Νυχτερίδες χωρίς αράχνες

Το τραγούδι θέλει νυχτερίδες κι αράχνες να έχουν  στήσει φωλιά στο άδειο κι έρημο σπίτι, αλλά στο σημερινό άρθρο θα λεξιλογήσουμε μόνο για το πρώτο σκέλος του ζευγαριού, αφήνοντας γι’ άλλη  φορά την αράχνη.

Η ιδέα για το σημερινό άρθρο μού ήρθε προχτές, καθώς χάζευα στο reddit έναν «ετυμολογικό χάρτη», για το όνομα της νυχτερίδας σε διάφορες γλώσσες. Κάτι τέτοια μού έρχονται στο κινητό, όπως ερμηνεύει  ο αλγόριθμος τα ενδιαφέροντά μου, και,  όταν δεν έχω τι να κάνω, τα χαζεύω. Τον χάρτη δεν τον  βάζω γιατί είδα στα σχόλια πολλούς να λένε ότι είναι λάθος η  αναφορά στη  γλώσσα τους  -αλλά εγώ πήρα την αφορμή για το άρθρο.

Η  νυχτερίδα είναι θηλαστικό, το μοναδικό θηλαστικό που πετάει. Λέμε «νυχτερίδα», αλλά φυσικά υπάρχουν πολλά διαφορετικά είδη,  που όλα μαζί ανήκουν στην τάξη Χειρόπτερα, που είναι η δεύτερη μεγαλύτερη τάξη των θηλαστικών, με 1000 περίπου είδη. Μόνο τα Τρωκτικά είναι πολυπληθέστερη τάξη.

Πετάει η  νυχτερίδα, αλλά δεν  έχει φτερά. Τα  μπροστινά της άκρα έχουν ενωμένα τα μακριά τους δάχτυλα και σχηματίζεται μεμβράνη. Η νυχτερίδα πετώντας δεν κουνάει όλο το «χέρι» αλλά μόνο τις  δαχτυλάρες.

Λογική λοιπόν η ονομασία «χειρόπτερα», αλλά δεν έχει δίκιο η Ελληνική Σπηλαιολογική Εταιρεία όταν λέει στον ιστότοπό της ότι «Ο Αριστοτέλης ονόμασε τις νυχτερίδες “Χειρόπτερα”, επειδή πετάνε με τα χέρια τους, δηλ με τα μπροστινά τους άκρα». Όχι, δεν ισχύει αυτό. Η λέξη «χειρόπτερα» δεν απαντά στην αρχαία γραμματεία, τον όρο τον έπλασε ο Κυβιέ το 1798, φυσικά με βάση ελληνικές λέξεις.

Έχει και άλλες πληροφορίες για τις νυχτερίδες η  ίδια σελίδα, που είναι σωστές: ότι οι νυχτερίδες δεν έχουν συγγένεια ως είδος με τα ποντίκια, ότι δεν υπάρχουν τυφλές νυχτερίδες (αλλά εκπέμπουν υπερήχους και χρησιμοποιούν ηχοεντοπισμό) και ότι έχουν τρίχες. Κατά πάσα πιθανότητα, όλες αυτές οι πληροφορίες παρατίθενται επειδή δείχνουν ότι είναι λαθεμένη η προέλευση κάποιων ονομάτων της νυχτερίδας σε διάφορες γλώσσες -όπως θα δούμε παρακάτω.

Αλλά να πούμε πρώτα για τη δικιά μας γλώσσα. Εμείς λέμε νυχτερίδα, που είναι εξέλιξη του αρχαίου «νυκτερίς», λέξη αρχαία, μάλιστα ομηρική. Στην αρχή της τελευταίας ραψωδίας της Οδύσσειας, ο ψυχοπομπός Ερμής οδηγεί τις ψυχές των φονευμένων μνηστήρων στον Άδη και ο Όμηρος κάνει μια υποβλητική παρομοίωση:

ὡς δ᾽ ὅτε νυκτερίδες μυχῷ ἄντρου θεσπεσίοιο
τρίζουσαι ποτέονται, ἐπεί κέ τις ἀποπέσῃσιν
ὁρμαθοῦ ἐκ πέτρης, ἀνά τ᾽ ἀλλήλῃσιν ἔχονται,
ὣς αἱ τετριγυῖαι ἅμ᾽ ἤισαν

Στη μετάφραση του Σεφέρη: Όπως όταν νυχτερίδες στα βάθη της σπηλιάς κρατιούνται αρμαθιά γαντζωμένες στο βράχο, κι αν αποπέσει μια, τότε όλες πεταρίζουν τσιρίζοντας. Έτσι κι εκείνες τσιρίζαν και πήγαιναν.

Όμως,  σε πολλές γλώσσες η λέξη για τη νυχτερίδα, αν την ερμηνεύσουμε κατά λέξη, σημαίνει «κάτι σαν ποντίκι». Στα γαλλικά είναι chauve-souris, δηλαδή «φαλακρό ποντίκι» (ίσως παρετυμολογία), στα γερμανικά είναι Fledermaus, «ποντίκι που πεταρίζει», στα ισπανικά είναι murciélago, που προέρχεται από το λατινικό mus caeculus, τυφλό ποντικάκι. Στα αγγλικά φυσικά είναι bat, το οποίο μάλλον ανάγεται σε παλαιονορβηγικό  leðrblaka, που κατά λέξη  σημαίνει, λέει, «που έχει δερμάτινα πτερύγια». Στα ιταλικά είναι pipistrello, που έρχεται από το λατινικό vespertilio, σα να λέμε «εσπερινή».

Ετσι, η νυχτερίδα είναι «λέξη-πεταλούδα», έναν όρο που είχαμε παλιά χρησιμοποιήσει στο ιστολόγιο για τις έννοιες εκείνες που εκφράζονται, στις έξι γλώσσες που ξέρουμε (ελληνικά, αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά, ισπανικά) με έξι διαφορετικές λέξεις, όχι ομόρριζες. Ετσι τις είχαμε ονομάσει επειδή ο Θανάσης  Αναγνωστόπουλος είχε ξεκινήσει το παιχνίδι με την έννοια της πεταλούδας, που εκφράζεται με έξι διαφορετικές, μη ομόρριζες, λέξεις στις έξι γλώσσες του παιχνιδιού μας:

ΕΛ: πεταλούδα, EN: butterfly, FR: papillon, DE: Schmetterling, IT: farfalla, ES: mariposa

Θα μπορούσαμε να τις πούμε και λέξεις-νυχτερίδες λοιπόν.

Αλλά, σε αντίθεση με την πεταλούδα, η νυχτερίδα, που ζει στις σπηλιές, έχει κακό όνομα, θεωρείται απαίσιος οιωνός, στην καλύτερη περίπτωση  σημάδι εγκατάλειψης και ερήμωσης. Στον Αθανάσιο Διάκο του Βαλαωρίτη,  αχώριστοι σύντροφοι του γύφτου που έφτιαξε τη σούβλα για το μαρτύριο του ήρωα είναι «μια νυχτερίδα, ένας σκορπιός, μια κίσσα, μια χελώνα». Στον Παλαμά «σα νυχτερίδα η γνώμη του, σα μολυντήρι η  σκέψη».

Ίσως με τον Μπάτμαν να έχει κάπως βελτιωθεί η εικόνα της νυχτερίδας. Και,  παρόλο που υπαινίχθηκα στον  τίτλο το θαυμάσιο τραγούδι του Νικολόπουλου με τον  Καζαντζίδη σε στίχους Βίρβου, το Νυχτερίδες κι αράχνες, θα  κλείσω μ’ ένα άλλο,  το «Μια νυχτερίδα στη  σκεπή», του Μίκη, με τον Αντώνη Καλογιάννη (και ο Μητσιάς το έχει  πει  πολύ ωραία),  όπου ο Μάνος Ελευθερίου επιφυλάσσει στη νυχτερίδα ρόλο φύλακα.

Στο έρημο, πάντως, σπίτι.

Πολλά κενά άφησα στο  άρθρο, αλλά γι’ αυτό υπάρχουν τα σχόλιά σας.