Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Από πού (δεν) ξεκίνησαν 11 γνωστές εκφράσεις

Posted by sarant στο 23 Ιουνίου, 2014


Ένα από τα βασικά ενδιαφέροντα του ιστολογίου, θα το ξέρετε όσοι το παρακολουθείτε τακτικά, είναι η ετυμολογία και οι ιστορίες των λέξεων. Ένα άλλο, είναι η ανασκευή μύθων, ιδίως σχετικών με τη γλώσσα. Και στην τομή των δύο ενδιαφερόντων βρίσκεται η ανασκευή ετυμολογικών μύθων. Εδώ εννούμε την ετυμολογία με την ευρύτερη έννοια -όχι μόνο ετυμολογία λέξεων, αλλά και «ετυμολογία» εκφράσεων, δηλαδή ανίχνευση της προέλευσής τους.

Η ανίχνευση της προέλευσης των εκφράσεων είναι σαγηνευτικό θέμα, αλλά πολύ δύσκολο εγχείρημα, πολύ πιο δύσκολο και φευγαλέο από την ετυμολογία των λέξεων. Μια κακή συνήθεια που έχουν αρκετοί μελετητές της φρασεολογίας, ιδίως ερασιτέχνες, είναι να ανάγουν τη γέννηση τέτοιων παγιωμένων εκφράσεων σε ιστορικά γεγονότα, και μάλιστα να προσδιορίζουν με ακρίβεια ημερομηνίες και ονόματα πρωταγωνιστών. Το φαινόμενο αυτό στο ιστολόγιο το ονομάσαμε «νατσουλισμό», από το όνομα του (μακαρίτη πια) ερευνητή Τάκη Νατσούλη, ο οποίος στο βιβλίο του «Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις» συνηθίζει να αποδίδει σχεδόν κάθε παγιωμένη έκφραση σε κάποιο συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός, σε κάποιο αξιοδιήγητο ιστορικό επεισόδιο, χωρίς όμως να τεκμηριώνει την εξήγησή του, η οποία πολύ συχνά αποδεικνύεται λαθεμένη.

Είπα για «παγιωμένες» εκφράσεις, που δεν είναι ο μοναδικός όρος. Ο Τριανταφυλλίδης έκανε λόγο για «ιδιωτισμούς», άλλοι για «φρασεολογικά στοιχεία» ή για παροιμιακές/παροιμιώδεις (εκ)φράσεις. Στο πρώτο βιβλιαράκι που είχα βγάλει για το θέμα αυτό, είχα κάνει λόγο για «ιδιωματικές» εκφράσεις, παρόλο που ήξερα ότι στην ελληνική βιβλιογραφία ιδιωματισμός είναι άλλο πράγμα. Στο πρόσφατο βιβλίο μου, τα Λόγια του αέρα, προτίμησα τον όρο «παγιωμένες» εκφράσεις, αλλά όχι με απόλυτη βεβαιότητα, πρέπει να ομολογήσω.

Μια και μίλησα για το βιβλίο Λόγια του αέρα, να κάνω και λίγη διαφήμιση. Την επόμενη Δευτέρα, 30 Ιουνίου, στις 8 μ.μ. παρουσιάζεται το βιβλίο μου στο βιβλιοπωλείο Πλειάδες (Σπ. Μερκούρη 62, μετρό Ευαγγελισμός) στο Παγκράτι.  Θα είμαι εγώ και ο φίλος Νίκος Λίγγρης της Λεξιλογίας και θα χαρώ αν έρθετε, προτιμώντας την παρουσίαση από τη μετάδοση του μουντιαλικού αγώνα που θα έχει εκείνη τη μέρα.

Και μετά την εισαγωγή και τη διαφήμιση, προχωράω στο κυρίως θέμα.

Πρόσφατα, στον ιστότοπο in2life.gr δημοσιεύτηκε ένα άρθρο με τίτλο «Από πού ξεκίνησαν 11 γνωστές εκφράσεις» οπότε σκέφτηκα πως είναι καλή ιδέα να αναδημοσιεύσω το άρθρο τους με δικά μου σχόλια, επικρίνοντας τις εξηγήσεις που θεωρώ λαθεμένες και δείγματα νατσουλισμού. Να αναφέρω εδώ ότι πριν από έναν περίπου χρόνο, ένας δημοσιογράφος του ίδιου ιστότοπου είχε επικοινωνήσει μαζί μου και συζητήσαμε για ένα άρθρο που ετοίμαζε να γράψει σχετικά με την προέλευση κάποιων εκφράσεων, ένα άρθρο που αποσπάσματά του αναδημοσίευσα κι εδώ με τον τίτλο «Γιατί (δεν) το λέμε έτσι«. Το «δεν» μέσα στην παρένθεση υποδηλώνει την αμφιβολία για κάποιες εξηγήσεις και την προσπάθεια ανασκευής, και με το ίδιο πνεύμα το χρησιμοποιώ και στον τίτλο του σημερινού άρθρου.

Παραθέτω λοιπόν το άρθρο με τις εξηγήσεις των 11 εκφράσεων και ύστερα από κάθε έκφραση βάζω τα δικά μου σχόλια με πλάγιους χαρακτήρες για να ξεχωρίζουν.

*Και οι τοίχοι έχουν αυτιά: Κι όμως, κάποιοι τοίχοι είχαν όντως… «αυτιά», γι’ αυτό και ακόμη και σήμερα όταν θέλουμε να πούμε κάτι μυστικό, αναφερόμαστε σε αυτούς. Συγκεκριμένα, όταν ο βυζαντινός άρχοντας του Ναυπλίου Λέων ο Σγουρός πολιορκήθηκε από τους Φράγκους, κατέφυγε στην Ακροκόρινθο, όπου ανέθεσε στον μηχανικό του, τον Ναρσή, να σχεδιάσει ένα απόρθητο φρούριο, το οποίο χαρακτηριζόταν από την εξής πρωτοπορία: Διάθετε μέσα στα τοιχώματα μυστικούς σωλήνες από κεραμόχωμα, οι οποίοι ξεκινούσαν από τις υπόγειες φυλακές και έφταναν μέχρι το πάνω μέρος του πύργου. Έτσι, οι εντός των τειχών λάμβαναν συχνά πολύτιμες πληροφορίες ακούγοντας τις συζητήσεις των κρατουμένων στα υπόγεια, χωρίς οι τελευταίοι να το γνωρίζουν, κάτι που έκρινε την έκβαση της πολιορκίας.

Δικό μου σχόλιο: Αν η παροιμία γεννήθηκε από τον Λέοντα Σγουρό, δεν θα έπρεπε να μνημονεύεται σε κάποια πηγή της εποχής; Πώς έφτασε ως εμάς; Στην πραγματικότητα, όπως πληροφορούμαστε από τις Παροιμίες του Ν. Πολίτη, αντίστοιχες παροιμίες υπάρχουν σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες, άρα πολύ δύσκολα θα γεννήθηκε από ιστορικό γεγονός, ενώ η ιδέα των τοίχων που ακούνε υπάρχει και στον Αμμιανό Μαρκελίνο, συγγραφέα του 4ου αιώνα μΧ. Για να έχει αποκτήσει πανευρωπαϊκή εξάπλωση μια έκφραση ή πρέπει να παραδίδεται σε κάποια πηγή της κλασικής παράδοσης ή απλώς είναι βγαλμένη από μια κοινότατη εικόνα. Όπως εμείς αγανακτώντας για τα μυστικά που μαθαίνονται λέμε ότι «και οι τοίχοι έχουν αυτιά», έτσι και οι Γάλλοι λένε «Les murs ont des oreilles» -άνθρωποι είναι και οι Γάλλοι.

*Κατά φωνή κι ο γάιδαρος. Μπορεί σήμερα να θεωρείται το… πιο νωθρό των ζώων, αλλά σε αρκετούς αρχαίους πολιτισμούς, ο γάιδαρος αποτελούσε ιερή οντότητα, και το μουγκρητό του αποτελούσε καλό σημάδι σε περιπτώσεις πολέμου. Αυτή την «πίστη» είχαν ασπαστεί και οι αρχαίοι Αθηναίοι, οι οποίοι κλήθηκαν τον 4ο αιώνα π.Χ. να αντιμετωπίσουν τους επιτιθέμενους Μακεδόνες. Ο αρχηγός του αθηναϊκού στόλου Φωκίωνας, όταν είδε πως οι αντίπαλοί του είναι σημαντικά υπεράριθμοι, αποφάσισε να αναβάλει τη μάχη, περιμένοντας ενισχύσεις. Πριν προλάβει όμως να δώσει την διαταγή της υποχώρησης, ακούστηκε το μουγκρητό ενός γαϊδάρου στο στρατόπεδο. Λέγεται πως τότε ο Φωκίων αναφώνησε ενθουσιασμένος «κατά φωνή κι ο γάιδαρος», και αποφάσισε τελικά να επιτεθεί, αναγκάζοντας τους Μακεδόνες σε υποχώρηση.

