Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Κυριολεκτικά… που λέει ο λόγος

Posted by sarant στο 14 Οκτωβρίου, 2011


Την έκφραση «που λέει ο λόγος» την παρεμβάλλουμε στην ομιλία μας για να μετριάσουμε μια υπερβολή που είπαμε, για να προειδοποιήσουμε τον συνομιλητή μας να μην πάρει τα λεγόμενά μας τοις μετρητοίς αλλά ως σχήμα λόγου. «Όταν αρχίζει να ροχαλίζει, μου έρχεται να τον σκοτώσω, που λέει ο λόγος». Δεν θα τον σκοτώσει, ας κοιμάται ήσυχος (αλλά, ει δυνατόν, ήσυχα) ο λεγάμενος. Συχνά, τη χρησιμοποιούμε ύστερα από μια παροιμιακή έκφραση, δηλώνοντας ότι δεν πρέπει να εκληφθεί κυριολεκτικά η έκφραση.

Για παραδείγματα χρήσης μπορείτε να γκουγκλίσετε, αλλά προτιμώ να δώσω μερικά που έχω αποδελτιώσει από γνωστούς λογοτέχνες.

Στο Τρίτο στεφάνι, ο Ταχτσής γράφει ότι κάποιος αγαπούσε τη σύζυγό του, «τη λάτρευε κι ας έτρεχε πίσω απ’ τον κάθε ποδόγυρο, που λέει ο λόγος». Φαντάζομαι ότι δεν θα έτρεχε πίσω από όλες ανεξαιρέτως τις γυναίκες που έβρισκε μπροστά του, οπότε η προσθήκη του «που λέει ο λόγος» μετριάζει την υπερβολή της στερεότυπης φράσης. Παρομοίως, σε ένα αφήγημα του Τόλη Καζαντζή, λέει ότι ο κόσμος μπούκαρε στις αποθήκες των Γερμανών μετά την αποχώρησή τους και «δεν αφήσαμε καρφίτσα, που λέει ο λόγος». Τα πήραν όλα. Όλα; Ε, όλο και κάτι θα άφησαν, οπότε ο αφηγητής μετριάζει τα λεγόμενά του. Και σε πιο πρόσφατο κείμενο, στο Γάτα με πέταλα της Ευγενίας Φακίνου, διαβάζουμε για ένα συνοικέσιο: Κι ούτε ζητούν απ’ τη νύφη τίποτε. Με το βρακί της την παίρνουν -που λέει ο λόγος. Πρόκειται για εξαιρετική οικογένεια. Θα φοράει κι ένα ταγιεράκι πάντως η νύφη.

Η έκφραση θα έλεγε κανείς ότι είναι πλεονασμός· στο τελευταίο παράδειγμα, αν έλειπε, δεν νομίζω ότι θα σκεφτόταν κανείς ότι η νύφη θα παντρευόταν μισόγυμνη. Παρόμοια, όταν στο Κόκκινο βιβλίο του Μυριβήλη, διαβάζουμε «Μου φέρνουν τούτο, μου φέρνουν τ’ άλλο, και του πουλιού το γάλα, που λέει ο λόγος», αν έλειπε το «που λέει ο λόγος» κανείς δεν θα έπαιρνε τοις μετρητοίς την στερεότυπη και παροιμιακή υπερβολή· όμως νομίζω ότι η χρήση της φράσης εξυπηρετεί μιαν άλλη ανάγκη: μέσω του μετριασμού προσθέτουμε αληθοφάνεια σε όσα λέμε· δηλαδή, στο τελευταίο παράδειγμα, λέγοντας «που λέει ο λόγος» τονίζουμε στον συνομιλητή μας ότι ξέρουμε ότι δεν υπάρχει γάλα πουλιού, αλλά του το λέμε για να δει πόσο πλουσιοπάροχα μας περιποιήθηκαν.

Μια δεύτερη χρήση της έκφρασης «που λέει ο λόγος», επέκταση της πρώτης, αλλά επίσης διαδεδομένη, είναι  όταν τη χρησιμοποιούμε ειρωνικά για να υπονομεύσουμε συνειδητά αυτό που είπαμε. Παραδείγματα από το Διαδίκτυο: Κλειστά επαγγέλματα (που λέει ο λόγος) Εδώ υπονοείται ότι δεν είναι κλειστά στην πραγματικότητα, μόνο κατ’ όνομα. Ή: Κύριοι (που λέει ο λόγος). Δεν τους θεωρεί άξιους να αποκαλούνται «κύριοι». (Ακόμα μεγαλύτερο βαθμό δυσπιστίας εκφράζει η άλλη έκφραση, «ο Θεός να τον κάνει», π.χ. από φόρουμ: ο admin (ο Θεός να τον κάνει)…)

Παραλλαγές της «που λέει ο λόγος» είναι: τρόπος του λέγειν, σχήμα λόγου, ο λόγος το λέει.

Λοιπόν, με την «που λέει ο λόγος» ή «τρόπος του λέγειν» ή «ο λόγος το λέει» μετριάζουμε αυτό που είπαμε για να του προσδώσουμε αληθοφάνεια. Η λέξη «κυριολεκτικά» λειτουργεί περίπου αντίθετα, ή έτσι θα έπρεπε. Λέγοντάς την, τονίζουμε ότι αυτό που λέμε δεν είναι σχήμα λόγου, το εννοούμε στα σοβαρά.

