Από πού πήραμε το σφυροδρέπανο;

Τις προάλλες διάβαζα μια εργασία της γλωσσολόγου Ζωής Γαβριηλίδου για τα ρωσικά δάνεια στην ελληνική γλώσσα.  Εκεί αναφερόταν ότι, με βάση τις ετυμολογικές πληροφορίες του Λεξικού της Κοινής  Νεοελληνικής, τα δάνεια αυτά ήρθαν, στο μεγαλύτερο μέρος τους, είτε απευθείας από τα ρωσικά είτε μέσω της γαλλικής. Υπάρχουν ωστόσο και μερικά δάνεια που ήρθαν  μέσω της αγγλικής καθώς και ένα που ήρθε στα ελληνικά μέσω των τουρκικών, το  τελατίνι (κατεργασμένο μοσχαρίσιο δέρμα).

Ανάμεσα στα ρωσικά δάνεια που μας ήρθαν μέσω αγγλικής, η Ζ. Γαβριηλίδου αναφέρει ενδεικτικά: μολότοφ, περεστρόικα, σπούτνικ, σφυροδρέπανο -διότι στην εργασία της περιλαμβάνει και τα μεταφραστικά δάνεια. Πράγματι, το ΛΚΝ στο λήμμα «σφυροδρέπανο» (σφυρί και δρεπάνι τοποθετημένα χιαστί, σύμβολο των κομμουνιστικών κομμάτων και έμβλημα της Σοβιετικής Ένωσης) αναφέρει την ετυμολογία: [λόγ. σφυρ(ί) -ο- + δρεπάν(ι) -ο μτφρδ. αγγλ. hammer and sickle (μτφρδ. από τα ρωσ.)]

Υποστηρίζει δηλαδή ο αείμνηστος Ευάγγελος Πετρούνιας, στον  οποίο οφείλονται οι ετυμολογικές πληροφορίες του ΛΚΝ, ότι η λέξη είναι μεταφραστικό δάνειο από τα αγγλικά,  hammer and sickle, όπου είναι μεταφραστικό δάνειο από τα ρωσικά. Το κακό είναι ότι δεν ξέρουμε το σκεπτικό στο οποίο βασίστηκε για να καταλήξει σε αυτό το συμπέρασμα, κάτι που θα μας βοηθούσε.

Την ετυμολογία του ΛΚΝ για αγγλικό μεταφρ. δάνειο τη δέχονται επίσης το Χρηστικό Λεξικό (που προσθέτει τη χρονολογία 1921 κατά την οποία μαρτυρείται ο αγγλικός όρος) και το ΜΗΛΝΕΓ. Το  λεξικό Μπαμπινιώτη, τουλάχιστον στη 2η έκδοση που έχω πρόχειρη εδώ, δεν δίνει καμιά ετυμολογική πληροφορία, αλλά στο Ετυμολογικό λεξικό (αφού παραπέμψει στα λήμματα σφύρα και δρεπάνι) επίσης δέχεται το μεταφρ. δάνειο από τα αγγλικά.

Προσωπικά, θεωρώ απίθανη την αγγλική προέλευση του όρου «σφυροδρέπανο», εννοώ την αγγλική μεσολάβηση στη δημιουργία του ελληνικού όρου. Ο λόγος είναι ότι το 1920 διεθνής γλώσσα ήταν τα γαλλικά,  στους περισσότερους τομείς δραστηριότητας εκτός π.χ. από τη ναυτιλία, αλλά και η διεθνής γλώσσα του σοσιαλιστικού κινήματος, από το οποίο ξεπήδησε μετά το 1918 το κομμουνιστικό κίνημα ήταν επίσης τα γαλλικά. Βέβαια, το έστω και μικρό ελληνικό σοσιαλεργατικό κόμμα , το ΣΕΚΕ, είχε και απευθείας επαφές με την ΕΣΣΔ χωρίς την  ανάγκη μεσολάβησης, αλλά απ’ όσο ξέρω, όποτε υπήρχε μεσολάβηση, η ενδιάμεση γλώσσα ήταν η γαλλική.

Το σφυροδρέπανο καθιερώνεται ως επίσημο σύμβολο της ΡΣΟΣΔ (προγόνου της ΕΣΣΔ) στο Σύνταγμα του 1918, το οποίο στο άρθρο 6, παράγραφος 89 αναφέρει: Ο θυρεός της Ρωσικής Σοσιαλιστικής Ομοσπονδιακής Σοβιετικής Δημοκρατίας αποτελείται από κόκκινο φόντο στο οποίο έχουν τοποθετηθεί ένα χρυσό δρεπάνι κι ένα σφυρί (χιαστί, με τις λαβές προς τα κάτω) με ακτίνες ηλίου και περιβαλλόμενα από στεφάνι, ενώ αναγράφονται οι λέξεις: Ρωσική Σοσιαλιστική Ομοσπονδιακή Σοβιετική Δημοκρατία – Προλετάριοι του κόσμου, ενωθείτε!

Το σφυρί συμβολίζει την εργατική τάξη και το δρεπάνι την αγροτιά, βεβαίως. Σε ένα άρθρο που το έχει ως πηγή η αγγλική Βικιπαίδεια διαβάζω ότι στο αρχικό σχέδιο υπήρχε στη μέση κι ένα όρθιο ξίφος, για να συμβολίζει τον  στρατό, αλλά ο Λένιν το απέρριψε σαν μιλιταριστικό. Πολύ θα ήθελα να υπάρχει κονκονρντάντσα στα έργα του Λένιν για να δούμε πότε και τι λέει για το σφυροδρέπανο, αλλά δεν βρήκα.

Παρόλο που είπα πως θεωρώ απίθανη την αγγλική μεσολάβηση, υπάρχει ένα στοιχείο που συνηγορεί υπέρ αυτής. Στα ρωσικά, η σειρά είναι ανάποδα: cерп и молот, σερπ ι μαλότ, δρεπάνι και σφυρί, και  έτσι είναι και στα γαλλικά (faucille et marteau) όπως και στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες. Μόνο στα ελληνικά και στα αγγλικά μπαίνει πρώτο το σφυρί. Αυτό θα ήταν βέβαιος δείκτης αγγλικής μεσολάβησης αν ο όρος «σφυροδρέπανο» είχε πλαστεί το 1990 ή το 1970, αλλά όχι για το 1920.

Πριν προχωρήσω στη διερεύνηση  της ιστορίας του συμβόλου στην Ελλάδα, να πω ότι έχουν υπάρξει και παραλλαγές του σφυροδρέπανου στα εμβλήματα χωρών και κομμάτων του κομμουνιστικού αστερισμού. Στην πάλαι ποτέ Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας, ο  θυρεός είχε σφυρί και διαβήτη. Η σημαία της Αγκόλας έχει μισό γρανάζι και ματσέτα. Γρανάζι και αφυρί έχει το έμβλημα του ΚΚ Τουρκίας. Η σημαία της Μοζαμβίκης έχει χιαστί ένα Καλάσνικοφ και μια τσάπα, πάνω από ένα ανοιχτό βιβλίο. Διάφορα κόμματα ανά την υφήλιο έχουν άλλες παραλλαγές του σφυροδρέπανου. Να πούμε εδώ ότι ο θυρεός της Δημοκρατίας της Αυστρίας έχει έναν αετό να κρατάει στο ένα «χέρι» του ένα δρεπάνι και στο άλλο ένα σφυρί, έχοντας (τα δυο χέρια) σπάσει τις αλυσίδες (του ναζισμού). Από το 1919 που ιδρύθηκε η Αυστριακή Δημοκρατία ως το 1934 που την  κατέλυσε ο Χίτλερ ο θυρεός ήταν  ίδιος αλλά χωρίς τις αλυσίδες. Είναι από τα λίγα δείγματα σφυροδρέπανου στη μη σοσιαλιστική εραλδική.

Το σφυροδρέπανο εμφανίζεται στην προμετωπίδα του Ριζοσπάστη πρώτη φορά στις 4 Ιουλίου 1921. Στο φύλλο εκείνης της μέρας (όπως και της επόμενης) δεν υπάρχει κάποια αναφορά στην αλλαγή της προμετωπίδας. Σημειώνω πάντως ότι ο Ριζοσπάστης δεν έχει ακόμα γίνει επίσημο όργανο του ΣΕΚΕ. Αυτοπροσδιορίζεται ως σοσιαλιστική εφημερίδα.

Ωστοσο, το έμβλημα έχει εμφανιστεί στην εφημερίδα νωρίτερα,  σίγουρα με την ευκαιρία των εκλογών του 1920. Η προκήρυξη του ΣΕΚΕ προς τους αγρότες, που δημοσιεύτηκε στον Ριζοσπάστη στις 27 Σεπτεμβρίου 1920, κοσμείται από εικόνα που δείχνει αγροτη να κρατάει δρεπάνι και  να κραδαίνει το έμβλημα με το σφυροδρέπανο.

H προκήρυξη καταλήγει με την  έκκληση:

Άσπρο στο σφυρί-δρεπάνι. Μαύρο στην άγκυρα και στην ελιά. Άγκυρα το έμβλημα των βενιζελικών, ελιά των  βασιλικών.

Και στο φύλλο της 31ης Οκτωβρίου 1920, δηλ. μια μέρα πριν από τις εκλογές,  υπάρχει η εξής δημοσίευση:

Προσέξτε το «άσπρο» στην προηγούμενη έκκληση και το «μόνον» εδώ. Οι εκλογές δεν έγιναν με ψηφοδέλτια (εκτός της Θράκης, που για μια και μοναδική φορά περιλάμβανε και την ανατολική Θράκη) αλλά με σφαιρίδια. Κάθε υποψήφιος είχε τη  δική του κάλπη που χωριζόταν  σε δύο διαμερίσματα. Ο ψηφοφόρος έριχνε το σφαιρίδιο στο Ναι ή στο Όχι (άσπρο ή μαύρο) και μετά μετρούσαν τις θετικές ψήφους μείον τις αρνητικές και εκλέγονταν όσοι είχαν τη μεγαλύτερη διαφορά, ανάλογα με τις έδρες της εκλογικής περιφέρειας. Σε καταστάσεις πόλωσης το σύστημα ήταν  πλειοψηφικό, γι’ αυτό και έπαθε πανωλεθρία ο Βενιζέλος και γι’ αυτό δεν έβγαλε κανέναν βουλευτή το ΣΕΚΕ: ο συνασπισμός των  βασιλοφρόνων πρώτευσε στις περισσότερες εκλογικές περιφέρειες και έβγαλε («μονοκούκι») όλους τους βουλευτές της κάθε περιφέρειας.

(Για να κάνω μια παρένθεση. Υποτίθεται ότι στις εκλογές του 1920 υπήρξε συμπαιγνία κομμουνιστών και βασιλοφρόνων, εξαιτίας της οποίας ηττήθηκε ο Βενιζέλος. Αυτό είναι ψέμα, παρηγορητικός μύθος των βενιζελικών, όπώς  μύθος είναι και ότι το βενιζελικό κόμμα ήρθε πρώτο στη λαϊκή ψήφο αλλά λόγω εκλογικού συστήματος έπαθε πανωλεθρία. Υποτίθεται επίσης ότι τότε είχε ριχτεί το σύνθημα «Σφυρί-δρεπάνι, ελιά-στεφάνι» για να επιστεγάσει τη δήθεν συμφωνία. Μόνη  πηγή που ξέρω να  το αναφέρει αυτό είναι τα γραφτά του Ελ. Σταυρίδη,  αλλά πολύ αργότερα, αφού ο Σταυρίδης είχε φύγει από το ΚΚΕ και είχε μεταστραφεί σε ορκισμένο εχθρό του. Όμως πλατειάζω).

Λοιπόν, το σύνθημα είναι Σφυρί-Δρεπάνι και  όχι Δρεπάνι-Σφυρί. Γιατί; Διότι, λέω εγώ με το μυαλό μου το χαζό, οι πρώτες χρονολογικά εικαστικές απεικονίσεις έχουν  αριστερά το σφυρί και δεξιά το δρεπάνι.  Η τελευταία εικόνα είναι πολύ εύγλωττη.

Από το Σφυρί-Δρεπάνι πολύ εύκολα φτάνουμε στο σφυροδρέπανο. Επειδή δεν έκανα εξαντλητική φυλλομέτρηση των φύλλων  του Ριζοσπάστη δεν μπορώ να σας πω πότε εμφανίζεται πρώτη  φορά ο όρος «σφυροδρέπανο» στην εφημερίδα. Πάντως, από τον  Μάιο του 1921 εμφανίζεται στην εφημερίδα Εργατικός Αγών (που ήταν  το επίσημο όργανο του ΣΕΚΕ εκείνη την εποχή, καθώς ο Ριζοσπάστης ανήκε ακόμα στον Γιάννη Πετσόπουλο) πρώτη φορά συνεργάτης με το ψευδώνυμο Σφυροδρέπανος, που γράφει επικαιρικούς στίχους με τον γενικό τίτλο Επιγράμματα. Eκτός λάθους, η πρώτη εμφάνιση του συνεργάτη αυτού είναι στις 16 Μαΐου 1921 με το ποίημα που βλέπετε.

Μέσα στον Ιούλιο του 1921 ο Πετσόπουλος, που είχε νωρίτερα γίνει μέλος του κόμματος, παραχωρεί την εφημερίδα στο ΣΕΚΕ κι έτσι από την 1η Αυγούστου 1921 ο Ριζοσπάστης γίνεται επίσημο όργανο του ΣΕΚΕ και της ΓΣΕΕ, και (νομίζω ότι) παύει να εκδίδεται ο Εργατικός Αγών. Ο στιχουργών Σφυροδρέπανος αρχίζει να δημοσιεύει στον Ριζοσπάστη.

Ασφαλώς η αναδρομή που κάνω έχει κενά. Κάποια ίσως τα συμπληρώσετε στα σχόλιά σας. Ωστόσο, στα μάτια μου το συμπέρασμα είναι σαφές: ο όρος «σφυροδρέπανο» δεν είναι μεταφραστικό δάνειο από το αγγλικό hammer and sickle, αλλά προέρχεται από το «σφυρί-δρεπάνι», που είναι η λεκτική αποτύπωση του παγκόσμιου κομμουνιστικού εμβλήματος.