Δικό μου σχόλιο: Καταρχάς, τη φράση τη χρησιμοποιούμε σε εντελώς διαφορετική περίσταση, και οπωσδήποτε όχι ως ένδειξη ενθουσιασμού. Έπειτα, τι ακριβώς είπε ο Φωκίων; Διότι ασφαλώς δεν θα είπε «κατά φωνή και ο γάιδαρος» αυτολεξεί. Τι είπε λοιπόν; Σε ποια πηγή υπάρχει καταγραμμένη η φράση του; Επειδή ο Νατσούλης στο βιβλίο του δεν απαντά στα ερωτήματα αυτά, νομίζω ότι πρέπει να απορρίψουμε την ευφάνταστη εξήγησή του.

Παρεμπιπτόντως, και άσχετα με τον Νατσούλη ή τον Φωκίωνα, οι αρχαίοι, όταν κάποιος εμφανιζόταν τη στιγμή που γινόταν λόγος γι’ αυτόν, έλεγαν «λύκου εμνήσθης, πάρεστιν ούτος»

*Έφαγα χυλόπιτα. Πώς συνδέεται άραγε μία… πίτα με τον έρωτα και την απόρριψη; Η ρίζα της φράσης εντοπίζεται δύο αιώνες πριν, σε μια κοινωνία μάλλον εύπιστη απέναντι στους κομπογιαννίτες. Τέτοιος ήταν και ο Παρθένης Νένιμος, ένας άνδρας που τότε ισχυρίστηκε ότι βρήκε το «γιατρικό» για τους βαρύτατα ερωτευμένους, των οποίων ο έρωτας έμενε δίχως ανταπόκριση: Ήταν ένα παρασκεύασμα χυλού από σιτάρι, ψημένο στο φούρνο, το οποίο ονομάστηκε χυλόπιτα. Φυσικά, κανένας ερωτευμένος δεν γιατρεύτηκε με την βοήθειά της, αλλά τουλάχιστον… χόρταινε.

Πράγματι, η χυλόπιτα της φράσης μάλλον δεν είναι το σημερινό ζυμαρικό, που άλλωστε χρησιμοποιείται στον πληθυντικό (χυλοπίτες), αλλά μάλλον κάποιο παρασκεύασμα από χυλό, που νοείται ως άγευστο και ελαφρώς αηδιαστικό. Ο άντρας που οι ερωτικές του προτάσεις αποκρούονται (επειδή η φράση γεννήθηκε σε εποχή που μόνο οι άντρες πρότειναν) αισθάνεται την ίδια δυσφορία (που μπορεί να συνοδεύεται και από γκριμάτσα) με εκείνον που αναγκάζεται να καταπιεί ένα πικρό ή ξινό ζουμί -άλλωστε υπάρχουν παραλλαγές της φράσης όπως «έφαγε τα μούσμουλα» ή «ήπιε το λουπινοζούμι».

Νομίζω πως σε αυτή την κατεύθυνση βρίσκεται η προέλευση της φράσης, χωρίς να έχω ψάξει αν ο Παρθένης Νένιμος είναι υπαρκτό πρόσωπο (ο Νατσούλης αναφέρει περισσότερα στοιχεία, ότι έδρασε το 1815 στα Γιάννενα, αλλά ως συνήθως δεν δίνει καμιά πηγή). Την πλήρη εκδοχή του Νατσούλη μπορείτε να τη διαβάσετε στο slang.gr, όπου αναφέρεται και μια άλλη εκδοχή, ότι στα προξενιά κερνούσαν κάποιο φαγητό (είτε κόκορα με χυλοπίτες είτε χυλόπιτα) οπότε αν αποτύγχανε το συνοικέσιο τουλάχιστον ο (απορριφθείς) μνηστήρας είχε φάει. Η εξήγηση αυτή είναι λιγότερο απίθανη από τον Γιαννιώτη κομπογιανίτη, αλλά και πάλι δεν με πείθει.

*Χαιρέτα μου τον πλάτανο Η φράση με την… χαιρετούρα στο γνωστό αιωνόβιο δέντρο έχει τις ρίζες της στην Αθήνα των περασμένων αιώνων: Συγκεκριμένα, υπήρχε ένας πλάτανος στην αυλή του Μεντρεσέ, απέναντι από τους Αέρηδες, από τα κλαδιά του οποίου κρεμούσαν τους θανατοποινίτες. Η φράση λοιπόν λεγόταν στις περιπτώσεις που υπήρχε περίπτωση να γίνει κάτι άσχημο – επομένως… η «ποινή» θα περιλάμβανε τον πλάτανο. Το συγκεκριμένο δέντρο κάηκε στις αρχές του 20ου αιώνα από έναν κεραυνό, αλλά η έκφραση έμεινε στην καθημερινότητα όλων των Ελλήνων.

Κατά σύμπτωση, για την έκφραση αυτή έγραψε πρόσφατα η «Μηχανή του χρόνου», σε ένα άρθρο εντελώς αλλοπρόσαλλο και γεμάτο ανακρίβειες, και μια φίλη με παρακάλεσε να γράψω κάτι. Μπορεί να γραφτεί άρθρο ολόκληρο, αλλά θέλει δουλειά. Οπότε, προς το παρόν απαντώ σύντομα. Καταρχάς, είναι αλήθεια ότι ο Μεντρεσές, δηλαδή το οθωμανικό ιεροδιδασκαλείο, μετά που έφυγαν οι Τούρκοι και αφού η Αθήνα έγινε πρωτεύουσα του νεοελληνικού κράτους (αυτό δεν δηλώνεται ρητά σε πολλές διηγήσεις του μύθου) μετατράπηκε σε φυλακές. Είναι επίσης αλήθεια ότι ο τεράστιος πλάτανος της αυλής του Μεντρεσέ είχε νοηθεί ως σύμβολο τυραννίας -εύγλωττο είναι το ποίημα του Παράσχου, που τον παραβάλλει με τη Βαστίλλη. Ωστόσο, είμαι βέβαιος χωρίς να το ψάξω πως είναι μύθος ότι οι θανατοποινίτες απαγχονίζονταν από… τα κλαδιά του πλατάνου. Και βέβαια, όλα αυτά τα πολύ ενδιαφέροντα, δεν έχουν μεγάλη σχέση με τις συνθήκες στις οποίες λέγεται η φράση.

Πειστική βρίσκω μιαν άλλη εκδοχή που έχει προταθεί επίσης, ότι πρόκειται για φράση που έλεγαν ξενιτεμένοι συγχωριανοί. Χαιρέτα μου τον πλάτανο της πλατείας του χωριού, αφού, έτσι άσχημα που πάνε τα πράγματα με μένα, εγώ θ’ αργήσω να ξαναγυρίσω στο χωριό.

*Μου έφυγε το καφάσι Την λέμε κάθε φορά που ακούμε ή βλέπουμε κάτι φοβερό και τρομερό, αλλά αυτό που δεν ξέρουμε είναι η δημοφιλής λαϊκή έκφραση δεν αναφέρεται στο καφάσι του μανάβη, αλλά στη λέξη «καφάς» που στα τουρκικά σημαίνει κρανίο. Όταν λοιπόν, επί Τουρκοκρατίας, κάποιος δεχόταν δυνατό χτύπημα στο κεφάλι, έλεγαν πως «του έφυγε το καφάσι», δηλαδή το κεφάλι, εξαιτίας της δύναμης του χτυπήματος.

Σε γενικές γραμμές σωστό, αν και πρέπει να ειπωθεί ότι κυρίως είναι έκφραση κατάπληξης: παραλίγο να τρελαθώ με αυτό το απίθανο που συνέβη. Όμως, τα περί δυνατού χτυπήματος είναι μάλλον άσχετα, παρόμοια έκφραση υπάρχει και στα τούρκικα σαν δηλωτικό έκπληξης.

*Αυγά σου καθαρίζουνε; Η 15η Μαΐου ήταν μια πολύ ευχάριστη ημέρα για τους αρχαίους Ρωμαίους. Κι αυτό γιατί εκείνη την ημέρα τιμούσαν τους θεούς Αφροδίτη και Διόνυσο με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο: Με έναν γιγάντιο δημόσιο αυγοπόλεμο. Άνθρωποι από όλες τις κοινωνικές θέσεις έβγαιναν στους δρόμους και πετούσαν ο ένας στον άλλο αυγά, διασκεδάζοντας και γελώντας. Μάλιστα, ο Νέρωνας αγαπούσε τόσο αυτό το έθιμο, που συνήθιζε να πετά αυγά στους συμβούλους του ακόμα και τις υπόλοιπες ημέρες του χρόνου. Το έθιμο αυτό συνεχίστηκε για σύντομο χρονικό διάστημα και στο Βυζάντιο, ενώ στην συνέχεια έμεινε μόνο η φράση «αυγά σου καθαρίζουνε;», για να θυμίζει το διασκεδαστικότατο αυτό πατιρντί.

Και πάλι, καμιά σύνδεση του ρωμαϊκού εθίμου (δεν το έχω ψάξει, δέχομαι ότι υπήρχε) με την έκφραση -αν η έκφραση γεννήθηκε τότε, δεν θα πρέπει να είναι καταγραμμένη σε κάποια πηγή της εποχής; Είναι εντελώς παράλογο να πάμε τόσο μακριά. Η αρχή της έκφρ. είναι ολοφάνερα μια συχνότατη οικογενειακή σκηνή: το μικρό παιδί που γελάει από χαρά, όταν βλέπει τη μητέρα του να καθαρίζει το αυγό για να το φάει -σε μια εποχή που τα παιδιά δεν τα μπούκωναν για να φάνε, διότι δεν είχαν να τους δώσουν.