Παρατηρώ ότι το «κυριολεκτικά» λημματογραφείται με απλή παράθεση στο λεξικό Μπαμπινιώτη, χωρίς να δίνεται καμιά σημασία του και, πολύ περισσότερο, χωρίς παράδειγμα χρήσης -ουσιαστικά η λέξη είναι σαν να λείπει από το λεξικό. Στο ΛΚΝ δίνεται ερμηνεία: «πραγματικά, αληθινά, χωρίς να υπερβάλλω· στην κυριολεξία». Όμως, το παράδειγμα χρήσης που δίνει το λεξικό με προβληματίζει: Πεθαίνω κυριολεκτικά της πείνας.

Εντάξει, τη φράση αυτή μπορεί θεωρητικά να την πει κι ένας που λιμοκτονεί πραγματικά, αλλά συνήθως τη λέει κάποιος που απλώς καθυστέρησε μια-δυο ώρες να φάει, ή γενικά που πεινάει πάρα πολύ. Το βέβαιο είναι ότι δεν πεθαίνει κυριολεκτικά της πείνας! Πρόκειται όμως εδώ για λεξικογραφική αστοχία ή για αποτύπωση της πραγματικότητας της χρήσης; Μάλλον το δεύτερο· διότι, όπως θα ξέρετε κι από την πείρα σας, πολλές φορές όταν λέμε κυριολεκτικά δεν το εννοούμε.

Για παράδειγμα, «Είχαμε οργώσει κυριολεκτικά την Αττική για να βρούμε τους κατάλληλους χώρους», λέει ο Ντίνος Κατσουρίδης σε συνέντευξη στην Ελευθεροτυπία.  Ασφαλώς δεν είχαν πάρει υνί κι αλέτρι, απλώς είχαν γυρίσει την Αττική απ’ άκρη σ’ άκρη, ή, πάλι από την Ελευθεροτυπία: «Μεταλλικά κοντέινερ, χωρίς παράθυρα και κλιματισμό, που κυριολεκτικά έβραζαν κάτω από τον καυτό ήλιο…» Μάλλον δεν έβραζε κυριολεκτικά το μέταλλο των κοντέινερ, αλλά θα έκανε, είμαι βέβαιος, αφόρητη ζέστη.

Δεν είναι βέβαια τέτοιες όλες οι περιπτώσεις χρήσης του κυριολεκτικά. Πολλές φορές χρησιμοποιείται, λιγότερο ή περισσότερο ευρηματικά, για να σχολιαστεί η «απρόσμενη συνάντηση της μεταφορικής σημασίας με την κυριολεξία», για να δανειστώ την εύστοχη διατύπωση του Νίκου Λίγγρη, που (φυσικά!) έχει ασχοληθεί και με αυτό το θέμα στη Λεξιλογία.

Για παράδειγμα, όταν ένας κακομοίρης αλκοολικός έβαλε φωτιά στο σπίτι της θείας του και τελικά κάηκε ο ίδιος, η Καθημερινή διάλεξε τον κάπως μακάβριο τίτλο Το πάθος του για το αλκοόλ τον έκαψε κυριολεκτικά,   ενώ, για μια πετρελαιοκηλίδα στον Εύξεινο Πόντο, η Ελευθεροτυπία είχε τον πετυχημένο τίτλο «Όταν η θάλασσα γίνεται κυριολεκτικά Μαύρη».

Νόστιμη χρήση, αλλά βέβαια, όταν γίνεται κατάχρηση η νοστιμάδα χάνεται· αν είχα ένα εικοσάευρο για κάθε φορά που διαβάζω ότι η τάδε σταρλετίτσα βγήκε κυριολεκτικά από τα ρούχα της θα ήμουν πλούσιος· αφήνω ότι είναι και άστοχη η χρήση, διότι συνήθως δεν ξεγυμνώθηκε επειδή θύμωσε.

Ενδιαφέρον έχει η χρήση του κυριολεκτικά σε συνδυασμό με την παροιμιακή φράση τον έπιασε στον ύπνο. Όταν λέμε ότι «τα ξημερώματα της 21ης Απριλίου η χούντα έπιασε κυριολεκτικά στον ύπνο τους πολιτικούς» τι είναι αυτό το κυριολεκτικά; Στις περισσότερες περιπτώσεις είναι ακριβέστατο, διότι κοιμούνταν όταν χτύπησαν την πόρτα να τους συλλάβουν. Θα μπορούσε μάλιστα να πει κανείς «τους έπιασε κυριολεκτικά και μεταφορικά στον ύπνο».

Πολλοί επικρίνουν την καταχρηστική, να το πούμε έτσι, χρήση του «κυριολεκτικά» σε φράσεις όπως αυτές που είδαμε παραπάνω, π.χ. οργώσαμε την Αττική για να βρούμε κατάλληλους χώρους για το γύρισμα. Ο Νίκος Λίγγρης στο άρθρο που ανέφερα παραπάνω, χρησιμοποιεί τον όρο «κακοποίηση» (της λέξης), ενώ, πολύ καυστικά, ένας φίλος στο slang.gr έφτιαξε το εξής λήμμα:

Κυριολεκτικά: μεταφορικά

δίνοντας παραδείγματα όπως π.χ. «έγινα κυριολεκτικά παπί από τη βροχή». Ευφυέστατο!

