Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ψευτο- does not always mean pseudo- or fake: the case of ψευτοπονηράκιας

Posted by sarant στο 2 Απριλίου, 2009


rita2Πολλοί ξένοι φίλοι του ελληνικού πολιτισμού και ειδικά των ρεμπέτικων δυσκολεύονται να καταλάβουν κάποιες λέξεις. Δυστυχώς, οι απαντήσεις που παίρνουν στις απορίες τους δεν είναι πάντοτε σωστές.

Ένας εγγλέζος φίλος μου, λάτρης των ρεμπέτικων, δεν καταλάβαινε μερικές λέξεις σε ένα τραγούδι της Ρίτας Αμπατζή, το εξής:
ΕΙΣΑΙ ΦΑΝΤΗΣ

Ε ρε, κι εγώ που διάλεξα εσένα το μπερμπάντη
και μου ξηγιέσαι πονηρά, σε κόζαρα, ρε φάντη!

Στο σορολόπ μου τό΄ριξες, βρε ψευτοπονηράκια
και σ΄έχω κάνει τσακωτό με κάτι κοριτσάκια.

Μου κάνεις το κορόιδο κι όλο μου λες, «τί τρέχει;»
και να σε φτύσω αλλού κοιτάς, σου φαίνεται πως βρέχει.

Ίσα, ρε φάντη!

Και πως με εκατήντησες, κοπέλα σα νταρντάνα
και το μπαγιόκο μού΄φαγες, βρε ψευτοαρπαγάνα.

Μα ΄γω κρατάω πισινή και δε θα σου περάσει
και ξαφνικά θα το ιδείς η μπόμπα που θα σκάσει.

Γειά σου, βρε Ρίτα, μάγκισσα!
Γειά σου, Σαλονικιέ μου!

Του τις εξήγησα, ο ίδιος όμως μου είπε ότι σε ένα φόρουμ του Usenet (μέσω γκουγκλ) είχε βρει διαφορετική εξήγηση. Πράγματι, στο φόρουμ αυτό, ένας κατά τα φαινόμενα έλληνας και ίσως λεξικογράφος (κατά δήλωσή του) δίνει την εξής «εξήγηση»:

ψευτοπονηράκιας, ψευτοαρπαγάνας.
psefto-ponirakias (pseudo-cunning) a person who pretends or try to persuade that he is clever though he is not.
psefto- arpaganas (pseudo-snatcher) a person who expropriates. In this case and if we consider that it is a woman who attacks her lover who cheats her (or a pimp) she mocks him by saying that he is not even capable to get her money in an “elegant” way.

Διαφωνώ ριζικά. Το ψευτοπονηράκιας και το ψευτοαρπαγάνα, εδώ, δεν είναι η συνηθισμένη περίπτωση του προθέματος ψευτο-, που συμπίπτει με το ψευδο-. Ψευτογιατρός είναι πράγματι ένας που προσποιείται τον γιατρό, αλλά ψευτοπονηράκιας δεν είναι, όπως νομίζει ο συμβουλάτορας πιο πάνω, κάποιος που… προσποιείται τον πονηρό, είναι απλούστατα ένας πονηρός που λέει πολλά ψέματα. Είναι «ψεύτης» και «πονηράκιας» μαζί. Όχι pseudo-cunning αλλά a liar and a cunning, a cunning liar.

Το ίδιο και ο ψευτοαρπαγάνας (ή ίσως η ψευτοαρπαγάνα, κατά το φαγάνα), και λέει ψέματα και τα αρπάζει όλα -δεν προσποιείται απλώς ότι είναι άρπαγας.

Παρόμοιοι σχηματισμοί δεν είναι πολλοί, αλλά υπάρχουν. Πρόχειρα, ψευτοθόδωρος δεν είναι κάποιος που υποδύεται πως τον λένε Θόδωρο, αλλά ένας Θόδωρος που λέει πολλά ψέματα (και, αργότερα, οποιοσδήποτε λέει ψέματα). Και ψευτοφυλλάδα δεν είναι ένα έντυπο που υποδύεται τη φυλλάδα, αλλά μια εφημερίδα γεμάτη ψέματα.