Για την έκφραση αυτή είχα γράψει και παλιότερα, όταν σε ενα πρωινάδικο αναφέρθηκε η προέλευσή της από τον υποτιθέμενο αυγοπόλεμο. Δυστυχώς όσο πιο ατεκμηρίωτη και απίθανη είναι μια εξήγηση, τόσο συχνότερα επαναλαμβάνεται, και οι περισσότεροι θεωρούμε πως η επανάληψη σημαίνει και διασταύρωση…

*Δεν χαρίζει κάστανα Μια πολύ «ζουμερή» ιστορία από την αγέρωχη μανιάτικη κοινωνία του 19ου αιώνα ευθύνεται για την επικράτηση της συγκεκριμένης έκφρασης, που υποδηλώνει άνθρωπο αποφασισμένο. Στη Μάνη, λοιπόν, την εποχή της Ελληνικής Επανάστασης, ο Ιμπραήμ προσπαθούσε μάταια να εισβάλλει στην περιοχή και σκαρφίστηκε ένα κόλπο: Έστειλε κατασκόπους του μεταμφιεσμένους σε καστανάδες, για να προσεγγίσουν τους ντόπιους και να μάθουν πού κρύβονται οι Μανιάτες πολεμιστές. Μάλιστα, για να τους εμπιστευθούν οι Μανιάτες, άρχισαν να χαρίζουν τα κάστανά τους αντί να τα πωλούν. Έτσι, οι ντόπιοι τους υποψιάστηκαν και τους ξεμπρόστιασαν, και όταν εκείνοι τους ρώτησαν τι θα τους κάνουν, οι Μανιάτες τους απάντησαν: «Εμείς δεν χαρίζουμε κάστανα».

Εντελώς απίθανη ιστορία, και πάλι χωρίς τεκμηρίωση. Είμαι άλλωστε βέβαιος ότι το 1825 δεν υπήρχαν… καστανάδες στην Ελλάδα ώστε να μεταμφιεστούν οι κατάσκοποι του Μπραήμη.
Τα κάστανα ήταν τον παλιό καιρό ένα συχνό και πρόχειρο φιλοδώρημα από μεγάλους προς παιδιά (όπως και τα στραγάλια ή άλλοι ξηροί καρποί). Εκεί πρέπει να αναζητήσουμε την προέλευση της φράσης. Ο άτεγκτος, που δεν κάνει χατίρια, δεν χαρίζει κάστανα.

*Του έριξε μαύρο, δαγκωτό Από τα μέσα του 19ου αιώνα ως και τις αρχές του 20ου , η διαδικασία που ακολουθούταν στις εκλογές δεν έμοιαζε σε τίποτα με τη σημερινή. Δεν υπήρχε μια κάλπη και πολλά ψηφοδέλτια, αλλά πολλές κάλπες, μία για κάθε υποψήφιο. Επιπλέον, κάθε κάλπη χωριζόταν σε δύο μέρη, το λευκό και το μαύρο. Έτσι, κάθε ψηφοφόρος ψήφιζε ως εξής: Έπαιρνε ένα σφαιρίδιο από μόλυβδο, έβαζε το χέρι του στην κάθε κάλπη, και το τοποθετούσε είτε στην άσπρη πλευρά (θετική ψήφος) είτε στην μαύρη (αρνητική ψήφος). Όταν λοιπόν υπήρχε έντονη δυσαρέσκεια προς κάποιον υποψήφιο, οι ψηφοφόροι συνήθιζαν να δαγκώνουν θυμωμένα το σφαιρίδιο πριν το ρίξουν στην μαύρη πλευρά της κάλπης. Έτσι, του έριχναν… μαύρο δαγκωτό.

Σε γενικές γραμμές σωστό, το έχουμε συζητήσει πολλές φορές το θέμα άλλωστε.

*Τον χορεύει στο ταψί Ένα ιδιαίτερα βάναυσο έθιμο ευθύνεται για αυτή τη φράση, αυτό των διαβόητων «αρκουδιάρηδων», συνήθως τσιγγάνων, που γυρνούσαν τα χωριά με μια «χορεύτρια» αρκούδα. Η τελευταία, για να χορεύει καλά, «εκπαιδευόταν» από μικρή. Όταν ήταν ακόμη αρκουδάκι, την τοποθετούσαν σε ένα ταψί, κάτω από το οποίο έκαιγε φωτιά. Ο αρκουδιάρης έπαιζε μουσική και το αρκουδάκι, καθώς τα πόδια του καίγονταν, σήκωνε μία το ένα πόδι και μία το άλλο, κάτι που βαφτιζόταν «χορός». Με τον καιρό, η φωτιά αφαιρούταν, αλλά η αρκούδα έχοντας συνδυάσει τον ήχο της μουσικής με τη φωτιά κάτω από το ταψί, χόρευε μόλις άκουγε το μουσικό όργανο του «κυρίου» της. Κάπως έτσι, την χόρευε στο ταψί, φράση που την χρησιμοποιούμε και σήμερα για όποιον άγεται και φέρεται από κάποιον άλλον.

Θα μπορούσε να είναι αυτή η αρχή, διότι έτσι γινόταν η εκπαίδευση της αρκούδας. Ο Α.Α.Παπαδόπουλος και ο Φ. Κουκουλές αναφέρουν ένα παραπλήσιο βάρβαρο έθιμο -στα χωριά, συνήθιζαν να βάζουν ένα σκατζόχοιρο μέσα σε ταψί και να το χτυπάνε, οπότε το ανυπεράσπιστο ζώο τρόμαζε κι έκανε κινήσεις σαν να χορεύει. Τη δική τους εκδοχή υιοθέτησα κι εγώ, αν μη τι άλλο επειδή οι πατούσες της αρκούδας δύσκολα χωράνε σε ταψί.

*Μου άλλαξες τα φώτα Η ιστορία, πίσω από την οποία λέγεται πως επικράτησε η φράση, περιλαμβάνει ένα άκρως απάνθρωπο βασανιστήριο που λάμβανε χώρα στο Βυζάντιο. Όταν καταδικαζόταν ένας δολοφόνος, μια συνήθης τιμωρία ήταν να τον αλείφουν με πίσσα, να τον κρεμούν πάνω από τη θάλασσα και να του βάζουν φωτιά στα πόδια, αφήνοντάς τον να καίει σαν κερί. Μάλιστα, λέγεται πως συχνά οι τιμωρίες ήταν τόσο μαζικές που οι δολοφόνοι φώτιζαν το μεγαλύτερο μέρος του Κεράτιου κόλπου. Όταν η βάναυση αυτή θανάτωση καταργήθηκε, οι αρχές αντικατέστησαν τους τιμωρημένους με κανονικά κεριά που φώτιζαν τη θάλασσα. Τότε, οι πολίτες αναφώνησαν πως «τους άλλαξαν τα φώτα».

Εντελώς απίθανη εξήγηση, πραγματικά για γέλια. Φυσικά, και πάλι καμιά τεκμηρίωση. Κατά πάσα πιθανότητα, η φραση έχει την προέλευσή της σε ένα πολύ μεταγενέστερο και πολύ πιο ειρηνικό συμβάν. Όταν, στη δεκαετία του 1920 και μετά, άρχισαν να βάζουν ηλεκτρικό στα σπίτια, αυτό απαιτούσε εκτεταμένες οχληρές εργασίες, σκάψιμο τοίχων κτλ. -ήταν δηλαδή μια μεγάλη ταλαιπωρία να σου «αλλάζουν τα φώτα».

Η εικασία μου είναι εύκολο να διαψευστεί: αρκεί να βρεθεί χρήση της έκφρ. «μου άλλαξες τα φώτα» σε κείμενο πριν από το 1900, ακόμα και πριν από το 1920. Εγώ που έχω αποδελτιώσει πολλά κείμενα, την έχω βρει μόνο σε μεταπολεμικά έργα.

*Το μυαλό σου και μια λίρα (και του Μπογιατζή ο κόπανος) Στην Αθήνα της Τουρκοκρατίας, είχε ανατεθεί σε έναν πελώριο, τρομακτικό, αλλά μάλλον ελαφρόμυαλο Αλβανό, τον Κιουλάκ Βογιατζή, να συγκεντρώνει τον κεφαλικό φόρο, που ήταν μία λίρα το εξάμηνο. Εκείνος το έκανε γυρνώντας από πόρτα σε πόρτα και απαιτώντας τα χρήματα, διαφορετικά απειλούσε πως θα τους χτυπήσει με έναν «κόπανο», ένα κοντόχοντρο ξύλο που κρατούσε στα χέρια του. Όσοι ωστόσο δεν είχαν να πληρώσουν, εκμεταλλεύονταν την χαμηλή ευφυΐα του και του έδιναν καλογυαλισμένες δεκάρες, που φαίνονταν σαν χρυσές. Έτσι, όταν αποχωρούσε, περιπαικτικά αναφέρονταν στο «μυαλό του και μια λίρα» καθώς και στον κόπανο του.

