Γιατί ψυλλιαζόμαστε;

Με ρώτησε κάποιος αλληλογράφος για ποιο λόγο λέμε «ψιλιάζομαι»,  όταν υποψιαζόμαστε κάτι. Του  απάντησα χαριτολογώντας πως «ψιλιάζομαι» θα πει «κάνω ψιλά, που τα χρειάζομαι στη  δουλειά μου, για να δίνω ρέστα» και συνέχισα δίνοντας τη σωστή ορθογραφία και εξήγηση -που μας  οδηγεί στο σημερινό άρθρο.

Ψυλλιάζομαι, σύμφωνα με το  λεξικό, σημαίνει «υποψιάζομαι», αλλά αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς συνήθως το λέμε όταν υποψιαζόμαστε κάτι περισσότερο από τη διαίσθησή μας. Λέμε επίσης «το μυρίζομαι» ή, λογιότερα, το διαισθάνομαι.

Το ρήμα πλάστηκε από την έκφραση  «μου μπαίνουν ψύλλοι στ’ αυτιά», δηλαδή «αρχίζω να υποψιάζομαι, να υποπτεύομαι κάτι, να ανησυχώ ότι κάτι κακό συμβαίνει». Μπορούμε να το πούμε και μεταβατικά: βάζω ψύλλους στ΄αυτιά κάποιου, δηλ. τον κάνω να υποψιαστεί κάτι.

Η φράση ίσως προέρχεται από τους σκύλους, που τεντώνουν τα αυτιά τους παίρνοντας κατά κάποιο τρόπο στάση προσοχής όταν αισθανθούν ότι μπήκε μέσα ψύλλος. Λέω «ίσως». Ο Νατσούλης, που δεν έχει  αμφιβολίες, προτείνει κάποια βυζαντινή ιστορία, ότι τάχα έβαζαν ψύλλους μέσα στα αυτιά, δεν θυμάμαι ποιων, σαν βασανιστήριο.

Πάντως, η έκφραση υπάρχει απαράλλαχτη και στα γαλλικά, mettre la puce à l’oreille, και οι Γάλλοι μελετητές έχουν χύσει πολύ μελάνι χωρίς να καταλήξουν σε οριστική εξήγηση για την αρχή της.

Παράδειγμα χρήσης, από τον Καραγάτση, στο 10: Κακό δεν έβαλε στο μυαλό της. Όταν όμως, ύστερα από μιαν ώρα, η Σοφούλα δεν είχε γυρίσει ακόμα, της μπήκαν ψύλλοι στ’ αυτιά κι υποδέχτηκε απότομα την αργοπορημένη κόρη της.
– Πού σουρτούκευες μωρή;

Υπάρχουν κι  άλλες εκφράσεις με τον  ψύλλο, αλλά να πούμε πρώτα κάτι για την ίδια τη  λέξη και για το έντομο.

Ο ψύλλος λοιπόν είναι γενικό όνομα για διάφορα παρόμοια παρασιτικά έντομα. Στη φωτογραφία βλέπετε έναν  ψύλλο σε ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Έχει σκούρο  χρώμα και μήκος 2 με 3 χιλιοστά του μέτρου.

Είναι όπως είπαμε παρασιτικό έντομο, δηλαδή ζει πάνω στον άνθρωπο ή στα ρούχα του, στους σκύλους,  στις γάτες κτλ.

Οι αρχαίοι έλεγαν κυρίως «η ψύλλα», σε θηλυκό γένος δηλαδή. Σε μια αστεία σκηνή στις Νεφέλες του Αριστοφάνη, οι μαθητές διηγούνται στον Στρεψιάδη πώς ο Σωκράτης, θέλοντας να μετρήσει πόσο πηδάνε οι ψύλλοι, έφτιαξε παπουτσάκια σε έναν ψύλλο:

τὴν ψύλλαν λαβὼν ἐνέβαψεν εἰς τὸν κηρὸν αὐτῆς τὼ πόδε,

δηλαδή βούτηξε τα πόδια της  (δυϊκός) σε κερί, προφανώς λιωμένο.

Kάποιοι αρχαίοι έλεγαν «ο ψύλλος» και σταδιακά αυτό  επικράτησε. Ο Φρύνιχος ο Αράβιος, ο αττικιστής λαθοθήρας του 2ου αιώνα μ.Χ. (έχουμε γράψει γι’ αυτόν) αποδοκίμαζε τη σύνταξη με  αρσενικό και τη θεωρούσε βαρβαρισμό:

Ψύλλος βάρβαρον͵ ἡ δὲ ψύλλα δόκιμον ὅτι καὶ ἀρχαῖον.

Βάρβαρο ξεβάρβαρο, επικράτησε και στα νεότερα χρόνια ο ψύλλος είναι  αρσενικού γένους. Ο Ροΐδης κάπου ειρωνεύεται τους νεοαττικιστές  σαν τον Κόντο,  που ήθελαν να επαναφέρουν την ψύλλα, σε θηλυκό γένος -δεν  τα κατάφεραν.

Η λέξη ανάγεται σε ινδοευρωπαϊκή ρίζα αλλά στα ελληνικά πρέπει να έχει επηρεαστεί από την οικογένεια του ρήματος «ψήω» (λειαίνω, τρίβω). Στα λατινικά ήταν pulcis (poux στα γαλλικά).

Το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα του ψύλλου είναι τα μεγάλα άλματα που κάνει. Μπορεί να πηδήξει 18 εκατοστά κατακόρυφα και έως 33 εκατοστά οριζόντια. Αν κάνουμε αναγωγή στο μήκος του σώματός του, αυτό αντιστοιχεί σε ανθρώπινο άλμα μήκους 200 μέτρων -Μίλτο Τεντόγλου, φάε τη  σκόνη μας!

Από εκεί έχει βγει και η έκφραση «για  ψύλλου πήδημα», που σημαίνει «για εντελώς ασήμαντη αφορμή ή αιτία». Είδαμε πιο πάνω ότι ο Αριστοφάνης βάζει τον Σωκράτη να μετράει πόσο πηδάει ένας ψύλλος (για την ακρίβεια, μια ψύλλα) και το ίδιο περίπου λέει ο Λουκιανός, που ειρωνεύεται τους φιλοσόφους ως «ψυλλῶν πηδήματα διαμετροῦντας» (και πάλι θηλυκό γένος).

Πάντως, παρόλο που οι ψύλλοι κάνουν μεγάλα άλματα,  η  μέθοδος μετακίνησης που προτιμούν είναι να πηδάνε πάνω σε ένα ζώο, στον  ξενιστή τους. Σα να λέμε, παίρνουν το λεωφορείο (ή ψυλλοφορείο).

Και παρόλο που σήμερα στην αστική ζωή που κάνουμε η παρουσία των ψύλλων και οι ενοχλήσεις από ψύλλους έχουν περιοριστεί, σε σύγκριση με την ενόχληση από  άλλα έντομα, τουλάχιστον για όσους δεν έχουν  κατοικίδια ζώα, ο ψύλλος έχει έντονη παρουσία στα φρασεολογικά μας.

Πέρα από τις δύο εκφράσεις  που ήδη είδαμε, δηλ. «για ψύλλου  πήδημα» και «μπήκαν  ψύλλοι στ’ αυτιά μου», έχουμε κι άλλες διαδεδομένες εκφράσεις.

Για κάποιον πανέξυπνο και καταφερτζή λέμε «καλιγώνει τον ψύλλο» (ή:  πεταλώνει). Βέβαια, σύμφωνα με τον Αριστοφάνη  πιο πάνω, ο Σωκράτης το είχε καταφέρει αυτό.

Όποιος ματαιοπονεί επιδιώκοντας πράγματα δυσκολοκατόρθωτα ή λεπτολογεί επιμένοντας σε ασήμαντες λεπτομέρειες λέμε ότι γυρεύει ψύλλους στ’ άχυρα. Λέμε και για «βελόνα στ’ άχυρα»,  έκφραση  που υπάρχει και σε άλλες γλώσσες.

Επίσης, έχουμε την απευχή ούτε ψύλλος στον κόρφο του: πέρασε ή θα περάσει μεγάλα βάσανα και επ’ ουδενί λόγω θα ήθελα να είχα την τύχη του· όχι απλώς δεν θα ήθελα να είμαι στη θέση του, αλλά ούτε καν ψύλλος μέσα στα ρούχα του!

Αυτές είναι οι διαδεδομένες. Υπάρχουν  και σπανιότερες εκφράσεις, όπως «ελιές ψιλές σαν του ψύλλου το μάτι», ή «έκαψε τα ρούχα του να μην τον τρων οι ψύλλοι», όταν κάποιος δέχεται να πάθει ζημιά για να απαλλαγεί από κάτι το δυσάρεστο. Και «μπήκε ο ψύλλος στο βρακί  της», για κορίτσι που άρχισε να νιώθει τα ερωτικά σκιρτήματα της  εφηβείας. Και «τι είναι ο ψύλλος, τι το ασκί του» σπανιότερη  παραλλαγή του κάβουρα με το ζουμί του.

Υπάρχει και επώνυμο Ψύλλος -είχα συμμαθητή στο γυμνάσιο, ήταν ο τελευταίος αλφαβητικά από τους 160, Ψωμιάδη και Ωραιόπουλο δεν  είχαμε. Και βέβαια, υπάρχει η πολύ καλή ταινία Ο ψύλλος του παλιού φίλου Δημήτρη Σπύρου (σχολίαζε και εδώ ως Ορεσίβιος), και το ομότιτλο βιβλίο του.

Αναγκαστικά, θα τελειώσουμε με Τόλη Βοσκόπουλο και το Ψύλλοι στ’ αυτιά μου μπήκανε (πως κάποιος άλλος ήτανε, βεβαίως). Θόδωρος Δερβενιώτης σύνθεση, στίχοι  Κώστας Βίρβος