Και στα αγγλικά υπάρχει παρόμοια κατάσταση, με το literally. Το άρθρο της Λεξιλογίας παραθέτει το εξής διδακτικό απόσπασμα από το Oxford:

USAGE: In its standard use literally means ‘in a literal sense, as opposed to a non-literal or exaggerated sense’, as for example in I told him I never wanted to see him again, but I didn’t expect him to take it literally. In recent years an extended use of literally (and also literal) has become very common, where literally (or literal) is used deliberately in non-literal contexts, for added effect, as in they bought the car and literally ran it into the ground. This use can lead to unintentional humorous effects (we were literally killing ourselves laughing) and is not acceptable in standard English, though it is widespread.

Από το slang.gr μάλιστα μαθαίνουμε ότι κάποιος είχε φτιάξει και ιστολόγιο, στο οποίο κατέγραφε τέτοιες καταχρηστικές χρήσεις της αγγλικής λέξης.

Με τα αγγλικά δεν θα ασχοληθώ πολύ, μόνο θα παρατηρήσω ότι στο πρώτο παράδειγμα του αγγλικού παραθέματος εμείς δεν θα αποδίδαμε «κυριολεκτικά» το literally: του είπα ότι δεν θέλω να τον ξαναδώ στα μάτια μου, αλλά δεν περίμενα να το πάρει τοις μετρητοίς.

Ως προς τα ελληνικά, και συντομεύω γιατί πολλά είπα, εγώ δεν θα είμαι τόσο καταδικαστικός απέναντι στην καταχρηστική, ας το αναγνωρίσουμε, χρήση. Εννοώ πως όταν κάποιος λέει είμαι κυριολεκτικά ψόφιος ή έγινα κυριολεκτικά παπί από τη βροχή, στην πραγματικότητα δεν σκέφτεται την κυριολεξία· ξέρει, και ξέρει ότι ξέρουμε, πως ψόφιος σημαίνει «κατάκοπος» και παπί σημαίνει «πολύ βρεγμένος», οπότε χρησιμοποιεί το κυριολεκτικά για ακόμη περισσότερη έμφαση, ιδίως όταν η μεταφορική ή παροιμιακή έκφραση που χρησιμοποιεί έχει κάπως φθαρεί από την πολλή χρήση· έγινα κυριολεκτικά παπί, επομένως, σημαίνει ότι έγινα παπί σε όλη την έκταση της μεταφοράς, και δεν χρησιμοποιώ τη φράση ελαφρά, φθαρμένα. (Το θέμα αυτό αξίζει λίγο περισσότερη εμβάθυνση· η διαίσθησή μου είναι ότι τη φράση «κυριολεκτικά» τη λέμε όταν η μεταφορική φράση είναι πολυχρησιμοποιημένη· με μια μεταφορά τραχιά και νιόκοπη, το «κυριολεκτικά» περισσεύει. Επίσης να προσθέσω πως καμιά φορά δεν λέμε «κυριολεκτικά» αλλά «στην κυριολεξία» -τ0 ίδιο κάνει.)

Λέει «έγινα κυριολεκτικά παπί» και, ίσως, σκέφτεται ότι έχει βραχεί περισσότερο από τον πρώτο τυχόντα που λέει «έγινα παπί» με δυο ψιχάλες. Όχι κύριε, εμένα τα ρούχα μου στάζουν: έγινα κυριολεκτικά παπί. Αλήθεια, αν καταδικάσουμε τη χρήση, ποιαν άλλη λέξη θα βρούμε για να εκφράσει αυτή την πρόσθετη έμφαση;

Κι αν όποιος λέει ότι έγινε «παπί κυριολεκτικά» εννοεί ότι βράχηκε λίγο περισσότερο από αυτόν που έγινε απλώς παπί, τότε μήπως όποιος έγινε «παπί, που λέει ο λόγος»  βράχηκε λίγο λιγότερο; Η μια φράση φαίνεται να μετριάζει, η άλλη να επιτείνει, ωστόσο δεν ξέρω αν θα συμφωνούσαν όλοι ότι υπάρχει κλιμάκωση.

Δηλαδή, για να δώσω ένα ακόμα παράδειγμα, με το οποίο θα τελειώσω κιόλας, κάπως απότομα:

Έφαγα τον κόσμο, που λέει ο λόγος, για να βρω παπούτσι του γούστου μου
Έφαγα τον κόσμο για να βρω παπούτσι του γούστου μου
Έφαγα κυριολεκτικά τον κόσμο για να βρω παπούτσι του γούστου μου

Σας φαίνεται ότι οι τρεις αυτές φράσεις είναι ισοδύναμες ή υπάρχει κλιμάκωση;

55 Σχόλια προς “Κυριολεκτικά… που λέει ο λόγος”

  1. Νέο kid στο block said

    Έγινα κυριολεκτικά Τούρκος με τον -και καλά- υπουργό και τα ειδικά του τέλη, που λέει ο λόγος. Αφερίμ μπε!

  2. LandS said

    Αν κατάλαβα καλά….

    Ποτέ, που λέει ο λόγος, δεν κυριολεκτούμε όταν χρησιμοποιούμε την λέξη κυριολεκτικά!

    Για τις τρεις φράσεις:
    Αν καταλαβαίνω το ίδιο, σημαίνει ότι είναι κυριολεκτικά ισοδύναμες, ή είναι ισοδύναμες που λέει ο λόγος.

