Γιάννης Η. Χάρης (26.1.1953-30.1.2025)

Τη θλιβερή είδηση την πληροφορήθηκα χτες το μεσημέρι.  Χτύπησε το τηλέφωνο,  ήταν  η Τιτίκα η Δημητρούλια. «Το έμαθες για τον  Γιάννη Χάρη;». Κατάλαβα,  ήξερα, όλοι το ήξεραν, πως  ο Γιάννης είναι πολύ άσχημα, το είχε ο ίδιος γράψει. Κι έτσι, λίγες μέρες μετά τα γενέθλιά του, έφυγε, στο νοσοκομείο, από οξεία λευχαιμία.

Η Τιτίκα μού ζήτησε ένα κείμενο, 500 λέξεις, για να δημοσιευτεί στην αυριανή Εποχή,  που ήταν στο τυπογραφείο. Της έστειλα το εξής, που το αναδημοσιεύω και εδώ:

Γιάννης Η. Χάρης (1953-2025)

Ύστερα από πολύχρονη  μάχη, που την έδωσε με μεγάλη γενναιότητα, έφυγε στις 30 Ιανουαρίου από τη ζωή ο αγαπημένος φίλος Γιάννης Η. Χάρης, βραβευμένος μεταφραστής, επιμελητής εκδόσεων, αρθρογράφος και δημόσιος διανοούμενος με σπάνια επιδραστικότητα.

Ο Γιάννης Χάρης ήταν ο  κορυφαίος μάχιμος γραφιάς της εποχής  μας (τον όρο τον χρησιμοποιώ θετικά, όπως κι εκείνος): τη γλωσσική του κατάρτιση και τις περγαμηνές του δεν τις απέκτησε στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα, αλλά στα μεγάλα σχολεία των εγκυκλοπαιδειών και των εκδοτικών οίκων, στην  καθημερινή τριβή με τα δακτυλόγραφα, στην αναζήτηση της σωστής λέξης, στην προσπάθεια να αποκρυπτογραφήσει τα χειρόγραφα Οράματα και θάματα του Μακρυγιάννη, στη συμβολή του ώστε το τότε ΕΙΡ να περάσει από την καθαρεύουσα στη δημοτική μετά τη μεταπολίτευση. Δίκαια το Πανεπιστήμιο Πατρών τον ανακήρυξε πέρυσι επίτιμο διδάκτορα.

Είχε την τύχη να επιμεληθεί, σε συνεργασία με τον ποιητή, τα τελευταία γραφτά του Οδυσσέα Ελύτη, όπως και τη συγκεντρωτική έκδοση των  ποιημάτων του,  αλλά και να μεταφράσει τα έργα του  Μίλαν Κούντερα, πάλι σε στενή επαφή μαζί του -μια μετάφρασή του βραβεύτηκε από το ΕΚΕΜΕΛ. Δίδαξε ελληνικά σε ξένα κολεγιακά προγράμματα, ενώ επί πολλά χρόνια ασχολήθηκε και με  τη  βυζαντινή μουσική.

Από τη δεκαετία του 1980 αρθρογραφούσε για θέματα γλώσσας και μετάφρασης, πρώτα στο Αντί, στη συνέχεια στα Νέα και, στο τέλος, στην Εφημερίδα των Συντακτών, από την οποία αποχαιρέτησε την ενεργό αρθρογραφία το 2022, αν και συνέχισε να παρεμβαίνει στη δημόσια συζήτηση με αναρτήσεις του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Στη δημόσια συζήτηση για τη γλώσσα συνδύαζε  την επιστημονική επάρκεια με την πρακτική εμπειρία. Αγωνίστηκε για να ανασκευάσει τους εθνικιστικούς μύθους για τη γλώσσα, να εξετάσει ψύχραιμα τις ιερεμιάδες και την κινδυνολογία για την «αιωνίως θνήσκουσα γλώσσα» και για τη δήθεν λεξιπενία των  νέων, να σατιρίσει τον γλωσσικό ευπρεπισμό, την τάση για νεοκαθαρεύουσα και τη φετιχοποίηση της αρχαίας ελληνικής, να αμφισβητήσει την κυρίαρχη ιδεολογία της συνέχειας της γλώσσας και της «μίας και ενιαίας» ελληνικής. Απενοχοποίησε τη γλώσσα που μιλιέται σήμερα, δείχνοντας τα κενά και τα τις αντιφάσεις στην επιχειρηματολογία των ρυθμιστών και των γλωσσαμυντόρων. Ταυτόχρονα, στάθηκε δεινός ανατόμος των  νέων  γλωσσικών φαινομένων και είχε την  οξυδέρκεια να διακρίνει την αλλαγή που έρχεται, αλλά και την επιστημονική εντιμότητα να αναγνωρίζει γλωσσικές  αλλαγές που δεν κινούνταν στην κατεύθυνση που θα ήθελε.

Η γλωσσική και πολιτική του παρέμβαση  αποκρυσταλλώθηκε στο  δίτομο «Η γλώσσα, τα λάθη και τα πάθη», το τετράτομο «Στοιχήματα και ασκήσεις μνήμης» και στο στερνοπαίδι του, «Παιχνίδια και ακροβασίες της γλώσσας».

Ο Γιάννης ήταν δοτικός και ανυστερόβουλος· το 2007, όταν  του έστειλα το δακτυλόγραφο του πρώτου γλωσσικού μου βιβλίου, μου το επέστρεψε με πολλές δεκάδες λεπτομερείς παρατηρήσεις και προτάσεις· το ίδιο έκανε με πολλούς άλλους φίλους και συμπολεμιστές. Ήταν αυτό που λένε οι Γάλλοι πολεμίστ, του άρεσε ο διαξιφισμός και η ανταλλαγή επιχειρημάτων και αρνιόταν να κάνει τα στραβά μάτια για λόγους δημοσίων σχέσεων· συχνά επέκρινε τις αντιδραστικές τοποθετήσεις διάφορων λογίων και καλλιτεχνών που φλερτάριζαν την Αριστερά, στην οποία ανήκε κι ο ίδιος, συνειδητά και αταλάντευτα αλλά χωρίς βεβαιότητες, από τα εφηβικά του χρόνια.

Ελαφρύ να είναι το χώμα, φίλε Γιάννη…

Αναγκαστικά, πολλά έμειναν απέξω από το σύντομο σημείωμα. Να πω μερικά πιο προσωπικά. Γνώρισα τον  Γιάννη Χάρη από τη στήλη που βαστούσε στα Νέα. Θαρρώ πως εκείνος που με ενημέρωσε για την ύπαρξη της στήλης του Γιάννη ήταν ο αξέχαστος φίλος μου, ο Θέμης Κατσούλης, που τον ήξερε από παλιά, από κοινές διαδρομές στο χώρο των βιβλίων, των εκδόσεων και της Αριστεράς (ήταν και συνομήλικοι). Για μένα, η  στήλη και ο τρόπος γραφής του Γιάννη ήταν  αποκάλυψη -έβλεπα γραμμένα  αυτά που κι εγώ σκεφτόμουν για τη γλώσσα, αλλά συγκροτημένα  και επιστημονικά τεκμηριωμένα.

Τότε δεν  είχα ιστολόγιο, μιλάμε για το γύρισμα του αιώνα, αλλά στον  παλιό μου ιστότοπο έγραφα διάφορα γλωσσικά άρθρα -ανάμεσά τους πολλά έκαναν κριτική στο λεξικό Μπαμπινιώτη. Μάλλον με αυτή την αφορμή μου έστειλε ο Γιάννης  ένα μέιλ και από τότε αρχίσαμε την τακτική αλληλογραφία. Τότε ακόμα ο Γιάννης έμενε στο Μετς, είχαμε συναντηθεί μερικές φορές, μετά μετακόμισε, όνειρο ζωής, στην  Καστέλλα. Όταν  έγραφα το πρώτο γλωσσικό βιβλίο μου, τη Γλώσσα μετ’ εμποδίων, έστειλα τα δακτυλόγραφα στον Γιάννη (και όχι μόνο). Μου το γύρισε με δεκάδες, ισως πάνω από εκατό, χρήσιμες παρατηρήσεις. Όπως γράφω στον πρόλογο του βιβλίου: Φοβάμαι ότι σε πολλά σημεία έχω  ξεσηκώσει τις απόψεις του, αν και ο αναγνώστης ίσως να μην το διακρίνει αυτό επειδή όταν ο Γιάννης διάβασε το δακτυλόγραφο έσβησε κάμποσες από τις αναφορές μου στο όνομά του.

Από τον Χάρη  άλλωστε  γνώρισα και τον Παντελή Μπουκάλα -μάλιστα, όταν έγινε η παρουσίαση της  Γλώσσας  μετ’ εμποδίων, ο Γιάννης, που δεν αγαπούσε πολύ να  μιλάει σε κόσμο, αγγάρεψε τον  Παντελή να μιλήσει εκείνος στην παρουσίαση.

Την ίδια εποχή, σε ένα άρθρο του στη στήλη του στα Νέα, με τίτλο Brothers in arms, συμπολεμιστές στον πόλεμο εναντίον  της Λερναίας ύδρας των γλωσσικών μύθων, μου έκανε την τιμή να με αναφέρει πολύ επαινετικά.  Μπορείτε να διαβάσετε το άρθρο στο μπλογκ του Γιάννη Χάρη. Ο Γιάννης βγήκε στη  μπλογκόσφαιρα από πιο νωρίς, επειδή όμως δεν είχε τον καιρό (ή ίσως την ψυχική αντοχή) να απαντάει στα σχόλια, δεν άργησε  να  κλείσει τον σχολιασμό στις αναρτήσεις του, που βασικά ήταν  αναδημοσιεύσεις των  άρθρων του στα Νέα.

Απόρροια των  άρθρων του στα Νέα ήταν και το βιβλίο του «Η  γλώσσα, τα λάθη και τα πάθη», που βγήκε και σε δεύτερο τόμο,

Όταν το 2011 τα Νέα διέκοψαν τη  συνεργασία με τον Γιάννη, το ιστολόγιό μας  είχε  πια αρχίσει να λειτουργεί,  οπότε είχαμε διαμαρτυρηθεί για την απόφαση  της εφημερίδας και μάλιστα συγκεντρώσει υπογραφές και στείλαμε μια επιστολή διαμαρτυρίας στα Νέα, που βέβαια δεν δημοσιεύτηκε (εδώ μπορείτε να δείτε και τις υπογραφές,  πολλά καλά παιδιά).

Το 2016,  με πολλά ζόρια, κατάφερα να πείσω τον Γιάννη να έρθει στο Λουξεμβούργο μαζί με τον φίλο Χριστόφορο Χαραλαμπάκη, να κάνουν ένα σεμινάριο στο τμήμα ελληνικής μετάφρασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Το κείμενο της εισήγησής του αποτέλεσε τον  πυρήνα του τελευταίου του βιβλίου, «Παιχνίδια και ακροβασίες της γλώσσας». Καιρό το είχε στο συρτάρι, το ανέσυρε από εκεί πέρυσι, όταν το τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου της  Πάτρας τον ανακήρυξε επίτιμο διδάκτορα -εδώ το βίντεο από την τελετή της αναγόρευσης.

Εν τω μεταξύ, το 2012, μόλις κυκλοφόρησε η Εφημερίδα των Συντακτών, ο Γιάννης άρχισε να γράφει εκεί, κάθε Σάββατο. Η συνεργασία αυτή σταμάτησε το 2022, όταν ο Γιάννης  αποφάσισε να αποσυρθεί από την ενεργό αρθρογραφία. Δείτε εδώ το πολύ συγκινητικό τελευταίο άρθρο του: Αντίο; Στο επανιδείν; Ή και τα δύο; Συνέχισε όμως να σχολιάζει στο Φέισμπουκ.

Πολλά χρόνια ο Γιάννης βασανιζόταν από τα αιματολογικά προβλήματα που είχε, και τα τελευταία χρόνια τα πράγματα ζόρισαν. Τον Αύγουστο είχε γράψει:

ΑΙΜΑ…

σκληρός μήνας ο Απρίλης, για να το λένε…

μα πού να δείτε ο Αυγουστοσέπτεμβρος και ο Δεκεμβρογέναρος για τους πολυμεταγγιζόμενους, τον ένα οι διακοπές, τον άλλον οι γιορτές…

ό,τι προαιρείστε λοιπόν, και αν τυχόν:

Χάρης Ιωάννης του Ηλία, για Αιματολογικό Μεταξά (και με ειδοποιείτε έπειτα, σας παρακαλώ, στο μέσεντζερ)

Στις 22 Οκτωβρίου έγραψε, ανάμεσα σε άλλα, και με απενεργοποιημένα τα σχόλια:

Το κυριότερο, μπορώ πια κι εγώ να μιλήσω για την υγεία μου, όπως κι οι άλλοι, νά δύο φίλες πιφουμπού, που αυτό σημαίνει φίλες προ φουμπού, τώρα κοντά ανακοίνωσαν τον κόβιντ τους εδώ, παναπεί κάτι μοιράστηκαν με τους άλλους, κάτι που δεν μπορεί (δεν πρέπει;) να κάνει ένας ανίατα ασθενής, και πόσο μάλλον ένας που ετοιμάζεται πια να φύγει, του το είπαν οι γιατροί –σε λίγους μήνες; πιο κοντά; λιγάκι πιο μακριά, άντε χρόνο; πιο χλομό αυτό…

αλλά δεν μπορεί (δεν πρέπει);

(…)

Και ξαφνικά, τι ξαφνικά δηλαδή, που εξάντλησες το μάξιμουμ που σου δίναν όλοι στην αρχή, δέκα με δεκαπέντε χρόνια, εκεί που είχες το ένα πόδι μέσα, σου λένε, έλα, σιγά σιγά και τ’ άλλο –σε πόσο; σε κάτι μήνες, είπαμε, άντε χρόνο, δύσκολα παραπάνω…

Η αλήθεια τώρα είναι πως ήταν ό,τι πιο λυτρωτικό μπορούσες ν’ ακούσεις, το παρακαλούσες άλλωστε καιρό! Είχαν τόσο δυσκολέψει τα πράγματα, μαζί, αν όχι κυρίως, με τη σαράβαλη (α ρε Θάνο) καρδιά και με τη δύσπνοια, που σου αχρήστεψε σιγά σιγά τα πόδια, κι ούτε μπαστούνι πια δε σε βαστούσε ούτε τίποτα –τίποτα λοιπόν που να μπορείς να κάνεις, πουθενά να πας, τίποτα να συγκεντρωθείς, έτσι που φύραινε και το μυαλό…

Το ήθελες λοιπόν και το παρακαλούσες. Και ήρθε, έρχεται –δουλειά τώρα, τσακίσου, τρέχα, μη μείνουν εκκρεμότητες, τουλάχιστον τα βιβλιαράκια σου και η μετάφραση…

Στο μεταξύ, πες ήρθε, ζεις πια μαζί του, κι αυτήν τη μοναδική εμπειρία, αυτή πια κι αν δεν μπορείς να τη μοιραστείς, παραείναι τρομαχτική, γκρανγκινιολική για πολλούς, άλλοι σ’ το λένε ευθέως, μη!, άλλοι αλλιώς…, αλλά κι εσένα, πλάκα πλάκα, εύκολο δεν σου είναι…

Όμως, όταν σου είπαν οι γιατροί «ενημερώστε τα αδέρφια σας», σκέφτηκες, κι ήθελες, να ενημερώσεις και τους φίλους σου, πρώτα να μη φανεί ότι το κρύβεις, έπειτα να μην το μάθουν μέσες άκρες απ’ αλλού, τέλος να τους εξηγήσεις ο ίδιος πόσο δεν πονάει αυτό, ίσα ίσα…

Μα είναι άχαρο, αν μη τι άλλο, να διαβεβαιώνεις φτου κι απ’ την αρχή κάθε φορά πως, όχι, εξαντλήθηκαν όλα τα μέσα κι όλα τα περιθώρια, και πως, ναι, χαίρεσαι που δε θα βασανίζεσαι άλλο, που δε θα σε προλάβει το χειρότερο, που πάντα υπάρχει, και δεν θα σε προλάβει και η άνοια.

Κι έτσι που τόσα έζησες και έκανες, κι αν έκανες!, και χάρηκες και χόρτασες, α, πόσο χόρτασες!, κι ας πλήρωσες συχνά πολλά, όλα καλά γινώμενα, κι άλλο δεν θέλεις πια από καιρό, κάτι χρόνια, να ησυχάσεις μόνο, μόνο…

(…)

Την παραμονή της πρωτοχρονιάς, από το νοσοκομείο:

«Μόνος στο σπίτι»;

Μόνος στον θάλαμο!

Στιγμές υπέρτατης ηδονής, ή

Η σχετικότητα των πραγμάτων

και, με την ευχή μου, δημοκρατία έχομεν εξάλλου, ό,τι σας κάνει κέφι λοιπόν, μόνο μακριά από «περαστικά» παρακαλώ και «χρόνια πολλά»

νά, μια καλύτερη χρονιά για όλους !

Τον κοίταξε κατάματα  τον θάνατο ο φίλος μας ο Γιάννης Χάρης. Θα τον  θυμόμαστε για  πάντα…