Για να πάμε και στο χώρο των λόγιων σχηματισμών, ο ψευδομάρτυρας δεν είναι ένας δήθεν μάρτυρας, είναι ένας κανονικός μάρτυρας που λέει ψέματα. (Το παράδειγμα αυτό το οφείλω στον Νίκο τον Λίγγρη από τη συζήτηση που έγινε στο φόρουμ Λεξιλογία)

Λεπτομέρειες, θα πείτε -αλλά με εκνευρίζει να δίνουμε λάθος πληροφορίες σε ξένους που μαθαίνουν τη γλώσσα μας και μάλιστα όχι σχολικά αλλά από μεράκι και με όχημα τα τραγούδια ή τη λογοτεχνία. Γι’ αυτό κι έβαλα αυτόν τον τίτλο στο ποστ, μήπως το δει ο αλλοδαπός που έκανε την ερώτηση.

31 Σχόλια προς “Ψευτο- does not always mean pseudo- or fake: the case of ψευτοπονηράκιας”

  1. Μαρία said

    Συναφής με την ψευδομαρτυρία και η ψευδορκία του ψευδομάρτυρα.

    Πάντως αν ο εγγλέζος έχει μόνο αυτές τις άγνωστες λέξεις, εγώ θα σχίσω το πτυχίο μου.

  2. sarant said

    Μαρία, όχι. Είχε άγνωστο και το ‘κόζαρα’ και το ‘πισινή’ (περιέργως). Ήξερε τη νταρντάνα, ήξερε το μπαγιόκο, ενώ το φάντης το ήξερε με την έννοια τη χαρτοπαικτική μόνο.

    Αλλά κι ο δικός μας ο Νικόλας, που έχει κάτι μέρες να φανεί, δεν νομίζω να έχει περισσότερες άγνωστες λέξεις.

    Παρέμπ, πρόσεξα το στίχο «και να σε φτύσω αλλού κοιτάς, σου φαίνεται πως βρέχει».

  3. Όντως, «ο ψευδομάρτυρας δεν είναι ένας δήθεν μάρτυρας, είναι ένας κανονικός μάρτυρας που λέει ψέματα.» Αλλά λέμε ψευδεπίγραφος, ψευδώνυμος, ψευδοκράτος. Είναι λίγο περίεργη η διαφορά στην απόχρωση της έννοιας ψευδομάρτυρας, ίσως συνεκδοχικά προέρχεται από την ψευδολογία [-> ψευδολόγος -> ψευδομάρτυρας]. Κι όπως επισημαίνει η Μαρία την ψευδορκία, το ίδιο ισχύει με τον ψεύδορκο.

  4. Μαρία said

    Ο Νικολά μπορεί να μην έχει και καμία ή όσες έχουν και οι νεότεροι έλληνες.
    Το στίχο τον πρόσεξα και γω και νομίζω οτι το σου φαίνεται πως βρέχει το έχω ακούσει σε ελληνικές κωμωδίες σε άλλα συμφραζόμενα.
    Ποιανού είναι οι στίχοι;

  5. neostipoukeitos said

    Εγώ πάντως, για να μάθω τί είναι το μπαγιόκο, χρειάστηκε να κοιτάξω στο slang.gr. Οπότε chapeau στον άγγλο φίλο σου! Να ‘ξερα κι εγώ έτσι εγγλέζικα, σαίξπηρ θαλάμανε τώρα (ή τελοσπάντων ίρβιν γουέλς).

  6. @Μαρία:

    Στίχοι: Γρηγόρης Ασίκης
    Μουσική: Κώστας Σκαρβέλης, Παστουρμάς
    Πρώτη εκτέλεση: Ρίτα Αμπατζή

    http://www.stixoi.info/stixoi.php?info=Lyrics&act=details&song_id=20094

  7. Μαρία said

    Τιπούκειτε, αν λες αλήθεια, είσαι στην κατηγορία «νεότεροι Έλληνες». Ο Μπαμπινιώτης δε τα ‘χει αυτά;

  8. ppan said

    Ο Μπαγιόκο ποδοσφαιριστής του ΠΑΟΚ δεν είναι;

  9. ηλε-φούφουτος said

    Νίκο, πολλές φορές έχω προσέξει να γίνεται κάτι τέτοιο, όταν ρωτάνε κάποιον Έλληνα κάτι για τη μητρική του γλώσσα, που κανονικά το ξέρει εμπειρικά. Την ώρα εκείνη αντί να είναι ο εαυτός του αποστασιοποιείται από το γλωσσικό στοιχείο που πρέπει να εξηγήσει, φοράει τα καλά του και τα κάνει μαντάρα. Υπό άλλες συνθήκες ο «λεξικογράφος» ίσως να καταλάβαινε σωστά το τραγούδι.
    Ένας γνωστός κοινωνιογλωσσολόγος έχει μιλήσει για «το παράδοξο του ερευνητή». Εγώ θα έλεγα απλούστερα ότι συχνά απέναντι στον ερευνητή ο πληροφοριοδότης σφίγγεται.

  10. Μπουκανιέρος said

    Ηλεφού, εδώ θα συμφωνήσω μαζί σου.
    Ο πληροφορητής μπερδεύεται όταν πάει να διατυπώσει ρητά έναν κανόνα που τον έχει εσωτερικευμένο. Και βέβαια μπορεί να μπερδέψει αυτό που λέει μ’ αυτό που νομίζει ότι λέει ή, ακόμα χειρότερα, μ’ αυτό που νομίζει ότι πρέπει να λέει.

    Τιπού, αλήθεια;
    Δεν ήξερες ούτε το «μη μιλάς και κάνε μόκο / θα σου ξηγηθώ μπαγιόκο»;;
    Μπράβο στον ιγγλέζο πάντως.

  11. Μαρία said

    Ο Τιπού όταν ενηλικιώθηκε, η μεγάλη του γένους σχολή, «η σκάλα του Μιλάνου», είχε κλείσει και έτσι έμεινε «αμόρφωτος».

  12. Αφού πιάσαμε τα «ψευδό-» θυμήθηκα ένα κρατικό δελτίο ειδήσεων για τα ψευδοδικαστήρια του ψευδοκράτους (της ΤΔΒΚ) που επέβαλαν (αληθο)ποινή σε κάποιον κατηγορούμενο, ο οποίος οδηγήθηκε σε (αληθο)φυλακές. Τι καλά να ήταν όλες οι φυλακές ψευδοφυλακές και όλες οι ποινές ψευδοποινές…

  13. sarant said

    Καλό, Σκύλε. Και εκείνος που αποκάλεσε ψευτοδήμαρχο τον Κακλαμάνη δεν το είπε με την ίδια έννοια που άλλοι λένε π.χ. ψευδοδήμαρχο τον δήμαρχο Κερύνειας.

  14. Nicolas said

    Έχει να φανεί σαν φάντης μπαστούνι. Κάπου-κάπου δουλεύει για να περνάει η ώρα (που έλεγε και το λιοντάρι). Κάποιος όμως έφτιαξε φανουρόπιτα και να με (ψέμματα, τέλειωσα την επείγουσα δουλειά και το ρίχνω λίγο στο σορολόπ — χρόνια είχα να την ακούσω αυτή τη λέξη!)
    Ψευτοθόδωρος (και πρόσφατος, οπότε επίκαιρος), ψευδομάρτυρας, … δεν υπάρχει αμφιβολία. Αλλά ψευτοπονηράκιας στην πρώτη ανάγνωση, δεν είναι τόσο εύκολο, όπως και ψευτοαρπαγάνα.
    Το μπαγιόκο δεν το ήξερα, από τα συμφραζόμενα σκέφτηκα την προίκα.
    Το κόζαρα με πηγαίνει κατευθείαν στο μπάνισα.
    Φάντης κι εγώ δεν ξέρω άλλη σημασία απ΄ τη χαρτοπαικτική.
    Αλλά σκέφτηκα τώρα μία απόδοση για το « je passe du coq à l’âne », θα μπορούσαμε να πούμε «πάει από τον φάντη στο ρετσινόλαδο»;

  15. Nicolas said

    Να ΄μαι, ήθελα να πω στο προηγούμεο, ε; μη βαράτε!

  16. sarant said

    Νικόλα, αυτό με τον φάντη και το ρετσινόλαδο που έφτιαξες είναι ωραίο αλλά δεν νομίζω να λέγεται. Λέμε «μια στο καρφί και μια στο πέταλο» για το passer du coq à l’ane, ή λέει άρρητα αθέμιτα αν είναι κι ασυνάρτητος επιπλέον. Ο Παλαμάς είχε γράψει για τον Βάρναλη ότι πετάγεται από την καβαλίνα του δρόμου στην κορφή της ροδακινιάς.