    Πέρα από πλακίτσες, νομίζω ότι το παράδειγμα του Μυριβήλη για το «που λέει ο λόγος» είναι το πιο καλό. Μιας και ο λόγος λέει για του πουλιού το γάλα και όχι η πραγματικότητα ή η λογική.

  3. Κι εγώ θα συμφωνήσω πως η καταχρηστική χρήση τού κυριολεκτικά δεν είναι καταρχήν καταδικαστέα. Σίγουρα υπάρχουν περιπτώσεις όπου πράγματι δημιουργούνται κωμικοί συνειρμοί, συνήθως, όμως –κι αν δεν δεν θέλουμε οπωσδήποτε να κάνουμε την τρίχα τριχιά–, γίνεται νομίζω απόλυτα σαφές το τι ακριβώς εννοείται. Παρεμπιπτόντως, παρόμοια καταχρηστική χρήση που οδηγεί σε συζητήσεις σαν κι αυτή που γίνεται, καλή ώρα, εδώ, παρατηρείται και στα Γερμανικά με την αντίστοιχη λέξη. Για τους Γερμανόφωνους παραθέτω ενδεικτικά τον σύνδεσμο προς το σχετικό άρθρο τού Dr. Bopp.

  4. mikroapories said

    «Μου φέρνουν τούτο, μου φέρνουν τ’ άλλο, και του πουλιού το γάλα, που λέει ο λόγος».
    Μήπως εδώ έχει την έννοια «όπως λένε», «όπως λέγεται», «που λένε» ;

  5. π2 said

    Θα συμφωνήσω κι εγώ για την ισοδυναμία του κυριολεκτικά και του που λέει ο λόγος: το ένα τονίζει ανωφερώς, το άλλο μετριάζει κατωφερώς. Λίγο πάνω, λίγο κάτω, εννοούμε το ίδιο πράγμα λοιπόν, μέσες άκρες (απαραίτητο για να ολοκληρωθεί η τοπογραφία). Οπότε η –κυριολεκτικά– ακυρολεξία της χρήσης δεν είναι και προς θάνατον, που λέει ο λόγος.

  6. bernardina said

    Θα μπορούσα να συμφωνήσω και με τα πέντε σχόλια που προηγούνται, αν με το να τονίζει το ένα ανωφερώς και το να μετριάζει το άλλο κατωφερώς δεν φαινόταν πως συναντούνται κάπου στη μέση, δηλαδή στην κυριολεξία, ούτως ειπείν!

    Τώρα, πέρα από πλάκες, η χρήση του «κυριολεκτικά» πολλές φορές βγάζει χαζά αποτελέσματα γιατί, πείτε μου, τι ακριβώς σημαίνει «τον έπιασαν -κυριολεκτικά- στα πράσα»;

    ΥΓ. Μ’ αρέσει η απόδοση του literally ως «τοις μετρητοίς» σε κάποιες περιπτώσεις και συμφωνώ πλέρια, που λέει ο λόγος 🙂 . Εύγε!

  7. sarant said

    Ευχαριστώ για τα πρώτα σχόλια!

    Να δούμε λίγο την ερώτηση της Μπερναρντίνας. Τι θα πει «τον έπιασαν -κυριολεκτικά- στα πράσα»; Αν το πάρουμε τοις μετρητοίς, θα πει «τον έπιασαν μέσα σε ένα χωράφι με πράσα (ίσως να τα κλέβει)». Όμως, μάλλον σημαίνει «τον έπιασαν κυριολεκτικά επ’αυτοφώρω», δηλαδή, ας πούμε, την ώρα που ψαχούλευε το συρτάρι που είχε διαρρήξει ή με το χέρι στην τσάντα του άλλου ή στο βάζο με το γλυκό -και όχι, ας πούμε, τρία λεπτά μετά. Αυτή θα μπορούσε να είναι μια χρήσιμη διαφοροποίηση, που δεν μπορεί να εκφραστεί αλλιώς -αν και συνήθως, το κυριολεκτικά απλώς προσθέτει έμφαση.

  8. bernardina said

    Να προσθέσω και μια άλλη παράμετρο που μπορεί να μην άπτεται εκατό τοις εκατό του θέματος αλλά έχει να κάνει με την «επαγγελματική διαστροφή» ημών των μεταφραστών και την αγωνία μας να αποδώσουμε όσο το δυνατόν καλύτερα την ιδιαίτερη απόχρωση της κάθε λέξης/φράσης/ του κειμένου που μεταφράζουμε, το ύφος του με άλλα λόγια, όσο κι αν εκ πρώτης όψεως φαίνεται άσχετο ή αντιφατικό.

    Με αυτή την έννοια, η κυριολεξία είναι κάτι που μου έχει γίνει δεύτερη φύση, ούτως ειπείν, 😉 και έχει παρεισφρήσει και στον καθημερινό προφορικό μου λόγο. (Ήταν στραβό το κλήμα, το ‘φαγε και ο γάιδαρος…). Ίσως γι’ αυτό, το παράδειγμα με τα πράσα, ένα από τα πολλά, που αυτή τη στιγμή τα έχει παρακρατήσει ο γνωστός στρατηγός, μού ακούστηκε κάπως… κάπως! (Εδώ είπα να σκοτώσω, ας πούμε, την κυριολεξία 😆 ) Παραδέχομαι όμως ότι καμιά φορά υπερβάλλω και γίνομαι αναίτια αυστηρή.