Η έκφραση αυτή είναι πολύ ενδιαφέρουσα και για να απαντηθεί χρειάζεται όντως ξεχωριστό άρθρο. Ευτυχώς, το έχω ήδη γράψει και το θέμα το έχουμε συζητήσει παλιότερα και μάλιστα δυο φορές. Οπότε, παραπέμπω στο παλιό μου άρθρο. Κατά τη γνώμη μου, η αρχική μορφή της φράσης είναι απλώς «τα μυαλά σου και μια λύρα» (όπου λύρα η κολοκύθα) και το δεύτερο μισό (και του μπογιατζή ο κόπανος) είναι μεταγενέστερος πλατειασμός, που συχνά συμβαίνει στις παροιμιώδεις φράσεις. 

Κι έτσι τέλειωσε η περιήγηση στις έντεκα φράσεις και είπα τη γνώμη μου σχετικά με το από πού (δεν) βγήκαν -όχι τόσο συναρπαστική όσο οι νατσουλικές εξηγήσεις, και διατυπωμένη με λιγότερη βεβαιότητα -αλλά, υποπτεύομαι, πιο κοντά στην αλήθεια.

 

 

 

 

82 Σχόλια to “Από πού (δεν) ξεκίνησαν 11 γνωστές εκφράσεις”

  1. Γς said

    Καλημέρα

    >Τον χορεύει στο ταψί

    http://caktos.blogspot.gr/2014/01/polaris-ursa-minor.html

  2. Gpoint said

    Καλημέρα !

    Το 11 είναι επηρεασμένο από το Μουντιάλ ;

    Τον χορεύει στο ταψί, το αναφέρει ο Τσιφόρος αλλά για αλέκτορα. Οσον φορά το μέγεθος του ταψιού μην είσαι τόσο σίγουρος πως δεν χωράγανε τα πόδια της αρκούδας σε κάτι χάλκινα που έχω. Τότε δεν τα βάζανε σε ηλεκτρικές κουζίνες αλλά σε φούρνους και το ένα μέτρο διάμετρος ήταν ό,τι έπρεπε για τον μπακλαβά !

  3. Πάνος με πεζά said

    Δηλαδή το «μου άλλαξες τα πετρέλαια» προήλθε από τους φούρνους που ρίχναν τους Εβραίους, όταν άλλαξαν κάυσιμο; 🙂

  4. Γς said

    2:
    Αξέχαστο θα μου μείνει κι αυτό το ταψί

    http://caktos.blogspot.gr/2014/06/blog-post_568.html

  5. Gpoint said

    Πάντως πέρα από την χυλόπιττα, θεωρώ την πίττα κατ΄εξοχήν ερωτικό έδεσμα -δεν ξέρω το γιατί- αλλά κάποιους στίχους μου τους έχω μελοποιήσει

  6. leonicos said

    Κάτι από χθες. Χαρακτήρισες τον παρατατικό σε -αγα ως ‘αθηναϊκό’. Ομολογώ ότι δεν το είχα ξανακούσει. Πάντως στην Ζάκυνθο λένε ‘δεν μπόρηγα’ με [ι] υποθέτω η.

    Πάω γι’ αν’άγνωση

  7. Γς said

    5:
    Τους έχεις μελοποιήσει;
    Καλά έχω μείνει!

    >Πίτα μ’ είχες κεράσει σαν σε πρωτοείδα
    στεκόσουν στην αυλή σου δίπλα στην γίδα
    μοσχόβολούσε η πίτα μεσ’ στο ρουθούνι
    κι ένα κομμάτι πήρα, δίχως πηρούνι

  8. Γς said

    3:
    Να σε διαβάσει κι η κόρη σου και να σε αποκηρύξει!
    Λεπέν, ε, Λεπέν!

  9. sarant said

    Καλημέρα, ευχαριστώ πολύ για τα πρώτα σχόλια!

    6: Χτες το είπα αυτό; Πάντως τον έχω χαρακτηρίσει έτσι, που είναι βέβαια ασαφής όρος (το «αθηναϊκός»). Ο Σολωμός γράφει «μπόρειε».

  10. ΠΑΝΟΣ said

    Να προκαλέσω λίγο (ή πολύ); Η «δικτατορία τού προλεταριάτου» είναι μύθος προς ανασκευήν;
    Και κάτι επίκαιρο.Ακούω στην ΝΕΡΙΤ ,στούς μεταδιδόμενους αγώνες,»η απέκρουση» και «οι απεκρούσεις».Δεν μπορεί,κάποιος ευθύνεται!Ας μην προσποιηθώ ότι ,προσωπικά,δεν ξέρω…

  11. sarant said

    10: Τι εννοείςμε τη δικτατορία του προλεταριάτου; Είναι μια συγκεκριμένη έννοια των κλασικών του μαρξισμού που άλλα κομμουνιστικά κόμματα τη δέχονται και άλλα όχι. Αλλά αυτά τα ξέρεις. Οπότε, τι εννοείς;

  12. ΛΑΜΠΡΟΣ said

    3 -Συγγνώμη που στο λέω, αλλα ποτέ δεν τα χώνεψα αυτά τα αστεία, με ενοχλούν αφάνταστα, φιλικά πάντα.

  13. Alexis said

    #12: Συμφωνώ.
    Το «μπλακ» χιούμορ έχει όρια και προπάντων θέλει πολύ προσοχή…

  14. ΠΑΝΟΣ said

    11
    Κομμουνιστικά κόμματα,ναι,αλλά και ισχυρώς συμπαθούντα,άνευ καθαρά,φιλοσοβιετικής σφραγίδας.Δεν μιλάω για απλό φλερτ,λέω για κρυφόν έρωτα.Εν ολίγοις,οι γενικά αριστεροί την απορρίπτουν ή όχι;Τι λέμε,δηλαδή;Ότι μόνον το ΚΚΕ το διακηρύσσει ανοιχτά,ενώ άλλοι στο μουλωχτό;Γιατί να μην ξεκαθαριστούν αυτά ως προς τον κόσμο που ψηφίζει;Εγώ δεν έχω πρόβλημα.Την δικτατορία τού προλεταριάτου,την θεωρώ δικτατορία εντέλει των ολίγων.Απεδείχθη αυτό ή όχι;Άρα είναι συγκεκριμένη έννοια,ως έννοια,αλλά όχι συγκεκριμένη ως προς όλα τα αριστερά κόμματα.Αυτό εννοώ.Δεν μένω στον τύπο τού μαρξιστικού κλασσικισμού.Π.χ. κάποιοι από τούς αριστερούς-όχι όλοι-που γνωρίζω και δεν ψηφίζουν ΚΚΕ,θα καλόβλεπαν μιαν «δικτατορία τού προλεταριάτου».Νομίζω,ότι ο εμφύλιος και εμείς οι επίγονοι,δεν τα έχουμε ξεκαθαρίσει καλά-καλά αυτά τα πράγματα.Στο εξωτερικό στην πλειοψηφία των αριστερών,κομμουνιστικών ή κάτι τέτειο κομμάτων,νομίζω,ναί.Εμείς οι παλιότεροι,που επηρεάζουμε ακόμη,κακώς-κάκιστα,κουβαλάμε πολλά εμφυλιοπολεμικά κηρύγματα.Ελπίζω στούς νέους!

  15. Alexis said

    #6: Παρατατικό σε -αγα σχηματίζουν κατά κανόνα τα συνηρημένα:
    τραγουδάω-τραγουδώ-τραγούδαγα, φιλάω-φιλώ-φίλαγα αλλά
    μπορώ-μπορούσα, εκτελώ-εκτελούσα κλπ.
    Το αν είναι «αθηναϊκός» ή όχι δεν το ξέρω, πάντως εγώ δεν έχω εντοπίσει κάποια μέρη της Ελλάδας που να πω με βεβαιότητα ότι δεν το λένε.
    Το «μπόραγα» ή «μπόρηγα» είναι ιδιωματικό της Πελοποννήσου κυρίως (άρα πιθανόν και της Ζακύνθου) μαζί με τα «ήντουσαν», «ήσαντε», «ήφερα» κ.ά.

  16. Πάνος με πεζά said

    Ναι, καταλαβαίνω. Ήταν τόσο αστείο όσο και η άλλη εξήγηση με τα κεριά, δεν ήθελα να θίξω κάτι. Συγγνώμη πάντως.

  17. leonicos said

    Και οι τοίχοι έχουν αυτιά = αφτιά
    Το έλεγε κατά κόρον η μάνα μου, ιδίως όταν κουτσομπόλευε. Υποθέτω πως συχνά τι αφτί του τοίχου ήμουν εγώ.

    Κατά φωνή κι ο γάιδαρος
    Καλά το μαντέψατε, το έλεγε ο πατέρας μου για μένα. Μόλις εμφανιζόμουν ή έλεγα κάτι, ιδίως αν δεν συμφωνούσε, αναφωνούσε με (σχετικό) ενθουσιασμό: Τι περιμένεις; Κατά φωνή και γάιδαρος.

