή Τζωάνου και τα δυο ανήλικα παιδιά του Στρατή, το Χριστό­φορο (12 χρονών) και τον Πέτρο (10 χρονών). Ο Στρατής Τζωάνος το είχε σκάσει. Όλους αυτούς τους έστειλαν αργότερα στη Μυτιλήνη και τους έκλεισαν στη Γκεστάπο. Ο διοικητής όμως της Γκεστάπο Χανς άφησε ελεύθερους το γέρο Παρασκευά Τζωάνου και τα δυο εγγόνια του, Χριστόφορο και Πέτρο. Κράτησε μονάχα τις δυο γυναίκες, Νίνα Τζωάνου και Ευανθία Στρ. Τζωάνου.

Την άλλη μέρα, 29 Μαρτίου, εμφανίστηκαν ξανά οι Γερμανοί. Συγκέντρωσαν όλους τους κατοίκους στην πλατεία του Αγίου Βασιλείου. Στις γύρω παρόδους είχαν στήσει πολυβόλα. Μίλησε ο επικε­φαλής αξιωματικός. Λένε πως ήταν αυστριακής καταγωγής. Δεν ήταν φανατισμένος. Στην αρχή ρώτησε αν γνωρίζει κανείς γερμανικά. Πα­ρουσιάστηκε ο φοιτητής Γιώργος Σαρρής. Ζήτησε από το Σαρρή να του υποδείξει σπίτια κομμουνιστών του χωριού. Ο Σαρρής απάντησε πως είναι ξένος στο χωριό και δεν γνωρίζει. Είπε κατόπιν ο αξιωματι­κός στο φοιτητή, να ρωτήσει τον Πρόεδρο της Κοινότητας αν υπάρχει κατάλογος κομμουνιστών και να του παραδοθεί αμέσως. Ύστερα από συνεννόηση με τον Πρόεδρο και τους άλλους παράγοντες, δόθηκε η απάντηση πως τέτοιος κατάλογος δεν υπάρχει.

Τότε ο Γερμανός αξιωματικός παρουσίασε στον κόσμο το χτυπημέ­νο Γερμανό στρατιώτη και είπε πως αν μέσα σε 24 ώρες δεν παραδοθεί ο Αχιλλέας Τζωάνος ή το γερμανικό όπλο, ο στρατιώτης θα τιμωρηθεί αυστηρά και το χωριό θα καταστραφεί ολόκληρο.

Ακολούθησε μια νύχτα έντονων συνεννοήσεων με τη Κεντρική Οργάνωση και τον Αχιλλέα. Και το άλλο πρωί, 30 Μαρτίου, βρέθηκε κρεμασμένο στην εξωτερική πόρτα του προεδρικού καταστήματος το γερμανικό όπλο, μαζί με ένα σημείωμα του Αχιλλέα προς τις γερμανι­κές Αρχές, που έλεγε και παρακαλούσε να μην τιμωρηθεί ο Γερμανός στρατιώτης, γιατί φέρθηκε σαν πραγματικό παλικάρι κι έκαμε το κα­θήκον του.

Οι Γερμανοί έδειξαν ικανοποιημένοι. Δεν έδωσαν συνέχεια. Άφη­σαν ελεύθερες και τις δυο γυναίκες που κρατούσαν στη Μυτιλήνη.

Ο Αχιλλέας Τζωάνος έμεινε, λίγο διάστημα, παράνομος στην Αγία Παρασκευή. Κατόπιν, κατέβηκε στην περιοχή του Μανταμάδου. Και ως την απελευθέρωση έμεινε κρυμμένος στο αγροτόσπιτο του Σταύρου Ζερβού, που βρίσκεται στο «Μυριάντρι».