  9. Εδώ είναι να μπουν οι γλωσσολόγοι και να κάνουν πάρτι. Διότι εδώ έχουμε μια καραμπινάτη περίπτωση όπου η λεξική σημασία του κυριολεκτικά ακυρώνεται –ή εν πάση περιπτώσει είναι ανεξάρτητη– από τον πραγματολογικό υπαινιγμό (implicature ελληνιστί) της λέξης σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα επικοινωνίας και συζήτησης. Κυριολεκτικά, το κυριολεκτικά σημαίνει «κυριολεκτικά»· σε συμφραζόμενα μεταφορικών χρήσεων όμως το κυριολεκτικά μπορεί να σημαίνει «μεταφορικά». Άσ’ τα να πάνε. Έχει πεθάνει και ο Paul Grice και δεν μπορεί να’ρθει να μας τα εξηγήσει σφαιρικά.

  10. Με αφορμή το πεσκανδρίτειο σχόλιο του Neokid έπεσα πάνω στο expletive. Πώς μεταφράζεται στα ελληνικά;;

    1.A profane, vulgar term, notably a curse or obscene oath.
    2. A word without meaning added to fill a syntactic position
    3. A word that adds to the strength of a phrase without affecting its meaning.

    και θα έβαζα το νόημα της ανάρτησης στο 3
    Έφαγα τον κόσμο, που λέει ο λόγος είναι περιττό
    μπαίνει απλώς για να γεμίσει τη φράση ή να χρωματίσει
    το ρυθμό ο ομιλητής· γιατί αν πεις σκέτο «έφαγα τον κόσμο» κανείς κυριολεκτικά δε θα σε πιστέψει 🙂

  11. Γούγλισα το «τον έπιασα στα πράσα» και μου έβγαλε μια ιστορία με κάποιον Θεόδωρο Καρρά και την συμμορία του, ο οποίος πιάστηκε ένα βράδυ σε ένα χωράφι με πράσα.
    http://spirit.pblogs.gr/2008/10/ton-epiasan-sta-prasa-kih.html

    Να πω την μαύρη αλήθεια, πιο πιθανό μου φαίνεται να έχει το ΠΑΣΟΚ αυτοδυναμία στις επόμενες εκλογές, παρά αυτή η ιστορία με τον Καρρά να είναι αληθινή…

  12. sarant said

    9: Ναι, έχει πολύ γλωσσολογικό ψωμί.

    10: Καλή ερώτηση το expletive. Επιφώνημα, αλλά και βλαστήμια. Μονολεκτική λύση κανείς;

    11: Γνωστός νατσουλισμός αυτό με τον Καρρά που τον έπιασε ένας παπάς θαρρώ. Ναι, πιο πιθανό το Πασόκ!

  13. Θέμος said

    Μήπως το «που λέει ο λόγος» το λέει κάποιος και για να απολογηθεί, δηλαδή σα να λέει:
    … αναγκάζομαι να χρησιμοποιήσω μια κοινη έκφραση αφού δε βρίσκω αμέσως – όπως θα ήθελα- την κατάλληλη (που θα επέβαλε η θέση μου, η στιγμή ή η κατάσταση)…
    ;

  14. Νέο kid στο block said

    12. β . Τσόντα!

  15. sarant said

    13: Υπάρχει κι αυτό, πράγματι.

  16. @10, 12: Για την απόδοση του expletive μπορώ απλώς να επαναλάβω κάτι που έγραψα λίγο παλιότερα στη Λεξιλογία με αφορμή σχετική συζήτηση που ξεκίνησε ο αγαπητός Νίκελ. Τα expletives θα μπορούσαμε να τα λέμε παραπληρωματικά στοιχεία / μόρια / φράσεις.

  17. Στο 12 ο Νικοκύρης αναρωτήθηκε
    10: Καλή ερώτηση το expletive. Επιφώνημα, αλλά και βλαστήμια. Μονολεκτική λύση κανείς;

    Το μπινελίκι σας κάνει;

  18. Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη στο λήμμα «κυριολεκτικός» δεν περιγράφει πλήρως και σωστά τη χρήση του επιρρήματος. Ο ορισμός της σημασίας του επιθέτου είναι «που αναφέρεται στην κυριολεξία», με παράδειγμα χρήσης «Ποια είναι η κυριολεκτική σημασία της λέξης;». Ο ορισμός της σημασίας του αντίστοιχου επιρρήματος είναι «πραγματικά, αληθινά, χωρίς να υπερβάλλω· στην κυριολεξία», με παράδειγμα χρήσης «Πεθαίνω κυριολεκτικά/κυριολεκτικώς της πείνας». Το λήμμα θα έπρεπε να έχει τέτοια μορφή, ώστε να δηλώνεται ότι το επίρρημα χρησιμοποιείται και με τη σημασία «κυριολεκτικά», που αφορά τη γλώσσα και αντιδιαστέλλεται με το «μεταφορικά», και με τη σημασία «πραγματικά, αληθινά, χωρίς να υπερβάλλω· στην κυριολεξία», που έχει ήδη καταγραφεί. Το παράδειγμα «Πεθαίνω κυριολεκτικά/κυριολεκτικώς της πείνας» θα έπρεπε να αντιστοιχεί σε αυτή, τη δεύτερη σημασία του επιρρήματος. Στην πρώτη σημασία θα μπορούσε και να μην παρατεθεί παράδειγμα, αλλά χρειάζεται να διακριθεί η πρώτη σημασία από τη δεύτερη. Σαν υστερόγραφο, ας σημειωθεί και το εξής: Στο λήμμα «κυριολεξία» του ίδιου λεξικού δίνεται ο ορισμός «η βασική, η κύρια σημασία μιας λέξης, σε αντιδιαστολή προς τη μεταφορά». Στο «μιας λέξης» ας προστεθεί το «και μιας φράσης».

  19. gbaloglou said

    Ας ερχόσουν κι ας βρεχόσουν κι ας γινόσουνα παπί: το καινούργιο και το παλιό

  20. Furty said

    Η καταχρηστική χρήση οδηγεί σε κάποια συμπαθητικά αστειάκια: https://www.xkcd.com/725/

  21. που λέει ο λόγος = με μια δόση υπερβολής
    κυριολεκτικά = χωρίς υπερβολή

  22. Η παρούσα ανάρτηση καλύψε ολοσχερώς όλες τις πτυχές του θέματος, που λέει ο λόγος.

  23. Ο Κωνσταντίνος Που Λέει ο Λόγος ήταν ο τελευταίος αυτοκράτορας του Βυζαντίου.

  24. Immortalité said

    Το 1002 είναι στην κατηγορία αγαπημένα θέματα 🙂

    Στα τρία παραδείγματα του τέλους μόνο το μεσαίο μου φαίνεται σόι (για να μην πω σωστό ή δόκιμο και με στραβοκοιτάξετε). Στο πρώτο το «που λέει ο λόγος» είναι σαφώς περιττό. Κανείς δεν θα πίστευε ότι όντως έφαγε τον κόσμο για ν’ αναγκαστεί να κάνει την διευκρίνιση. Στο τρίτο, εάν ήμουν ο συνομιλητής, θα είχα έντονη την επιθυμία να ρωτήσω «και δεν σου ‘κατσε;» Όπως και να το κάνεις άμα φας κυριολεκτικά τον κόσμο ένα περριέ όσο να ‘ναι θα το θες. Έχω την εντύπωση ότι αυτή η μεταφορική χρήση του «κυριολεκτικά» έχει γίνει αναγκαία από την γενικότερη υπερβολή του λόγου. Όλες οι φωτιές είναι πύρινες λαίλαπες, όλες οι πλημμύρες βιβλικές καταστροφές, όλοι οι σεισμοί η αρχή της αποκάλυψης. ΄Όλοι τρώνε τον κόσμο ακόμα και αν πήγαν σε τρία μόλις παπουτσίδικα. Άρα αυτή που γύρισε όλη την πόλη πρέπει κάπως να το επισημάνει. Όταν λοιπόν τα υπερθετικά ή οι υπερβολές έχουν καταλάβει πλήρως τον γραπτό και τον προφορικό λόγο, τότε ναι χρειάζεται ένα επιπλέον εμφατικό και το «κυριολεκτικά» φαίνεται να κλήθηκε να παίξει αυτό το ρόλο. Εμένα που άμα λέω κάτι το εννοώ όπως το λέω που φαίνεται υπερβολή. Μια ακόμα λέξη που θα καεί και μετά θα ψάχνουμε μια άλλη για να προσδώσουμε ακόμα περισσότερη έμφαση στα λεγόμενά μας.

    Νίκο εκεί που λες: «Επίσης να προσθέσω πως καμιά φορά δεν λέμε “κυριολεκτικά” αλλά “στην κυριολεξία” -τ0 ίδιο κάνει». Έβαλες ένα μηδέν αντί για όμικρον

  25. Επαναλαμβάνεται σωστά το 22 😀

    Η παρούσα ανάρτηση καλύψε κυριολεκτικά ολοσχερώς όλες τις πτυχές του θέματος, που λέει ο λόγος.

  26. bernardina said

    Γεια σου ρε Ιμοράκι! Τι καλά που τα είπες. Κυριολεκτικά έγραψες 😆

  27. bernardina said

    Νίκο, επειδή δεν θυμάμαι σε πιο παλιότερο ποστ ήρθε η κουβέντα πουρνό-πουρνό σε ποσοστά και εσύ μισο-πρότεινες ένα ανάλογο ποστ, καταθέτω εδώ κάτι που βρήκα πρόσφατα και τοποθέτησέ το αναλόγως:

    Οκτώ στους δέκα Έλληνες πιστεύουν ότι τα μοντέλα είναι χαζά.
    Τους υπολοίπους τρεις όμως, που πιστεύουν πως είμαστε έξυπνες δεν τους ακούμε.
    Βίκυ Κουλιανού

  28. Immortalité said

    @26 Μεταξύ μας Μπερνούλα, κυριολεκτικά πληκτρολόγησα 😛

  29. sarant said

    20: Κι άλλος που ασχολείται με το literally!

    23: Θαυμάσιο -επί τούτου το σκέφτηκες ή είναι παλιό;

    24: Έτσι ακριβώς!

    25: Όλες ανεξαιρέτως!

  30. Έφαγα κυριολεκτικά το μυαλό μου να καταλάβω γιατί η Ιμμόρ κυριολεκτικά βγαίνει απ’τα ρούχα της με όσους δεν χρησιμοποιούν κυριολεκτικά το «κυριολεκτικά», αλλά τελικά νομίζω πως μια ιδέα την έχω, που λέει ο λόγος δηλαδή.

  31. sarant said

    Το λακωνίζειν εστί φιλοσοφείν, που λέει ο λόγος.

  32. ὁ Στέλιος στὸ 30 μοῦ θύμισε τὸ γνωστὸ Παοκτσήδικο σύνθημα: «ΠΑΟΚ ξέρω γώ, ξέρω γώ ἐντάξει, ΠΑΟΚ ΠΑΟΚ ξέρω γώ, ξέρω γώ, ἐντάξει».

  33. Immortalité said

    @30 Νομίζω ότι έσπασες κυριολεκτικά το κεφάλι σου να καταλάβεις γιατί κυριολεκτικά βγαίνω από τα ρούχα μου με όσους δεν χρησιμοποιούν κυριολεκτικά το «κυριολεκτικά» αλλά δεν το κατάλαβες, αν και νόμιζες ότι μια ιδέα την είχες (που λέει ο λόγος), γιατί αφενός με κυριολεκτικά σπασμένο κεφάλι πόσο μάλλον με κυριολεκτικά φαγωμένο τι να καταλάβεις και αφετέρου δεν βγαίνω από τα ρούχα μου ούτε κυριολεκτικά ούτε μεταφορικά – κυριολεκτικά 😛

  34. Immortalité said

    Πάντως το σημερινό θέμα, που προσφέρεται για τόση πλάκα και λογοπαίγνια, μου (ξανα)θύμισε ότι όταν μικρή έλεγα μια λέξη συνέχεια τότε αυτή «άδειαζε» από το νόημά της και ξαφνικά γινόταν ένα κουφάρι του εαυτού της. Σαν άδειο κέλυφος. Σαν να μη σήμαινε πια τίποτα.

  35. sarant said

    32 δεν το ήξερα
    34 ναι!

  36. Νέο Kid Στο Block said

    Κορνήλιε, εκπλήττομαι τα μάλα! Τί σύνθημα ντεκαντάνς είναι αυτό; 🙂

    Εγώ ήξερα τα ιστορικά συνθήματα της Μπαοκάρας : ‘’OY-A,OY-A..’’ και ‘’Τούμπα Ιράν Καμπότζη Βιετνάμ’’ εκτός βέβαια από το κλασικό και διαχρονικό ‘’Αθήνα τιμημένη, ο ΠΑΟΚ δεν πεθαίνει’’ και το ‘’…κι ο Πειραιάς!’’

  37. Νέο Kid Στο Block said

    34. Ιμόρ, τι ωραίο αυτό που έγραψες! Μου ήρθαν στο μυαλό κάποιοι στίχοι του γερμανού ποιητή Celan και στους αφιερώνω!

    ‘’Κατεβαίνει, κατεβαίνει
    κατεβαίνει μια λέξη, κατεβαίνει
    μέσα από τη νύχτα
    θέλει να λάμψει, θέλει να λάμψει’’

  38. Μαρία said

    Καλά τα ‘χω μ’ όλους εμπόρους και φόρους
    δεν θα πεινάσει κι η οικογένεια,
    που λέει ο λόγος, ….

  39. Immortalité said

    @37 Με συγκινείς Νέε 🙂

  40. anef said

    Εγώ μάλλον θα διαφωνούσα με το 24. Δεν νομίζω πως αυτός που λέει π.χ. «έφαγα κυριολεκτικά τον κόσμο…» το κάνει γιατί αναγνωρίζει υπερβολή στον τρόπο που οι άλλοι γύρω του συνδέουν την έκφραση «έφαγα τον κόσμο» με την πραγματικότητα. Η ίδια η μεταφορά είναι πάντα κάποιου είδους υπερβολή ούτως ή άλλως. Το «έφαγα τον κόσμο», ό,τι και αν θέλει να περιγράψει στον πραγματικό κόσμο, το περιγράφει με κάτι που είναι αδύνατο, υπερβολικό. Αυτό που ίσως κάνει ο ομιλητής, εκτός απ’ την επίταση, είναι να μαρκάρει, να «ξεμπροστιάζει», αυτή την υπερβολή που είναι η μεταφορά. Και, ίσως πάλι, αυτό να συνδέεται και με την τάση να μπαίνουν εισαγωγικά στις μεταφορές (όπως έκανα κι εγώ παραπάνω). Δηλαδή, ίσως η μεταφορά δεν γίνεται πια τόσο ανεκτή ως φυσικό στοιχείο του λόγου. Τελείως υποθετικά όλ’ αυτά, βέβαια.

  41. Πάληουρας said

    Ένα σχετικό ανέκδοτο, όχι κι απ’ τα καλύτερα, αλλά ταιριάζει. Το επιχειρώ εν συντομία: ‘Ενας Κανίβαλος έρχεται μ’ αεροπλάνο στο Ελ.Βενιζέλος. Με το που βγαίνει, ρωτάει έναν υπάλληλο εκεί: «Ξέρεις που είναι ο Μπάμπης;». Ο άλλος δεν ξέρει, οπότε ο Ζουλού κάνει μια χράπ, και τον …τρώει. Προχωράει παρακάτω, βρίσκει έναν άλλον: «Ξέρεις που είναι ο Μπάμπης;». Ούτε αυτός ξέρει. Χραπ. Τον τρώει κι αυτόν. (Το ανέκδοτο συνεχίζει ομοίως: ρωτάει για Μπάμπη, ο άλλος δεν ξέρει, τον τρώει κτλ). Κάποια στιγμή πάνω στην διαδρομή, βλέπει εκεί κοντά τον… Μπάμπη! Και του φωνάζει: «Πού’ σαι ρε Μπάμπη κι έφαγα τον κόσμο να σε βρω;!»