  17. Nicolas said

    Κι αυτό εδώ;
    φάντης ο [fántis & fándis] O11 : τραπουλόχαρτο με τη φιγούρα νεαρού άντρα· βαλές: ~ κούπα / σπαθί. ΦP ~ μπαστούνι, για απροσδόκητη, ξαφνική και συχνά ανεπιθύμητη εμφάνιση κάποιου: Παρουσιάστηκε / εμφανίστηκε μπροστά μου (σαν) ~ μπαστούνι. τι σχέση έχει ο ~ με το ρετσινόλαδο;, για πράγματα τελείως άσχετα μεταξύ τους. [ιταλ. fant(e) -ης]
    Ο Παλαμάς τέλειος!

    (Ο Γρηγόρης είναι σχεδόν έτοιμος, φτάνει ή απόψε ή αύριο. Ετοίμασε άλλο.)

  18. Μαρία said

    sauter du coq a l’ ane λέγαν οι παλιοί Η φράση μια στο καρφί και μια στο πέταλο δείχνει διανοητική στάση. Για την περίπτωση που κάποιος πετάγεται απ’ το ένα θέμα στο άλλο( απ’ το κόκορα στο γαϊδούρι)χωρίς λογικό ειρμό ταιριάζει το «Απ’ την Πόλη έρχομαι και στην κορφή κανέλα…»και η συνέχεια για πολύ ασυνάρτητους «βάλε το καπέλο σου, να μη βραχεί η ομπρέλα»

  19. Μαρία said

    Νικολά φράση με φάντη και ρετσινόλαδο υπάρχει, αυτή που βρήκες. Ο Νίκος σου είπε οτι δε λέγεται το πάει απ’ το φάντη…
    Για τη σχέση βέβαια, απαντούσαμε παλιά : το κόψιμο.

  20. Δημητρης Ασικης said

    Εγω παντως, το «ψευτοπονηρακιας» παντα το ειχα σαν «πονηρακιας που δεν πειθει»
    Ο Γρηγορης ο Ασικης ηταν παππους μου, δεν τον ρωτησα ποτε, πεθανε οταν ημουν 12 χρονων, αλλα θυμαμαι πολλα, η γιαγια μου η Ειρηνη ηταν πολυ πονηρη αυτο ηταν σιγουρο, αλλα ο αδερφος μου 5 χρονια πιο μεγαλος απο εμενα παντα εβρισκε που ειχε κρυψει τα γλυκα που εφτιαχνε, μια φορα ανακαλυψε ενα ταψι μπακλαβα κατω απο το μιντερι (κατι σαν ντιβανοκασσελα) και το φαγαμε ολο!!!

  21. sarant said

    Καλώς ήρθατε, αγαπητέ! Ο Ασίκης έχει γράψει πολλά καλά τραγούδια και δεν είναι τόσο αναγνωρισμένος όσο θα του άξιζε. Για τη σημασία του ‘ψευτοπονηράκια’ προς το παρόν επιμένω στη δική μου εκδοχή -αλήθεια, ο παππούς σας έγραφε και τους στίχους;

  22. Μισιρλού... said

    Λόγω του θέματος με το «μπαγιόκο», βρέθηκα σε αυτό το άρθρο, και ευκαιρίας δοθείσης ας βάλω και τη δικιά μου απορία…

    Αρχικά, @21 Νίκο :
    Ο Γρηγόρης Ασίκης έχει ηχογραφήσει γύρω στα 102 τραγούδια, σαν δημιουργός και ερμηνευτής (και μόνο 7-8 είναι καταχωρισμένα σε στίχους ή συνδημιουργία κάποιου άλλου).
    Το συγκεκριμένο τραγούδι «Είσαι φάντης» είναι πλήρως στο όνομά του (λανθασμένη η πληροφορία στο @6 από το stixoi.info πως η μουσική είναι του Σκαρβέλη).

    Η απορία μου :
    Ένα από τα πολύ γνωστά του τραγούδια είναι το πικάντικο και σατιρικό «Δίχως κάλτσες περπατούν» με τη Ρόζα Εσκενάζυ (1933) σε πιθανή συνδημιουργία ( ? ) του σπουδαίου μαέστρου και βιολιστή Σαλονικιού (Δημήτρη Σέμση).

    Τα κορίτσια ξενυχτάν γι αυτό μας την έσκασαν
    κι όποιον δουν τον εμιλούν και μετά τον εγελούν.

    Είναι πολύ τσαχπίνικα και ψευτοπαιχνιδιάρικα
    αχ τα κατεργάρικα τα παλιοσκανταλιάρικα.

    Και τη μόδα κυνηγούν, δίχως κάλτσες περπατούν
    κι όλο να χοροπηδούν, γιατί μύγες τις τσιμπούν.

    Κι έτσι πάνε για δροσιά, για την ακροθαλασσιά
    να τις δείτε βρε παιδιά, τσίτσιδες στην αμμουδιά.

    Μπλαμ και μπλουμ βρε κολυμπούν κι όποιον δουν τον μπερεκούν
    χα χα χα κι όλο γελούν για κορόιδα μας περνούν.
    [Μπορείτε να το ακούσετε σε μια ωραία σελίδα για τον Γρηγόρη Ασίκη, φτιαγμένη από τον εγγονό του Δημήτρη, που είδα πως πέρασε και από εδώ, κάτω-κάτω στο CDNo2 – 6. Έχει και πολλά βιογραφικά στοιχεία.]

    Σε αυτό το τραγούδι έχω άγνωστη λέξη :
    όποιον δουν τον μπερεκούν…
    Καμμιά ιδέα;
    Ή μήπως λέει κάτι άλλο; π.χ. >> πελεκούν ;!

  23. Immortalité said

    Μισιρλού σου ανοίγει το τραγούδι; γιατί εμένα λέει error opening file σε όλα… 😦

  24. sarant said

    Δεν ανοίγει το τραγούδι, αλλά πάω στοίχημα ότι θα λέει «τον περεχούν» δηλ. τον περιχύνουν, τον καταβρέχουν -λογικό, στη θάλασσα.

  25. Μισιρλού... said

    @23 & 24
    Xμ… παίδες έτσι βλέπω τη λίστα τραγουδιών και πατώντας το + ανοίγει αυτομάτως ένας player και ακούω!
    Λέτε να’χω κανα σπέσιαλ καλούδι στο Mozilla και να τα καταφέρνω;

    Θα μας πει ο Στάζυ…

  26. Μισιρλού... said

    @24

    …πάω στοίχημα ότι θα λέει “τον περεχούν” δηλ. τον περιχύνουν, τον καταβρέχουν…

    Νίκο κι έτσι να μη λέει τελικά, εμείς έτσι θα λέμε! Κατοχυρώνεται…
    💡 Είναι εξαιρετικό!!! 💡
    Μόνο αυτό μπορεί να ‘ναι ταιριαστό (και να το θυμάται κάποιος τραγουδώντας)
    ❗ ❗ ❗

  27. Μισιρλού... said

    Κι όμως, ναι! Κάνοντας ακρόαση και πάλι -πολύ προσεκτικά, ακούγεται ξεκάθαρα :
    τον(μ) περιχούν (περιχύνουν)

    Νίκο… ευχαριστίες! Με έκανες και «άκουσα» !!!
    😳

  28. Immortalité said

    Και γω Μισιρλού έτσι τη βλέπω τη λίστα, αλλά το δικό μου πάντα, μου κάνει νούμερα. Έτσι για να κρατάμε την τεχνική υποστήριξη σε εγρήγορση…

  29. Μισιρλού... said

    Βέβαια !
    Περιμένοντας το …ΔΝΤ !!!
    (ΔΝΤ = Διεύθυνση Νέων Τεχνολογιών)
    :mrgreen:

  30. Immortalité said

    Δεν παίζεσαι με καμία κυβέρνηση! 🙂

  31. sarant said

    Πριν στον ΙΕ δεν μου έβγαινε, τώρα στο ΦΦ το άκουσα. Φαντάσου τι εννοούσε «τσίτσιδες», πάντως. Κι εγώ ‘περεχούν’ άκουσα, αν και είμαι προκατειλημμένος.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: