Το δεξί πέτο

Ο Γιάννης Μακριδάκης έγραψε μια πολύ συγκινητική νουβέλα για τη δεξιά τσέπη του ράσου ενός καλόγερου, αλλά την επικαιρότητά μας την  απασχόλησε, χρονιάρες μέρες, ένα δεξί πέτο.

Τίνος το δεξί πέτο; Προφανώς του σακακιού, αλλά ποιος φοράει το σακάκι;

Ο Νίκος Ανδρουλάκης, πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, ή ίσως το ΠΑΣΟΚ συλλογικά. Πάντως,  το βέβαιο είναι ότι η πρώην  υπουργός Κατερίνα Μπατζελή, επειδή αναφέρθηκε ασεβώς στο δεξί πέτο του κ. Προέδρου ή του ΠΑΣΟΚ, παραπέμφθηκε στο πειθαρχικό του κόμματος (που έχει το καταπληκτικό ακρώνυμο ΕΔΕΚΑΠ) και τελικά τιμωρήθηκε με αναστολή της κομματικής ιδιότητας για ένα χρόνο (σα να λέμε, διαγραφή ορισμένου χρόνου).

Η πρώτη αναφορά στο δεξί πέτο έγινε από τον Νίκο Παππά του ΣΥΡΙΖΑ. Σχολιάζοντας την άρνηση του κ. Ανδρουλάκη για κοινή κάθοδο με τον ΣΥΡΙΖΑ στις εκλογές, όπως είχε προτείνει ο Σωκρ. Φάμελλος, ο Ν. Παππάς είπε ότι «τον κ. Ανδρουλάκη τον τραβάει κάποιος από το δεξί πέτο». Το ΠΑΣΟΚ αντεπιτέθηκε με ανακοίνωση στην  οποία προέτρεπε τον κ. Φάμελλο  «να διδαχθεί από τα παθήματα των προκατόχων του και να μην σπεύδει να σφιχταγκαλιάσει τον κύριο 13-0». Η Νέα Δημοκρατία πολύ συχνά αποκαλεί «κύριο 13-0» τον Ν. Παππά, για να θυμίσει την καταδίκη του (για πλημμέλημα) από το Ειδικό Δικαστήριο.

Σε κάποιο πάνελ, ενός μάλιστα ελάσσονος καναλιού, η  κ. Μπατζελή, αφού διαφώνησε με την πρόταση του ΣΥΡΙΖΑ για ενιαία κάθοδο στις εκλογές, χαρακτήρισε «τοξική και λανθασμένη» τη διατύπωση της ανακοίνωσης του ΠΑΣΟΚ. Είπε:

Για την τελευταία ανακοίνωση του ΠΑΣΟΚ, προσωπικά θεωρώ ότι είναι τοξική και λανθασμένη δήλωση. Όπως τοξικό είναι ότι ο κ. Παππάς είπε ότι για τον κ. Ανδρουλάκη τον τραβάει κάποιος από το δεξί του πέτο. Το ένα φέρνει το άλλο όμως, το ΠΑΣΟΚ ως ένα κόμμα θεσμικό, ουσιαστικό, δεν μπορεί να κατρακυλάει σε τοξικότητα τύπου 13-0. Αποφάσισε η δικαιοσύνη, αυτή είναι, κλείσαμε. Και να ακολουθούμε το λανγκάζ της Νέας Δημοκρατίας επιβεβαιώνει ότι σε τραβάει από το δεξί πέτο κάποιος.

Το στιγμιότυπο εδώ:

Αυτό το στιγμιότυπο της στοίχισε την προσωρινή διαγραφή, ίσως επειδή η Ομάδα Αλήθειας, η προπαγανδιστική ομάδα της ΝΔ που μπορεί  και να την πληρώνουμε έμμεσα όλοι οι φορολογούμενοι, τουλάχιστον με βάση όσα έχουν έρθει στη δημοσιότητα, κατά σύμπτωση τις ίδιες μέρες, έσπευσε να κόψει το σχετικό απόσπασμα της τοποθέτησης της κ. Μπατζελή και να το κυκλοφορήσει στο Τικ Τοκ.

Κι έτσι, το πέτο κέρδισε τα παροιμιώδη δεκαπέντε λεπτά δημοσιότητας -ή τουλάχιστον την τιμή να μας δώσει την αφορμή να λεξιλογήσουμε.

Σύμφωνα με το λεξικό, το πέτο είναι, στο σακάκι, στο παλτό αλλά και σε γυναικεία ενδύματα, «το γύρισμα του υφάσματος στο ύψος του στήθους, συνήθ. ως προέκταση του γιακά».

Στο πέτο κάποιος μπορεί να βάλει ένα λουλούδι, όπως στο τραγούδι των Κηλαηδόνη-Γκάτσου με τη  Δήμητρα Γαλάνη:

Με γαρίφαλο στο πέτο
σ’ ονειρεύτηκα και φέτο…

Ο Γιάννης Ρίτσος χρησιμοποιεί πολύ το πέτο του σακακιού -σε 22 ποιήματά του το αναφέρει, συνήθως με λουλούδι, κάποτε όμως με κονκάρδα, με ένα αγκάθι ή ένα  πλαστικό περιστέρι  ή ένα σκουλίκι.

Κάποτε που είχα καθιερώσει το έθιμο να πηγαίνω κάθε χρόνο αρχές Νοεμβρίου στο Λονδίνο, έβλεπα πολύ κόσμο να κυκλοφορεί με κόκκινες βούλες στο πέτο, παπαρούνες για τους πεσόντες του Μεγάλου Πολέμου (του πρώτου). Μετά ήρθε η  μόδα με τα «πιν’ς», που κι αυτά στο  πέτο τα φορούσαν.

Το πέτο είναι ιταλικό δάνειο. Στα ιταλικά είναι petto και σημαίνει στήθος. Εμείς εξειδικεύσαμε τη σημασία. Η ιταλική λέξη ανάγεται στο λατινικό pectus. Οι γιατροί θα ξέρουν την angina pectoris, τη  στηθάγχη.

Εκτός από το πέτο έχουμε και το παραπέτο στη γλώσσα μας. Παραπέτο είναι το προστατευτικό κατασκεύασμα στα άκρα γέφυρας ή εξώστη ή στο πλοίο. Προέρχεται από τα ιταλικά, parapetto. Αυτό το para- δεν είναι ελληνικό, δεν έχει σχέση με την  πρόθεση «παρα-» ούτε με το επιτατικό πρόθημα παρα- (τα παραλές!) Είναι λατινογενές, από το  ιταλικό para-, από το ρήμα parare, «προστατεύω  / αποκρούω», που ανάγεται στο λατινικό parare «προετοιμάζω».

Έχουμε άρθρο για τις λέξεις που έχουν μπει στη γλώσσα μας με αυτό το πρόθημα, όπως παραβάν, παρμπρίζ, παρασόλι ή παραμάνα.

Υπάρχει όμως κι άλλη μια λέξη ομόρριζη  με το πέτο στη γλώσσα μας. Όχι  στην κοινή νεοελληνική, αλλά στην κρητική. Είναι ο μπέτης,  δηλαδή  το στήθος. Προέρχεται από  το petto και το μπ προφανώς προέκυψε από τη  συμπροφορά (τον πέτη).

Μπέτης είναι, αδιάφορα, και το αντρικό και το γυναικείο στήθος. Είναι λέξη συχνή σε μαντινάδες. Όπως λέει το τραγούδι του Ψαραντώνη: έγινε ο μπέτης σου γυαλί και φαίνεται η καρδιά σου, και δείχνει η αγάπη ψεύτικη κρίμα στην ομορφιά σου.

Σε ένα άλλο γνωστό δημοτικό ποίημα, τρεις μαχαιριές του δώκανε οι Βέργεροι στον μπέτη, ετσά του το ’χε η μοίρα του γραφτό και κισιμέτι.

Η λέξη ακούγεται και σήμερα, και έξω από τις μαντινάδες. Και βέβαια, στην κρητική μετάφραση των περιπετειών του Αστερίξ, ο Μιχάλης Πατεράκης μετέφρασε τον γνωστό ευφημισμό «έχεις χαμηλό στήθος» για τον Οβελίξ ως «ο μπέτης σου είναι πιο χαμηλά»!

Κρητικός είναι και ο Νίκος Ανδρουλάκης, αλλά δεν φαίνεται να φέρθηκε έξυπνα στην ιστορία με το δεξί του πέτο. Ίσως να ήθελε, μια και είναι της μόδας με τον Τραμπ,  να δείξει αποφασιστικότητα και πυγμή, αλλά δεν γίνεται ελκυστικό ένα κόμμα που καρατομεί στελέχη δι’ ασήμαντον αφορμήν.

Βέβαια, στη δημοσκοπική άπνοια που έχει πέσει το κόμμα της γιαλαντζί αξιωματικής αντιπολίτευσης, ίσως σκέφτηκαν ότι μια θυσία θα βοηθήσει να πνεύσουν οι άνεμοι. Αυτό είχε γίνει  παλιά στην Αυλίδα και πέτυχε, να δούμε αν η ιστορία θα επαναληφθεί -και πώς.