    Έφαγα χυλόπιτα
    Το είπα για μένα καμιά 600-ριά φορές, όλες τις γκόμενες τρέχανε στον Γς, το πήρανε τα ΜΜΜ και κυκλοφόρησε ευρέως.

    Χαιρέτα μου τον πλάτανο
    Βεβαίως, όλοι θα σπεύσουν να συμφωνήσουν με την τελευταία ερμηνεία σου, που είναι και η πιο διαδεδομένη. Κανείς βεβαίως δεν ξέρει, δηλαδή όλοι σας αγνοείτε την πραγματική πηγή της έκφρασης. Στα ορεινά χωριά συχνά δημιουργούνταν σιγά σιγά δύο πλατείες ή συνοικίες, π.χ. Άνω Γραμμένη Οξιά και Κάτω Γραμμένη Οξιά (προ ανασκευής τοπωνυμίων Άνω Σιτίστα και Κάτω Σιτίστα). Όταν λοιπόν κάποιος βαριόταν ν’ ανέβει στην πάνω πλατεία έλεγε σε κάποιον πιο ζωηρό ‘Χαιρέτα μ’ και πλατ’ άνω.’ Κι επειδή καμιά φορά είχε και πλάτανο, αλλάκαι χωρίς αυτόν, παρετυμολογήθηκε.

    Μου έφυγε το καφάσι = Μου έφυγε το τσερβέλο (εκ του γνωστού cerebelum)
    Kafas = κεφάλι kafastası = κρανίο. Εντούτοις δεν νομίζω ότι χρειάζεται ν’ αναγάγωμεν την έκφρασιν εις την τουρκικήν. Είναι αρκετά εκφραστική και από μόνη της. Όταν ήμουν μικρός αποφάσισα να παίξω τον Μ. Αλέξανδρο. Στερούμενος περικεφαλαίας, για δόρυ αρκούσε το σκουπόξυλο, κι επειδή τη λεκάνη την είχε γεμάτη νερό η μάνα μου, φόρεσε ένα καφάσι. Και όπως έτρεχα να πάρω τα Σούσα πάνω στο άλογό μου, εκείνη την ημέρα ο Βουκεφάλας ήταν ιατρού, με τούμπαρε, και βρέθηκα αλλού εγώ και αλλού το καφάσι. Τρέχοντας πίσω μου ο στρατηγός ανεφώνησε: Σου έφυγε το καφάσι, Βασιλευ; Κι εγώ απάντησα. ‘Οπως βλέπεις… μυ έφυγε το καφάσι!

    Αυγά σου καθαρίζουνε;
    Τα περί ρωμαϊκού και βυζαντινού αυγοπόλεμου είναι αποκύημα φαντασίας. Για πέστε κάτι τέτοιο στην Αιθιοπία ή στο Σουδάν… Θα σας καθαρίσουν. Προφανώς το καθάρισμα του βρασμένου σφιχτού αυγού μοιάζει με γαργάλημα, και μερικοί άνθρωποι γαργαλιούνται και από μακριά, χωρίς να τους αγγίζεις. Ο αδερφός μου έσκαγε στα γέλια και υπέφερε όταν του έκανα την κίνηση αυτή με τα δάχτυλά μου από μακριά. Κάποιο τέτοιο ανάλογο μάλλον απαθανατίζει.

    Δεν χαρίζει κάστανα
    Βέβαια όλοι θα σπεύσουν να υιοθετήσουν την ερμηνεία σου. Το έχω ξαναγράψει εδώ, όταν ήμουν στην Αρτοτίνα, η σπιτονοικοκυρά μου με ρώτησε μια μέρα πολύ ντροπαλά: Γιατρέ μ’ είναι αλήθεια ότι στην Αθήνα πουλάνε τα κάστανα;
    Της φαινόταν αδιανόητο, διότι εκεί (μικρή παραλλαγή όμως) ήταν ζωοτροφή.

    Του έριξε μαύρο, δαγκωτό
    Έχουμε συζητήσει κι έχουμε συζητήσει! Σιγά! Και τι έχουμε πει;
    Στα λιόδεντρά μας, μαύρη ελιά σαν κορόμηλο, έπιανε δάκος. Και το λάδι ήταν μαύρο και δακωτό. Αλλά παρετυμολογήθηκε σε δαγκωτό. Καλά… δεν ξέρετε τι λέτε εδώ μέσα κάποιοι!

    Τον χορεύει στο ταψί
    Ποιες αρκούδες και σκαντζόχοιροι, βρε φαντασιόπληκτοι;
    Όταν η μάνα μου έκανε πίτα, από πάνω σκούραινε κι από κάτω έμενε άψητη. Οπότε τη χόρευε στο ταψί να τη γυρίσει, να ψηθεί και από κάτω.

    Μου άλλαξες τα φώτα
    Λάθος και πάλι λάθος! Το 1918 ο προπάππος μου είχε αυτοκίνητο με φώτα λυχνάρια λαδιού. Όταν βγήκαν οι μπαταρίες και το δυναμό, σαν πρωτοπόρος που ήταν, έτρεξε αμέσως κι έβαλε ηλεκτρικά, των 6 βατ! Κι επειδή ο μάστορας αργούσε λίγο, τον έπαιρνε στο κινητό και τον ρωτούσε συνεχώς ‘μ’ ας καμπιάτο λούσες;’ Αλλά ο μάστορας δεν ήξερα λαντίνο και του έλεγε: Ποια κάμποτα να λούσω; Οπότε ο προπάππος μου, καταγανακτισμένος, αφού είχε κοκκινίσει ολόκληρος, τον θυμάμαι, ούρλιαξε ελληνικά: Μου άλλαξες τα φώτα για να μου αλλάξεις τα φώτα!
    Άσε πουθ του έπεσε και το αι-φον από το χέρι. Ζημιά!

    Το μυαλό σου και μια λίρα
    Σήμερα δεν προλαβαίνω να διορθώνω! Αμάν!
    Κατ’ αρχήν ‘λιρ’ σημαίνει ελεύθερος στην αλβανική. Την έκφραση την είπε ο Αλή Πασάς των Γιάνινων, όταν του φέρανε μπροστά του ένα πυρηνικό επιστήμονα, διότι ήθελε κι αυτός να φτιάξει βόμβα και να τη ρίξει στην Πόλη. Όταν ο επιστήμονας τού είπε ότι αυτό δεν γίνεται ακόμα διότι χρειάζεται ουράνιο εμπλουτισμένο και τα συναφή, κι αυτός δεν μπορεί να περιμένει τριες αιώνες… ο Αλή Πασάς απάντησε. Δεν σε χρειάζομαι εσένα! Μόνο το μυαλό σου! Το μυαλό σου και ε ι λιρ (και είσαι ελεύθερος).
    Κατ’ άλλην εκδοχή (Ησίοδος, για να μη λέτε ότι δεν παραθέτω πηγές και λέω αρλούμπες) ο Ερμής ως γνωστόν έφτιαξε την πρώτη λύρα από καύκαλο χελώνας, την περίφημη χέλυν. Αλλά η χέλυς δεν είναι ρηχό αντιχείο. Για να πετύχει κάτι πιο βαθύ, χρειαζόταν κάτι πιο σφαιρικό… και το πιο σφαιρικό κεφάλι το έχει ο άνθρωπος, ιδίως αν γεννήθηκε με καισαρική. Οπότε… έβαζε το μυαλό των θυμάτων του στην μπάντα κι έφτιαχνε μπάσες λύρες, που την ονόμασε κράνυν (κατά το χέλυς).

    Αυτά για να μαθαίνετε

  18. Πάνος με πεζά said

    Ωστόσο το «μου άλλαξε τα πετρέλαια» πιθανολογώ ότι έχει ξεκινήσει από τα πλοία. Ανοιχτά του λιμανιού, που δε μπορούσε να το καταλάβει το Λιμενικό, αλλάζαν (παρανόμως) το καύσιμο από πετρέλαιο σε μαζούτ, για λόγους οικονομίας, πρακτική που λένε ότι συμβαίνει ακόμα και σήμερα.

  19. marulaki said

    #15 Στην Κρήτη δεν το λέμε. Κι εγώ για αθηναϊκό το έχω. Το ακούω πιο πολύ από παιδιά που βλέπουν πολλή τηλεόραση-αθηναϊκά κανάλια. Το έχω παρατηρήσει γιατί εκνευρίζει τους γονείς μου. Μαζί και τα σε -ντουσαν, π.χ. κοιμόντουσαν αντί κοιμόταν.

    »Επίσης χαιρέτα μου τον πλάτανο και νικολοκαρτέρα» το έχω ακούσει.

  20. Πάνος με πεζά said

    Το -αγα ακούγεται σε ρήματα της καθημερινότητας : τράβαγα, πήδαγα, τραγούδαγα κλπ. Το «μπόραγα» σαφώς και το έχω ακούσει πολλάκις στη Λακωνία, και κάνει και ομοιοκαταληξία με τη σιρερόραγα…

  21. sarant said

    19: Λέτε όμως «μπόρουνα», τουλάχιστον στα χωριά της Δυτικής Κρήτης. Ή έσβησε;

  22. Αριστείδης Καρατζόγλου said

    @15, Τα ήσαντε, ήντουσαν αποκλειστικά πελοποννησιακά, πάνω απ’ τ’ αυλάκι δεν ακούγονται. Το μπόρ’γα-μπόργ’γες-μπόρ’γε (με το γ ευδιάκριτο, λογικά το μπόρειε του Σολωμού που αναφέρεται στο σχόλιο 9) το έχω ακούσει από Ήπειρο ως Μεσσηνία, δεν ξέρω για άλλες περιοχές ανατολικότερα.
    @16, εγώ θίγομαι με ανέκδοτα για Πόντιους, το νου σου! 🙂

  23. Πάνος με πεζά said

    «Στη Σαϊγκόν δε μπόραες να ζήσεις, δε σου’ φτανε ο αγέρας για να ζήσεις» (Δ.Σαββόπουλος)
    «Ν’ αντέξω μακριά σου δεν το μπόραγα,κρυφά μες στον Περαία κυκλοφόραγα» (Χ.Νικολόπουλος)

  24. sarant said

    Ο Λασκαρίδης, που τον μελετήσαμε χτες, έχει το χαρακτηριστικό ότι (παρότι βόρειος) χρησιμοποιεί το -αγα στους παρατατικούς ακόμα και με ρήματα όχι λαϊκά, που μόνο σε αυτόν το έχω δει, π.χ. πόθαγε.

  25. Το παράξενο δεν είναι που ο νεοέλληνας δυσκολεύεται να κατανοήσει εκφράσεις βγαλμένες από την καθημερινότητα μιας άλλης εποχής, αλλά η ανάγκη να “ντύσει” την εξήγησή του με μύθους και αλλόκοτες ιστορίες .
    Για την περίπτωση του “και οι τοίχοι έχουν αυτιά”, μια διανυκτέρευση πχ σε ένα από τα σοκάκια της παλιάς πόλης στα Χανιά, όπου ακούς τα πάντα 5 σπίτια πιο κάτω, θα ήταν αρκετή για να κατανοήσει κανείς πως ζούσε κάποτε ο κόσμος.

    Βέβαια, η συγκεκριμένη έκφραση έχει προσαρμοστεί και στις σημερινές ανάγκες.
    Κυκλοφορεί και ως “και τα αυτιά έχουν τοίχους”, μια εκδοχή που κατά την άποψή μου περιγράφει άριστα μεγάλο κομμάτι της Ελληνικής κοινωνίας.
    http://www.ramnousia.com/2013/01/blog-post_4821.html#.U6f2I5R_uE0

  26. Alexis said

    #19: Στην Κρήτη δεν υπάρχουν κι οι ιδιωματικοί παρατατικοί του τύπου «εμπόρειε», «εθώρειε» κλπ.;
    Κάποιος γνωστός μου παλιά έλεγε «Χαιρέτα μου τον πλάτανο και την κρύα βρύση»
    Δεν ξέρω αν ήταν δικό του ή αν λέγεται γενικότερα.

  27. Πάνος με πεζά said

    Οι «Πλειάδες» είναι στη γειτονιά εργασίας μου, πρώην Προποτζήδικο της κυρίας Νάντιας Φοντάνα, γνωστής παρτεναίρ του Φώτη Μεταξόπουλου. Μακάρι να με βγάλει και να έρθω, έτσι κι αλλιώς μέχρι εκείνες τις ώρες συνήθως στο γραφείο βολοδέρνω…

  28. sarant said

    26: Συνηθισμένο δεύτερο σκέλος είναι «… και Νικολό καρτέρει»

    27: Να δώσεις γνωριμία, αν έρθεις 🙂

  29. Πάνος με πεζά said

    Να κρατάω πλακάτ «ΒΑΘΡΑΚΟΚΟΙΛΗΣ TOURS» ?

  30. marulaki said

    #26 Εθώρειε ναι, αλλά όχι εθώραγε.
    #21 Για τα της Δυτικής Κρήτης δεν έχω πολλή εμπειρία, αλλά το μπόρουνα νομίζω κάπου το έχει πάρει το αυτί μου.

    Αυτό με το ‘και οι τοίχοι έχουν αυτιά’ μπορεί να έχει σχέση με το πολύ απλό, ότι όταν θέλουμε να κρυφακούσουμε κολλάμε το αυτί μας στον τοίχο;

  31. τσοπάνος said

    25: «…μια διανυκτέρευση πχ σε ένα από τα σοκάκια της παλιάς πόλης στα Χανιά..»
    Με πήγες 30 χρόνια πίσω, όταν σε μια διανυκτέρευση σε ενοικιαζόμενο δωμάτιο με ξυπνάει τρομαγμένη η δικιά μου κατά τις 2.00.
    Ξύπνα, τη σκοτώνουν…
    Από το διπλανό δωμάτιο ακουγόταν έντονα : «oh my God, oh my God, oh my God,…»
    Ησύχασε της λέω, δεν τη σκοτώνουν, άλλο πράγμα της κάνουν…
    Μετά από λίγο, ακούστηκε το μηχανάκι που έφευγε…

  32. Gpoint said

    # 7

    Από βουκολικά άσματα, μάλλον δεν κατέχεις. Την άλλη φορά που θα τα πιούμε θα στο τραγουδήσω !

  33. Γς said

    32:
    >Από βουκολικά άσματα, μάλλον δεν κατέχεις.

    Μόνο παστοράλε

  34. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα!

    29: Ε, μην το παρακάνουμε 🙂

  35. Μαρία said

    26
    Χαιρέτα μας τον πλάτανο και τις κρυές (σικ) βρυσούλες, για χάρη του δεκαπεντασύλλαβου.

    28
    Ο Νικολός είναι απ’ το τρέχα γύρευε, εκτός κι αν πάει παντού.

  36. Γς said

    31:

    >Ησύχασε της λέω, δεν τη σκοτώνουν, άλλο πράγμα της κάνουν…

    http://caktos.blogspot.gr/2014/06/blog-post_4672.html

  37. agapanthos said

    23. Το «Και φούμα-φούμα» είναι σε στίχους του Πυθαγόρα, ο οποίος, αν δεν κάνω λάθος, ήταν Λάκων.

    Γενικά (από προσωπική παρατήρηση) οι τύποι σε -άγα απαντούν κυρίως στην Πελοπόννησο και τα Επτάνησα. Όταν ήμουν μαθητής, οι καθηγητές μου έκαναν φιλότιμες προσπάθειες να μου τους κόψουν – με αξιοσημείωτη αποτυχία. Οι κανονικοί τύποι μου φαινόντουσαν σχεδόν καθαρευουσιάνικοι, γιατί κανείς στο κοντινό μου περιβάλλον δεν τους χρησιμοποιούσε.

    Ακόμα και σήμερα με στραβοκοιτάνε όταν τους χρησιμοποιώ διάφοροι δοκησίσοφοι και ευπρεπιστές. Έμαθα πάντως ότι εδώ και κάποια χρόνια θεωρούνται δόκιμοι και από τη σχολική γραμματική.

  38. Δέσποινα said

    Χρησιμοποιώ τους ορους «κοινοί ιδιωματισμοί» ή «κοινές ιδιωματικές εκφράσεις» γι’ αυτές τις εκφράσεις.

  39. NM said

    Τι είναι αυτοί οι σωλήνες από «κεραμόχωμα»; Υπάρχει τέτοιο υλικό; Μήπως εννοείτε «κεραμεικούς σωλήνες»;
    Κεραμόχωμα θα μπορούσαμε να ονομάσουμε το χώμα του οποίου η σύνθεση επιτρέπει -με πρόσμιξη νερού- να μεταβληθεί σε πηλό. Και μετά το πλάσιμο και ψήσιμο σε κεραμεικό υλικό.
    Είμαι περίεργος να μάθω την πηγή από την οποία προέρχεται η λέξη «κεραμόχωμα».

  40. NM said

    Ουπς! Τώρα είδα ότι η πηγή αναφέρεται στο άρθρο (in2life)

  41. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα!

    35: Ο Νικολός πάει και στο τρεχαγύρευε, αλλά πάει και στον πλάτανο -γκούγκλισε να δεις.

  42. Δεν γνωρίζω αν η μη πολιτικώς ορθή έκφραση «και η κουτσή Μαρία» έχει απασχολήσει το μπλογκ, για κάθε περίπτωση όμως παραθέτω ένα απόσπασμα από το βιβλίο «Η πανώλη εις Πόρον και ο Κάρολος Βίπμερ εις την Ελλάδα» (σελίς 13 – εκδ. Τυπογραφίας Ν. Παππαδοπούλου, 1837), που μπορεί να είναι χρήσιμο:

    Εις την αυτήν σελίδα λέγει ο Κ. Βίπμερ, ότι την 21 Απριλίου ο Βερναρδής εγνώρισε την πανώλη και ότι ο Ηπίτης εδημοσίευσεν ότι δεν την εγνώρισεν’ αλλά ταύτην την ημέραν και η Κουτζού Μαρία ήξευρεν, ότι είναι πανώλη εις Πόρον και ο Ηπίτης ό,τι είπεν εις το ημερολόγιόν του, το λέγει και το εξαναλέγει και τώρα, ότι δηλαδή ο Βερναρδής έπρεπε να την γνωρίση την 16, ή 18 Μαρτίου ή τουλάχιστον δύω τρεις ημέρας μετά ταύτα ή τουλάχιστον δεκαπέντε ημέρας μετά ταύτα, δια να μη χαθή τόσος κόσμος και τόσα πράγματα, και διά να μη ζημιωθή τόσον το δημόσιον Ταμείον και δια να μη δοθή τώρα τοιαύτη αφορμή ν’ ακούση ο Κ. Βίπμερ, ότι έχει Μιδικά αυτία.

  43. sarant said

    42: Ευχαριστώ πολύ, είναι πολύ ενδιαφέρον το εύρημά σας, η παλιότερη ως τώρα μνεία της φράσης. Νομίζω πως δεν αναφέρεται σε συγκεκριμένο πρόσωπο αλλά διασώζει παλαιότερο τύπο της έκφρασης. Ευχαριστώ πολύ και πάλι!

  44. Spiridione said

    Αυτό πάλι, που διαβάζουμε (και στη Βίκι) ότι η πατρότητα της φράσης «τρέχα γύρευε και Νικολό καρτέρει») αποδίδεται στον Άννινο, ότι τάχα την είπε στον Νίκ. Πολίτη όταν αυτός του είπε ότι θα ξεκινούσε να συλλέγει λαογραφικό υλικό;
    Ο Πολίτης έχει την παρ. «Γιάννη γύρευε και Νικολό καρτέρει» (και τρέχα γύρευε).

  45. Μαρία said

    41
    Γούγλισα και έπεσα σε κάτι άσχετους που συμφύρουν τις 2 φράσεις. Εδώ ταιριάζει η φράση που λέγαμε παλιά «εξ ου και ψυγεία εσκιμό».

    44
    Στο Ροΐδη λέει …

  46. «… και τόσα πράγματα» στο τέλος του 42 εννοεί τα ζώα;

  47. Spiridione said

    45. Συνομιλώντας λέει με τον Ροΐδη ακούσε τον Πολίτη … Τρέχα γύρευε…

  48. sarant said

    44-45-47: Ακόμα ένας νατσουλισμός, βέβαια. Την παροιμία την έχει τουλάχιστον ο Βενιζέλος (άρα πριν γεννηθεί ο Πολίτης ή όταν ήταν νεότατος).

  49. sarant said

    Πρόσεξε ότι μπορεί να ειπώθηκε από τον Άννινο ένα αστείο, αλλά ενγνώσει της φράσης, όχι ότι αυτό γέννησε τη φράση!

  50. ππαν said

    Κια γιατί να τρέχει να γυρεύει άραγε ο Πολίτης; Η συλλογή λοαγραφικού υλικού δεν ήταν καινοφανές χόμπι ή περίεργη ασχολία την εποχή εκείνη, μάλλον το αντίθετο

  51. sarant said

    50: Αν θυμάμαι τη διήγηση του Νατσούλη, ο Πολίτης παρουσίασε τα μεγαλεπήβολα σχέδιά του να μαζέψει λαογρ. υλικό με εκατοντάδες συλλογείς σε όλη την Ελλάδα, οπότε ο Άννινος είπε ό,τι είπε εκφράζοντας δυσπιστία ως προς τη δυνατότητα πραγματοποίησης. Και από μιαν άποψη δικαιώθηκε αφού το έργο του Πολίτη εκδόθηκε μόνο στο 1/4, και το υπόλοιπο μένει να σκονίζεται εδώ και 110 χρόνια… (έχω ξαναπεί τον πόνο μου).

  52. ππαν said

    Ο Πολίτης μια φορά το μάζεψε το υλικό 🙂

  53. Νέο Kid Στο Block said

    Έχει ξανασυμβεί δικαστήριο να απαγορεύει τη χρήση μιας λέξης;; Η μαλαισιανή δικαιοσύνη απεφάνθη λέει πως η λέξη «Αλά» επιτρέπεται μόνο στους μουσουλμάνους. (φαίνεται πως εκεί παρασφίξαν οι ζέστες…)

    http://www.publico.es/internacional/529510/ala-es-solo-para-musulmanes-en-malasia

  54. ππαν said

    Νομίζω υπάρχει προηγούμενο με τη λέξη «Νταλάρας»

  55. Νέο Kid Στο Block said

    54. 😆 Ναί,καλά λες! Aλλά άλλο να το απογορεύεις σε έναν Τζιμάκο, κι άλλο σε κάθε «μη μουσουλμάνο». Πώς θα το ελέγχουν δεν ξέρω.

  56. sarant said

    Να μην πάω στη Μαλαισία, τότε, γιατί λέω πολύ συχνά «αλλά…»

  57. Γς said

    51:
    Από μια πολύ κακή άποψη [οπτική γωνία, γνώμη] «δικαιώθηκε».

  58. Γς said

  59. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    >>αυγά σου καθαρίζουνε,
    κάπως διαφορετικό θεωρούσα το νόημα.Νόμιζα δηλαδή ότι ταυτόχρονα γίνεται υπόμνηση μιας (άγνωστης) απειλής που πάει μαζί με αυτά τα «καθαριζόμενα αυγά» του πολύ γέλιου.Ίσως επηρεάζομαι από το «κοίτα μη σου βγουν ξινά τα πολλά γέλια»

    Πριν φάει κάποιος τη χυλόπιττα ,έχει δαγκώσει τη λαμαρίνα.
    Τζι, ωραία το πιττοπούλι!

    >>Χαιρέτα μου τον πλάτανο και τις ψηλές ραχούλες, άλλη (προσωπική;) εκδοχή.
    >>και οι τοίχοι έχουν αυτιά
    Έγραφα για τις συναντήσεις των γονιών μου με τους φίλους τους σε σπίτια
    σκοτεινά με κλεισμένα πατζούρια και τραβηγμένες τις κουρτίνες.
    Μιλούσαν ψιθυριστά για ταπεινώσεις σε μια αθηναϊκή παραλία, τη
    Βάρκιζα. Συχνά, όταν οι φωνές ανέβαιναν, κάνανε με το δάχτυλο, σουτ! και
    λέγανε: «Πιο σιγά, κι οι τοίχοι έχουν αυτιά». Περιέγραφα τους τοίχους των
    σπιτιών της γειτονιάς απ’ όπου ξεφύτρωναν τ’ αυτιά του κουρέα, του
    φούρναρη, το περίπτερο ολόκληρο ήταν ένα πελώριο αυτί που μέσα του
    καθόταν ο περιπτεράς. Στο διπλανό μας δρόμο έμενε ένας μικροσκοπικός
    άντρας που δεν είχε καθόλου αυτιά και πίστευα ότι τα ’χε κρύψει μέσα
    στους τοίχους. Πολύ αργότερα έμαθα ότι του τα είχαν κόψει οι αντάρτες,
    γιατί συνεργαζόταν με το στρατό κατοχής.
    Τέος Ρόμβος-Κρυφά ταξίδια

    19.Marulaki, π.χ. κοιμόντουσαν αντί κοιμόταν.
    A, στα (ανατολικά)χωργιά λέμε: εκοιμούμουνε,εκοιμούσουνε,εκοιμούντονε,εκοιμούμεστα,εκοιμούσαστε,εκοιμούντονε
    εμπόρου,εμπόρεις,εμπόρει ή εμπόρουνε ή εμπόργιε ή εμπόργιενε,
    εμπορούσαμε,εμπορούσετε,εμπορούσανε ή εμπόρουνε,

  60. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    59.Εκοιμούσαστε ή εκοιμάστε

  61. Γς said

    59:
    Και στα γήπεδα:

    Και τώρα μπορείτε να πα να [μπιπ]

  62. leonicos said

    @21 εμπόρουν, το έλεγε η τέως ή η πεθερά μου, εξαιρετική φιλόλογος κατά τα άλλα, αλλά ιδεολόγος υπέρ της τοπολαλιάς.

    Το μπόρηγα πελοποννησιακό. Όντως, εκείνος που το έλεγε ήταν μεν ζακύνθιος, αλλά από οικογένεια απώτερης πελοποννησιακής καταγωγής. Οπότε μπορεί να ήταν και οικογενειακό ιδιόλεκτο.

  63. geobartz said

    «…ο γάιδαρος αποτελούσε ιερή οντότητα, και το μουγκρητό του αποτελούσε καλό σημάδι…». Νομίζω ότι η λέξη «μουγκρητό» είναι πέρα για πέρα λανθασμένη: Ο γάϊδαρος γκαρίζει, η αγελάδα μουγκρίζει, ο σκύλος γαβγίζει κλπ. Δεν έχω και μεγάλη σχέση με τη γλωσσολογία (παρότι μου αρέσει) αλλά νομίζω ότι όλες αυτές οι λέξεις είναι «ηχοποίητες».

  64. Γς said

    >Ο γάϊδαρος γκαρίζει, η αγελάδα μουγκρίζει, ο σκύλος γαβγίζει

  65. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    63.>>η αγελάδα μουγκρίζει
    μουγκανίζει ίσως καλύτερα.Το μουγκρίζει νομίζω λέγεται σε αρκετές περιπτώσεις και μεταφορικά.Και για ανθρώπους (κλαίει γοερά,ουρλιάζει από πόνο) και για μηχανές όταν ζορίζονται και κάνουν πιο άγριο θόρυβο.
    Το μούγκρος στην τοπολαλιά είναι σπαραχτικό κλάμα.
    ο γάιδαρος γκαρίζει ή γκανίζει.Βέβαια και οι άνθρωποι γκαρίζουν(ιδίως στο στρατό)

  66. Γς said

    Η αγελάδα που γελά (Ναφάς Τυρί) [la vache qui rie]

    http://www.ftou.gr/articles/show.asp?category=plaka&id=226

  67. 31
    🙂

    53
    http://www.alterthess.gr/content/malaisia-apagoreytike-i-hrisi-tis-lexis-allah-se-katholiki-efimerida

  68. Γς said

    53,56:
    >Η μαλαισιανή δικαιοσύνη απεφάνθη λέει πως η λέξη “Αλά” επιτρέπεται μόνο στους μουσουλμάνους.

  69. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα!

    Τον Αλλάχ τον έχει «Αλλά» ο Σολωμός στον Ύμνο εις την Ελευθερία («ολιγόστευαν οι σκύλοι, Αλλά εφώναζαν Αλλά»)

  70. περαστικός said

    69.
    Και στην ανατολική Κρήτη υπάρχει η έκφραση «Αλλά μπιλίρι» που αν δεν κάνω λάθος σημαίνει «θεός ξέρει».

    21.
    Στη δυτική Κρήτη λέμε όντως (ε)μπόρουνα.

  71. SophiaE said

    Πολύ αμυδρά θυμάμαι ένα λάογραφικό πρόγραμμα στην τηλεόραση πολύ παλιά στο οποίο είχε αναφερθεί ότι ο «χορός στο ταψί» ήταν έθιμο του γάμου. Και θυμάμαι που έδειχνε μια κοπέλλα (υποτίθεται η νύφη) να κάνει κάτι ακροβατικά με ένα πιάτο-ταψί.

  72. Μαρία said

    69
    Έτσι φώναζαν, τους άκουσε κι ο Νικολά 🙂
    ʾil ʾāllāh, muḥammadun rasūlu-llāh
    μετά το 3:10

  73. Μαρία said

    71
    Πειράζει να είναι με γαμπρό;

  74. Γς said

    Το ίδιο δεν είναι;

  75. dacazman said

    Καλημέρα,
    Οσον αφορά το «Και οι τοίχοι έχουν αυτιά», εγώ πάντα το ήξερα ως σύντμηση του «The walls have mice and the mice have ears»
    http://everything2.com/title/The+Walls+have+Ears

  76. Γεωργούλα Χρύσα said

    Κε Νίκο καλημέρα.
    Ο κος Βρούτσης αναφέρθηκε «στο σχέδιο του Άτλα».
    Πιστεύοντας πως δεν μπορεί μετά τον ανασχηματισμό της κυβέρνησης να άλλαξε
    τόσο πολύ η κλίση των ονομάτων και πως το σωστό είναι του Άτλαντα σας το
    στέλνω.
    Με εκτίμηση
    Χ. Γεωργούλα.

    http://www.dikaiologitika.gr

    http://www.dikaiologitika.gr/eidhseis/asfalish/31968/telos-i-theorisi-vivliarion-ygeias-apo-10-ioyniou?fb_action_ids=509188625847864&fb_action_types=og.likes

    Στις 23 Ιουνίου 2014 – 9:36 π.μ., ο χρήστης «Οι λέξεις έχουν τη δική τους

  77. sarant said

    75: Αυτό που λέτε εσείς μάλλον για πλατειασμός του «οι τοίχοι έχουν αυτιά» μου φαίνεται. Πάντως, από αυτό το λινκ που παραθέτετε ενισχύεται η άποψη για ανεξάρτητο σχηματισμό σε πολλές γλώσσες. Όσο για τον … παλαιστίνιο του 3ου αιώνα, που αναφέρει κάποιος, μάλλον ανύπάρκτος θα είναι.

  78. sarant said

    76: Καλημέρα. Το σωστό είναι. βέβαια, «του Άτλαντα», αλλά κι ένας Άτλαντας θα βοηθούσε.

  79. Πέπε said

    Οι παρατατικοί σε -αγα πράγματι δε θεωρούνται και τόσο σωστοί. Ή, κι αν θεωρούνται, το έχουν πετύχει μέσα από δυσκολίες. Θυμάμαι ότι στο δημοτικό, έρλι ογδόντας, τους είχα γράψει σε μια άσκηση και μου τους είχε διορθώσει.

    Το περίεργο όμως είναι ότι αυτοί οι τύποι είναι πιο κανονικοί από τους άλλους σε -ούσα:

    Στα αρχαία έχουμε τιμάω-τιμώ, παρατατικός ετίμαον-ετίμων. Η κατάληξη -ον στα νέα έχει γίνει -α (έλυον – έλυνα). Οπότε, αναιρώντας τη συναίρεση (η οποία υπάρχει από πάντα – πώς διάολο έγινε τώρα αυτό; ) έχουμε ετίμαον > (ε)τίμαα, και μ’ ένα ευφωνικό γάμμα (ε)τίμαγα. Στο συγκεκριμένο ρήμα μπορεί να μην πολυσυνηθίζεται, αλλά λέμε κανονικά «αγάπαγα», «πήδαγα» και άλλα απολύτως ανάλογα. Στα άλλα πρόσωπα και ιδίως στο β’ και γ’ ενικό, όπου οι καταλήξεις των απλών ασυναίρετων τύπων έχουν μείνει οι ίδιες, αυτό είναι ακόμη πιο φανερό.

    Είναι ομολογουμένως κάπως περίεργο το πώς από τους συνηρημένους τύπους, που επί πολλλούς αιώνες ήταν μοναδικοί, ξαναγυρίσαμε στους ασυναίρετους. Ωστόσο τα δεδομένα παραπέμπουν άμεσα σε μια τέτοια διαδικασία. Ίσως έγινε επανεκκίνηση, με νέα αφετηρία το επανεμφανισθέν «αγαπάω» που και σήμερα το λέμε παράλληλα προς το «αγαπώ» (στην ΚΝΕ μόνο στο α’ και γ’ ενικό, διαλεκτικά και στο β’ ενικό). Αντίθετα το «αγαπώ – αγαπούσα», «τιμώ – τιμούσα» αδυνατώ να φανταστώ πώς προέκυψε.

  80. Μανούσος said

    Σχετικά με τους τοίχους και τα αυτιά υπάρχουν πολλά παραμύθια (πρώιμης μεσαιωνικής τουλάχιστον προέλευσης) όπου κρυφακούν πίσω από μυστικά ανοίγματα σε στοίχους κλπ.
    Ιδίως οι καμινάδες χρησιμοποιούνται από τους ωτακουστές. Με αυτόν τον τρόπο υποτίθεται ότι απέσπασε ο Αλέξιος Κομνηνός την ομολογία εμμονής στην αίρεση του αρχηγού των Βογομίλων,ώστε να τον καταδικάσει.
    Γενικά υπάρχει και ως εικόνα όχι μόνο σε ιστορίες αλλά και σε μινιατούρες κλπ. από πολύ παλιά.

    Στην Δ.Κρήτη όντως εμπόρουνα εθώρουνα κλπ. αλλά β΄ εμπόρειες, εθώρειες και γ΄ πρ. εμπόρειε, εθώρειε κλπ
    ωστόσο υπάρχουν και οι τύποι εμπόρουνες εμπόρουνε κλπ.

    Η ΚΝΕ έχει υπόβαθρο και στις αρχαίες διαλέτους μέσα από περίεργες συνθέσεις της Ελληνιστικής εποχής. Το θέμα (για γερμανομαθείς) έχει πραγματευθεί εκτενώς ο Niehoff-Panayotidis.
    Για τις καταλήξεις παρατατικού Basil Mandilaras, The verb in the grekk non literary papyri, σελ. 128 όπου πραγματεύεται τις σχετικές καταλήξεις πχ ἠγνοοῦσαν, κατηντλοῦσαν κλπ. η κατάληξη -σαν εμφανίζεται σύμφωνα με αυτά κυρίως στην Πτολεμαϊκή Αίγυπτο.

    Γενικά οι ρίζες είναι στην Ελληνιστική Κοινή όλων αυτών των νεωτερισμών, άρα. όχι και πολύ δημοτικοί τύποι… δηλ. είναι μεν αρχαίοι αλλά όχι αττικοί.

    Επί πλέον στην Κύπρο λένε
    Τα μυαλά σου και μια λύρα
    να χορεύουν γύρα γύρα…

  81. […] Greek CAT-Quickies: Πώς να κάνετε παραλληλοποίηση κειμένων με το Align Assist Από πού (δεν) ξεκίνησαν 11 γνωστές εκφράσεις […]

  82. […] Ένα από τα βασικά ενδιαφέροντα του ιστολογίου, θα το ξέρετε όσοι το παρακολουθείτε τακτικά, είναι η ετυμολογία και οι ιστορίες των λέξεων. Ένα άλλο, είναι η ανασκευή μύθων, ιδίως σχετικών με τη γλώ…  […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: