Ποδαρικό με το πόδι

Τις  πρώτες μέρες του καινούργιου χρόνου, κάνουμε ποδαρικό: στο σπίτι μας, στη δουλειά μας, ανάλογα. Στο ιστολόγιο, ποδαρικό κάναμε προχτές με το πρώτο άρθρο της χρονιάς, αλλά από μιαν άποψη, ποδαρικό κάνει και το σημερινό άρθρο.

Βλέπετε, το χτεσινό και το προχτεσινό σημείωμα ήταν επετειακά-εορταστικά, αφιερωμένα αντιστοίχως στην πρωτοχρονιά και στην πρωτομηνιά (ετεροχρονισμένα έστω) ενώ το σημερινό άρθρο εγκαινιάζει τα «κανονικά», μη επετειακά άρθρα. Ποδαρικό λοιπόν στα συνήθη  άρθρα κάνουμε σήμερα. Και το ποδαρικό το κάνουμε με το πόδι. Σκέφτηκα λοιπόν σε αυτό το ποδαρικό να λεξιλογήσουμε ακριβώς για τη λέξη «πόδι» -να κάνουμε, θα έλεγε κανείς, ένα μεταποδαρικό. Βέβαια, το θέμα είναι τεράστιο, οπότε δεν  φιλοδοξώ να το καλύψω σε ένα άρθρο. Καλοδεχούμενες οι συμπληρώσεις σας.

Αρχή σοφίας ονομάτων επίσκεψις,  έλεγε εκείνος  ο αρχαίος, οπότε ας επισκεφτούμε την ετυμολογία της λέξης,  μπορεί να  μας βγάλει και σοκολατάκια.

Στα αρχαία ήταν πους, από ινδοευρωπαϊκή ρίζα από την οποία κατάγεται επίσης το λατινικό pes-pedis (και από εκεί τα pied, piede κτλ των νεότερων ρωμανικών γλωσσών), όπως και το παλαιογερμανικό από το οποίο προέκυψαν το αγγλ. foot, το γερμανικό Fuss και τα άλλα.

Ο  πους έγινε  πόδι μέσω του υποκορισμού, από το πόδιον, που εμφανίζεται ήδη τον  5ο αιώνα π.Χ. Οπότε, πόδιον > πόδιν > πόδι. Συχνότερο ήταν  το επίσης  αρχαίο και επίσης υποκοριστικό «ποδάριον», που έδωσε τον παράλληλο τύπο «ποδάρι»,  ο οποίος ήταν πολύ συχνότερος, ίσως και ο επικρατέστερος, στα μεσαιωνικά κείμενα αλλά στην εποχή μας έχει  υποχωρήσει  πολύ σε συχνότητα  -ίσως  τα «ποδάρια» να  μυρίζουν  άσχημα, ενώ τα πόδια όχι, πάντως από το ποδάρι προέρχεται το ποδαρικό του άρθρου μας, η ποδαρίλα και ο ποδαρόδρομος.

Ο πους επιβιώνει ίσως στη  γεωμετρία (ο πους της καθέτου ήταν αγαπημένος μας στα γυμνασιακά χρόνια, διότι είναι αρχή διά την γεωμετρίαν, μια που τ’ αναφέραμε) ίσως και στη στιχουργική. Θα μπορούσε να έχει αντικατασταθεί από το πόδι ή από το «ο πόδας». Και σε μερικές εκφράσεις, το όπλο παρά πόδα ή  «κατά πόδας» ή σε σύνθετα όπως ο πλατύπους. Κατά τα άλλα, έχει αντικατασταθεί από το πόδι.

Όταν  λέμε «πόδι» εννοούμε τόσο «το ακραίο τμήμα του σκέλους των ανθρώπων και των σπονδυλωτών ζώων, που ορίζεται από τον αστράγαλο, τη φτέρνα και τα δάχτυλα» (ορισμός του ΛΚΝ),  όσο και «το καθένα από τα κάτω άκρα του ανθρώπου ή το καθένα από τα σκέλη των ζώων και των πτηνών». Στα αγγλικά, θα το έχετε προσέξει,  χρησιμοποιούν διαφορετική λέξη, foot για το ακραίο τμήμα και leg για το σκέλος (κάτι ανάλογο συμβαίνει και με το χέρι).

Βεβαίως υπάρχουν και πολλές μεταφορικές χρήσεις της  λέξης. Πόδι λέμε  επίσης καθετί με το οποίο στηρίζεται ή πατάει ένα έπιπλο, σκεύος, όργανο κτλ κι έτσι πόδια έχουν τα τραπέζια, οι καρέκλες, τα κρεβάτια -αλλά και ορισμένα ποτήρια, οι φρουτιέρες κτλ.

Πόδι λέμε ακόμα το μακρόστενο τμήμα ξηράς που εισχωρεί  στη  θάλασσα -ας πούμε, οι Θεσσαλονικιοί ερίζουν αν είναι καλύτερο το πρώτο πόδι  το δεύτερο πόδι της Χαλκιδικής (το τρίτο είναι ο Άθως). Λέμε καμιά φορά «τα πόδια του βουνού» αν και συνήθως προτιμάμε το λογιότερο «πρόποδες», ενώ βεβαίως το πόδι είναι και μονάδα μέτρησης μήκους στο αγγλοσαξονικό σύστημα: πολλαπλασιάστε επί 0,3 ή διαιρέστε διά 3 για να  μετατρέψετε σε μέτρα, ή αν έχετε  κομπιουτεράκι πολλαπλασιάστε επί 0,3048.

Όπως θα περίμενε  κανείς, τα φρασεολογικά του ποδιού είναι πλουσιότατα. Έλεγα πιο πριν ότι παλιότερα ήταν  εξίσου ή και περισσότερο συχνός ο τύπος «ποδάρι», κι έτσι πολλές φράσεις μπορεί  να  ακουστούν και με τους δύο τύπους· αποκλειστικά «ποδαρική» φράση είναι η δουλειά του ποδαριού, η πρόχειρη, ευκαιριακή, όχι μόνιμη δουλειά, ενώ συνήθως λέμε πως ο διάβολος έχει πολλά ποδάρια για να τονίσουμε πως, όσες προφυλάξεις κι αν πάρουμε, δεν μπορεί ν’ αποκλειστεί το ενδεχόμενο μιας αναποδιάς. Και για την  ανέλπιστα καλή τύχη λέμε έσπασε ο διάβολος το ποδάρι του (ή: το πόδι του), αν και βλέπω να χρησιμοποιείται επίσης για την αναπάντεχα κακή τύχη.

Στις υπόλοιπες εκφράσεις ακούγεται περισσότερο (ή και αποκλειστικά) ο τύπος «πόδι».

• του βάζω τα δυο πόδια σε ένα παπούτσι: του περιορίζω την ελευθερία, τον αναγκάζω να κάνει κάτι παρά τη θέλησή του ή να συμμορφωθεί. Μπορεί να βγαινει από παλαιό βασανιστήριο. Υπάρχει απαραλλαχτη έκφραση στα τουρκικά.
• το βάζω στα πόδια: φεύγω  γρήγορα, τρέπομαι σε φυγή
• πέφτω στα πόδια κάποιου: τον παρακαλώ θερμά, τον  ικετεύω
• έβαλε τα πόδια στην  πλάτη/στον ώμο: επιτατική της προηγούμενης, αφού παρουσιάζει τον φυγάδα να έχει τόσο μεγάλο διασκελισμό που τα πόδια του να ακουμπούν στην πλάτη  του.
• με το ένα πόδι στον λάκκο/στον τάφο: λέγεται για υπερήλικες ή για βαριά άρρωστους, που το τέλος τους πλησιάζει. Στον Λουκιανό βρίσκουμε «τον έτερον πόδα … εν τη σορώ έχων»
• σηκώθηκαν τα πόδια να  χτυπήσουν το κεφάλι: έκφραση αγανάκτησης για την ανατροπή της καθεστηκυίας τάξης, που έχει και πολλές ευτράπελες παραλλαγές
• πατάει  πόδι: επιμένει ανυποχώρητα, απαιτεί κάτι  έντονα, αντιτάσσεται κατηγορηματικά σε κάτι. Το αυθόρμητο χτύπημα του ποδιού στο έδαφος είναι χαρακτηριστικό σε συζητήσεις όπου κάποιος επιμένει στη γνώμη του.
• ώσπου να σηκώσει το ένα πόδι, βρομάει το άλλο: λέγεται για κάποιον πολύ αργό στις κινήσεις του,  ιδίως γυναίκες νωθρές και τεμπέλες. Κάποτε παραλείπεται η λέξη  «πόδι».
• κόπηκαν τα πόδια μου: από κούραση, φόβο ή δυσάρεστη  έκπληξη.
• θα σου κόψω τα πόδια: απειλή, ιδίως σε συνάρτηση με απαγόρευση επίσκεψης κάποιου μέρους.
• είμαι/μπλέκομαι μέσα στα πόδια κάποιου: εμποδίζω τις κινήσεις του με τις ενέργειές μου
• γίγαντας με πήλινα πόδια: για κάτι που ενώ έχει  εντυπωσιακό μέγεθος ή ανάπτυξη, στηρίζεται σε σαθρές βάσεις.
• παίρνω πόδι: φεύγω ή αποπέμπομαι από κάπου
• αφήνω/βάζω κάποιον στο πόδι μου: βάζω κάποιον αντικαταστάτη μου.
• στο πόδι (τρώω, πίνω / γράφω): πρόχειρα.
• όποιος δεν έχει μυαλό έχει πόδια: όποιος δεν προνοεί ταλαιπωρείται
• τρεχάτε ποδαράκια μου (να μη σας χέσει ο κώλος): για καταστάσεις  που απαιτούν ταχεία ενέργεια ή γρήγορη φυγή
• σηκώνω στο πόδι: αναστατώνω
• απλώνω τα πόδια μου μέχρι εκεί που φτάνει το πάπλωμά μου: ενεργώ ανάλογα με τις δυνατότητές μου (ιδίως σε αγορές, επιχειρήσεις κτλ). Και ως συμβουλή: μην  απλώνεις τα πόδια σου πέρα από…
• χάνω το έδαφος/τη γη κάτω από τα πόδια μου: αισθάνομαι μεγάλη και απροσδόκητη ταραχή, χάνω τις ελπίδες  μου.

Εχει κι άλλες πολλές αλλά περιμένω να τις συμπληρώσετε εσείς.

Όσο έγραφα το άρθρο, τηλεφωνήθηκα με έναν φίλο και τον βρήκα να παίζει μπριτζ -οπότε θυμήθηκα ότι τον  παλιό καιρό λέγανε «πόδι» στο μπριτζ τον ατζαμή παίχτη, τον μαζέτα που λέμε στο σκάκι.

Κλείνω με την εικόνα που συνοδεύει το άρθρο. Δείχνει το λεγόμενο «ελληνικό πόδι». Ετσι επικράτησε τον 19ο αιώνα να λέγεται το πόδι στο οποίο το δεύτερο δάχτυλο είναι μακρύτερο από τα δυο γειτονικά του. Όταν το πρώτο (το μεγάλο) δάχτυλο είναι μεγαλύτερο, λέμε ότι έχουμε «αιγυπτιακό πόδι» ενώ όταν τα τρία δάχτυλα είναι ισομήκη έχουμε το ‘ρωμαϊκό πόδι’ (δείτε και την εικόνα εδώ).

Τα αρχαία ελληνικά αγάλματα είχαν ελληνικό πόδι, γιατί αυτό θεωριόταν ωραίο στα μέρη μας τότε, και γι’ αυτό άλλωστε δόθηκε αυτή η ονομασία, δεν είχαν δει κανέναν αρχαίο Έλληνα οι δυτικοί που την έπλασαν. Το πρότυπο αυτό διαδόθηκε, κι έτσι, ας  πούμε, και η γυναικεία μορφή στο Άγαλμα της Ελευθερίας έχει ελληνικό πόδι. Λέγεται ότι οι περισσότεροι Έλληνες έχουν ελληνικό πόδι αλλά αυτό δεν το έχω ελέγξει προσωπικά: εγώ πάντως έχω ελληνικό πόδι, νομίζω και όλοι στην οικογένεια. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι το «ελληνικό πόδι» είναι αποκλειστικότητα των Ελλήνων. Σύμφωνα με κάποιες πηγές, το ελληνικό πόδι το έχει το 23% ή το 30% του παγκόσμιου πληθυσμού. Το αιγυπτιακό πόδι είναι πολύ συχνότερο (50-60%) ενώ το ρωμαϊκό πόδι κάτω από 10%. Αλλού βρίσκεις και για κελτικό ή για γερμανικό πόδι, με άλλες παραλλαγές αλλά αυτές οι τρεις που αναφέραμε είναι οι πιο συχνές.

Αυτά τα ξεσηκώνω από παλιότερο άρθρο μας, όπου θα βρείτε κι άλλες λεπτομέρειες.

Κι έτσι, με το πόδι κάναμε ποδαρικό στα άρθρα του 2025!