  42. Νέο Kid Στο Block said

    41. 🙂 🙂

  43. @Anef, σχόλιο 40

    «Και, ίσως πάλι, αυτό να συνδέεται και με την τάση να μπαίνουν εισαγωγικά στις μεταφορές (όπως έκανα κι εγώ παραπάνω).»

    Η τάση αυτή είναι η αγαπημένη τού Τιπούκειτου! 🙂 Πέρα από την πλάκα, όμως, η μεταφορά παραμένει μεταφορά και εξ ορισμού ασύμβατη με την πραγματικότητα. Τα εισαγωγικά, λοιπόν, εδώ περισσότερο ενοχλούν παρά εξυπηρετούν. Ως εκ τούτου, η διαφορά ανάμεσα σ’ αυτόν που έφαγε τον κόσμο και σ’ εκείνον που κυριολεκτικά τον έφαγε (τον κόσμο, εννοείται 🙂 ), κατά τη γνώμη μου είναι ότι ο δεύτερος σύμφωνα με την υποκειμενική κρίση τού ομιλητή έψαξε πιο πολύ!

  44. anef said

    @Κώστας

    Δεν ξέρω πώς ακριβώς το εννοείς, αλλά δεν βρίσκω τις μεταφορές ασύμβατες με την πραγματικότητα.
    Για τα εισαγωγικά: απλώς παρατήρησα μια τάση που υπάρχει, δεν έχει σημασία -για το επιχείρημα που χρησιμοποίησα- αν ενοχλεί ή όχι.
    Το ότι η προσθήκη του «κυριολεκτικά» τελικά επιτείνει τη σημασία δεν το αμφισβήτησα. Αμφισβήτησα τον ισχυρισμό ότι αυτό συμβαίνει επειδή παρατηρείται λανθασμένη, υπερβολική (σε σχέση με την πραγματικότητα που περιγράφουν) χρήση των μεταφορών, όπως εννοείται στο σχόλιο 24 («γενικότερη υπερβολή του λόγου»).

  45. voulagx said

    «Για μήνες και μήνες ρουφάνε το γάλα της μάνας τους, τρώνε, πίνουν και κοιμούνται ξέγνοιαστα, ενώ το μόνο που παράγουν είναι κυριολεκτικά σκατά. Επίσης, απολαμβάνουν δωρεάν ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, σε βάρος βεβαίως των γονιών τους και του κοινωνικού συνόλου»

    Απο εδω: http://kokkinopanni.wordpress.com/ Κυριολεξια και γενικομανια!

  46. Νίκος Μαστρακούλης said

    29α: Έτσι, για την ιστορία, ιδού άλλο ένα κόμικ που ασχολείται με το κυριολεκτικά: Figuraliterally

  47. varsamakos said

    «Ε, μονος σας θα μενετε κυριε. Με τετοια φατσα που εχετε, [i]κυριολεκτικα[/i], σκατοφατσα, παρεα θελετε;!»

    http://www.youtube.com/watch?v=kyvn9r25tD0#t=97s

    😀

  48. sarant said

    47: !!

  49. Μια και ο φίλος μου ο Νίκος ο Μαστρακούλης πόσταρε με διαφορά κυριολεκτικά ενός χρόνου (20/11/2011 με 11/11/2012), ας πω κι εγώ ότι η χιουμοριστική παρενέργεια του «κυριολεκτικά» που μου αρέσει είναι η τηλεοπτική ανταπόκριση «… ναι Νίκο, οι κάτοικοι εδώ της περιοχής κάθονται κυριολεκτικά σε αναμμένα κάρβουνα». Το κάνω αυθόρμητα εικόνα, με τους κατοίκους να χοροπηδάνε τσουρουφλισμένοι, και σκάσω στα γέλια!

  50. Είναι της ίδιας τάξης με την ανταπόκριση «Το πρωτοφανές αυτό γεγονός συμβαίνει για δεύτερη φορά φέτος».

  51. Επι τη ευκαιρία, να κάνω και μια ερώτηση: Πώς δημιουργήθηκε αυτη η σύνταξη με γενική «πεθαίνω της πείνας»; Υπάρχουν και αλλά παραδείγματα χρήσης της γενικής με αυτή την έννοια;

  52. sarant said

    Γενική της αιτίας; (ένοχος ληστείας) ή μήπως είναι από το «απέθανεν εκ πείνης»;

  53. sarant said

    Συμβαίνουν και εις Αγγλίαν:
    http://www.theguardian.com/media/mind-your-language/2014/oct/24/mind-your-language-literally

  54. Δρυός Πεσούσης said

    Και στον κόσμο του διαδικτύου.

    https://www.youtube.com/watch?v=53rv3cwyLlk (τα πρώτα 7.30 λεπτά περίπου)

  55. Τζένη Παππα said

    Θα πω πως η κατάχρηση αυτής της λέξης μπορεί να γίνει ενοχλητική . Ειδικά στην περίπτωση που χρησιμοποιείται επανειλημμένα από κάποιον συγγραφέα, γιατί τότε δεν δίνει έμφαση παρά μόνο στην αδυναμία του να βρει άλλες λέξεις για να τονίσει τις έννοιες. Όπως ας πούμε …απόλυτα, ολοκληρωτικά, εντελώς, ολότελα, πραγματικά κ.λ.π.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: