Είμαι ειδικός στη γενοκτονία, την αναγνωρίζω όταν τη βλέπω (άρθρο του Όμερ Μπάρτοβ)

Ο Όμερ Μπάρτοβ, γεννημένος το 1954 στο Ισραήλ, βετεράνος του πολέμου του Γιομ Κιπούρ, είναι ισραηλινός καθηγητής σπουδών γενοκτονίας και ολοκαυτώματος στο πανεπιστήμιο Μπράουν και  θεωρείται διεθνώς αυθεντία σε θέματα γενοκτονίας. Τον είχε αναφέρει πριν  από λίγο καιρό η φίλη μας η Μαρία, δίνοντας λινκ για μια ομιλία του (στα αγγλικά είναι).

Προχτές δημοσίευσε στη Νιου Γιορκ Τάιμς  το άρθρο που θα παρουσιάσω σήμερα. Το πρωτότυπο άρθρο είναι εδώ, αλλά δεν είναι άμεσα προσβάσιμο σε  μη  συνδρομητές.  Βέβαια, το καλό το παλικάρι ξέρει κι άλλο μονοπάτι.

Εκανα ένα πείραμα, έδωσα το κείμενο να το μεταφράσει το ChatGPT και σας το παρουσιάζω εδώ. Είχα σκοπό να μην το επιμεληθώ σχεδόν καθόλου, αλλά τελικά είδα ότι χρειαζόταν η επιμέλεια καθώς το μηχανάκι, ενώ έδινε γενικά ικανοποιητικό  κείμενο, έκανε σποραδικά αδικαιολόγητα λάθη. Έτσι, χτένισα κάμποσο τη μετάφραση, αλλά όχι ριζικά.

Τέλος πάντων, το βλέπετε κι εσείς. Να πω επίσης ότι κάμποσο χρόνο κατανάλωσα στο να αναπαράξω τους πολλούς συνδέσμους του άρθρου -προειδοποιώ δε ότι υπάρχουν  μερικοί σε εβραϊκά άρθρα και ένας στα ολλανδικά.

(Επίσης, για κάποιο περίεργο λόγο το ChatGPT στην αρχή μου έδωσε μετάφραση άλλου άρθρου και ύστερα το μετέφρασε κατά το ήμισυ και το άλλο μισό ήταν άσχετο. Μόνο όταν  έκοψα το πρωτότυπο σε πέντε-έξι ενότητες πήρα πλήρη και πιστή μετάφραση).

Ως προς τον τίτλο, το ChatGPT πρότεινε τρεις λύσεις:

«Είμαι ειδικός στη γενοκτονία. Τη γνωρίζω όταν τη βλέπω.»

ή πιο λογοτεχνικά και φυσικά:

«Ειδικός στη γενοκτονία είμαι. Την αναγνωρίζω όταν τη βλέπω.»

Αν θες πιο σύντομο και αιχμηρό:

«Είμαι μελετητής της γενοκτονίας. Τη διακρίνω αμέσως.»

Μου αρέσει και η τρίτη λύση, αλλά διάλεξα ένα πάντρεμα από τις δύο πρώτες.

Όπως θα δείτε αν διαβάσετε το άρθρο, ο Μπάρτοβ στην  αρχή δεν χαρακτήριζε «γενοκτονία» αυτό που συμβαίνει στη Γάζα. Στην πορεία, άλλαξε  γνώμη. Κι εγώ την ίδια άποψη  είχα με τον Μπάρτοβ, μάλλον πρέπει κι εγώ να αλλάξω γνώμη.

Η εικόνα  είναι από το άρθρο

Είμαι ειδικός στη γενοκτονία, την αναγνωρίζω όταν τη βλέπω – Omer  Bartov, 15 Ιουλίου 2025

Ένα μήνα μετά την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023, πίστευα πως υπήρχαν αποδείξεις ότι ο ισραηλινός στρατός είχε διαπράξει εγκλήματα πολέμου και πιθανώς εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας στην αντεπίθεσή του στη Γάζα. Όμως, αντίθετα με τις κραυγές των σφοδρότερων επικριτών του Ισραήλ, οι αποδείξεις δεν μου φαίνονταν ότι έφταναν στο έγκλημα της γενοκτονίας.

Μέχρι τον Μάιο του 2024, οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις (I.D.F.) είχαν διατάξει περίπου ένα εκατομμύριο Παλαιστίνιους που είχαν καταφύγει στη Ράφα — την πιο νότια και τελευταία σχετικά ανεπηρέαστη πόλη της Λωρίδας της Γάζας — να μετακινηθούν στην παραθαλάσσια περιοχή του Μαουάσι, όπου δεν υπήρχαν σχεδόν καθόλου καταφύγια. Έπειτα, ο στρατός κατέστρεψε μεγάλο μέρος της Ράφα, ένα έργο που ολοκληρώθηκε κυρίως έως τον Αύγουστο.

Στο σημείο εκείνο δεν ήταν πλέον δυνατό να αρνείται κανείς ότι η πορεία των επιχειρήσεων των I.D.F. συμφωνούσε με τις δηλώσεις που έδειχναν πρόθεση γενοκτονίας, που είχαν γίνει από ηγέτες του Ισραήλ τις πρώτες μέρες μετά την επίθεση της Χαμάς. Ο πρωθυπουργός Benjamin Netanyahu είχε υποσχεθεί ότι ο εχθρός θα πλήρωνε «τεράστιο τίμημα» για την επίθεση και πως οι I.D.F. θα μετατρέψουν μέρη της Γάζας σε «χαλάσματα», ενώ καλούσε «τους κατοίκους της Γάζας» να «φύγουν τώρα καθώς θα δράσουμε με σφοδρότητα παντού».

Ο Netanyahu κάλεσε τους πολίτες να θυμηθούν «τι έκανε ο Αμαλήκ σε σας», αναφορά που πολλοί θεώρησαν ως υπαινιγμό προς την απαίτηση του χωρίου της Βίβλου που καλούσε τους Ισραηλίτες να εξοντώσουν «και άνδρα και γυναίκα και παιδίον και θηλάζον» των παλαιών  εχθρών τους. Κυβερνητικοί και στρατιωτικοί αξιωματούχοι χαρακτήρισαν τους Παλαιστινίους «ανθρώπινα ζώα» και, αργότερα, προχώρησαν σε εκκλήσεις για «ολοκληρωτική εξόντωση». Ο Nissim Vaturi, αντιπρόεδρος του κοινοβουλίου, ανέφερε στο X ότι το έργο του Ισραήλ πρέπει να είναι «η εξαφάνιση της Λωρίδας της Γάζας από τον χάρτη». Οι ενέργειες του Ισραήλ μπορούν να εξηγηθούν μόνο ως υλοποίηση της διακηρυγμένης πρόθεσής του: να καταστήσει τη Ράφα μη κατοικήσιμη για τον παλαιστινιακό πληθυσμό. Πιστεύω ότι στόχος ήταν — και παραμένει — να εξαναγκαστεί ο πληθυσμός είτε να εγκαταλείψει ολοκληρωτικά τη Λωρίδα είτε, αφού δεν έχει πού να πάει, να εξουθενωθεί με βομβαρδισμούς και σοβαρή έλλειψη τροφής, καθαρού νερού, αποχέτευσης και ιατρικής βοήθειας, έτσι ώστε να καταστεί αδύνατη η ύπαρξη των Παλαιστινίων στη Γάζα ως ομάδας.

Το αναπόφευκτο συμπέρασμά μου: το Ισραήλ διαπράττει γενοκτονία εναντίον του παλαιστινιακού λαού. Μεγαλωμένος σε σιωνιστική οικογένεια, έχοντας ζήσει το πρώτο μισό της ζωής μου στο Ισραήλ, έχοντας υπηρετήσει στον στρατό ως στρατιώτης και αξιωματικός και έχοντας αφιερώσει το μεγαλύτερο μέρος της σταδιοδρομίας μου στην  έρευνα και τη συγγραφή για εγκλήματα πολέμου και το Ολοκαύτωμα, αυτό το συμπέρασμα ήταν  οδυνηρό για μένα και του αντιστάθηκα όσο μπορούσα. Αλλά διδάσκω σπουδές γενοκτονίας επί ένα τέταρτο του αιώνα. Τη διακρίνω όταν τη βλέπω.

Δεν είναι μόνο δική μου άποψη. Ολοένα περισσότεροι ειδικοί σε σπουδές γενοκτονίας και διεθνούς δικαίου καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα. Το ίδιο έχει πει η ειδική εισηγήτρια του ΟΗΕ για τη Δυτική Όχθη και τη Γάζα, η Francesca Albanese, καθώς και η Διεθνής Αμνηστεία. Η Νότια Αφρική έχει ασκήσει προσφυγή γενοκτονία εναντίον του Ισραήλ για γενοκτονία στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.

Η συνεχιζόμενη άρνηση προσδιορισμού του Ισραήλ ως γενοκτονικού, από κράτη,  διεθνείς οργανισμούς και ειδικούς, όχι μόνο θα βλάψει απροσμέτρητα τους λαούς της Γάζας και του Ισραήλ, αλλά και το σύστημα του διεθνούς δικαίου, θεμέλιο χτισμένο ύστερα από το Ολοκαύτωμα για να αποτρέψει τέτοια εγκλήματα. Απειλεί τις βάσεις της ηθικής τάξης στην οποία όλοι βασιζόμαστε.

* * *

Το έγκλημα της γενοκτονίας ορίστηκε το 1948 από τα Ηνωμένα Έθνη ως η «πρόθεση καταστροφής, εξ ολοκλήρου ή εν μέρει, μιας εθνικής, εθνοτικής, φυλετικής ή θρησκευτικής ομάδας, ως τέτοιας». Για να οριστεί κάτι ως γενοκτονία, συνεπώς, πρέπει να τεκμηριωθεί τόσο η πρόθεση όσο και η υλοποίησή της. Στην περίπτωση του Ισραήλ, αυτή η πρόθεση έχει διατυπωθεί δημόσια από πολλούς αξιωματούχους και ηγέτες. Όμως η πρόθεση μπορεί επίσης να συναχθεί από ένα συγκεκριμένο πρότυπο επιχειρήσεων στο πεδίο, και αυτό το πρότυπο είχε καταστεί σαφές ήδη από τον Μάιο του 2024 — και έκτοτε γίνεται ακόμη πιο ξεκάθαρο — καθώς οι IDF κατέστρεφαν συστηματικά τη Λωρίδα της Γάζας.

Οι περισσότεροι μελετητές της γενοκτονίας είναι επιφυλακτικοί ως προς την εφαρμογή του όρου σε σύγχρονα γεγονότα, ακριβώς λόγω της τάσης — από τότε που ο όρος επινοήθηκε το 1944 από τον Πολωνοεβραίο νομικό Ραφαήλ Λέμκιν — να αποδίδεται σε οποιαδήποτε περίπτωση σφαγής ή απάνθρωπης βίας. Πράγματι, ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η κατηγορία της γενοκτονίας θα έπρεπε να εγκαταλειφθεί πλήρως, καθώς συχνά χρησιμεύει περισσότερο για να εκφράσει αγανάκτηση παρά για να προσδιορίσει ένα συγκεκριμένο έγκλημα.

Ωστόσο, όπως αναγνώρισε ο ίδιος ο Λέμκιν, και όπως αποδέχτηκαν αργότερα τα Ηνωμένα Έθνη, είναι ζωτικής σημασίας να μπορούμε να διακρίνουμε την προσπάθεια εξόντωσης μιας συγκεκριμένης ομάδας ανθρώπων από άλλα εγκλήματα που εμπίπτουν στο διεθνές δίκαιο, όπως τα εγκλήματα πολέμου και τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Αυτό διότι, ενώ τα άλλα εγκλήματα περιλαμβάνουν αδιάκριτη ή εσκεμμένη θανάτωση αμάχων ως μεμονωμένων ατόμων, η γενοκτονία συνίσταται στη θανάτωση ανθρώπων ως μελών μιας ομάδας, με σκοπό την ανεπανόρθωτη καταστροφή της ομάδας αυτής, ώστε να μην μπορέσει ποτέ να ανασυσταθεί ως πολιτική, κοινωνική ή πολιτιστική οντότητα. Και, όπως έδειξε η διεθνής κοινότητα με την υιοθέτηση της σχετικής σύμβασης, είναι υποχρέωση όλων των κρατών που την έχουν υπογράψει να αποτρέψουν μια τέτοια απόπειρα, να κάνουν ό,τι μπορούν για να τη σταματήσουν ενώ συμβαίνει και να τιμωρήσουν στη συνέχεια όσους συμμετείχαν στο «έγκλημα των εγκλημάτων» — ακόμη κι αν αυτό διαπράχθηκε εντός των συνόρων ενός κυρίαρχου κράτους.

Ο χαρακτηρισμός της γενοκτονίας φέρει σοβαρές πολιτικές, νομικές και ηθικές συνέπειες. Χώρες, πολιτικοί και στρατιωτικοί που θεωρούνται ύποπτοι, κατηγορούνται ή κρίνονται ένοχοι για γενοκτονία θεωρούνται εκτός των ορίων της ανθρώπινης κοινότητας και μπορεί να διακινδυνεύσουν ή να χάσουν το δικαίωμα να παραμείνουν μέλη της διεθνούς κοινότητας. Μια απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης (ICJ) ότι ένα συγκεκριμένο κράτος διαπράττει γενοκτονία — ειδικά αν συνοδευτεί από απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ — μπορεί να οδηγήσει σε αυστηρές κυρώσεις.

Πολιτικοί ή στρατηγοί που κατηγορούνται ή καταδικάζονται για γενοκτονία ή άλλες παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ICC) μπορούν να συλληφθούν εκτός της χώρας τους. Και μια κοινωνία που ανέχεται ή συγκαλύπτει τη γενοκτονία — ανεξαρτήτως των απόψεων των μεμονωμένων πολιτών της — θα φέρει αυτό το «σημάδι του Κάιν» για πολύ καιρό μετά την κατάσβεση των πυρκαγιών του μίσους και της βίας.

* * *

Το Ισραήλ αρνείται όλες τις κατηγορίες για εγκλήματα πολέμου, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και γενοκτονία. Οι I.D.F. δηλώνουν ότι διερευνούν αναφορές για εγκλήματα, αν και σπάνια δημοσιοποιούν τα ευρήματά τους, και όταν αναγνωρίζονται παραβιάσεις πειθαρχίας ή πρωτοκόλλου συνήθως επιβάλλουν ήπιες ποινές στο προσωπικό τους. Οι στρατιωτικοί και πολιτικοί ηγέτες του Ισραήλ περιγράφουν επανειλημμένα τις I.D.F. ως φορείς νόμιμων ενεργειών, ισχυρίζονται ότι προειδοποιούν τον άμαχο πληθυσμό να εκκενώσει περιοχές που πρόκειται να βομβαρδιστούν και κατηγορούν τη Χαμάς ότι χρησιμοποιεί αμάχους ως ανθρώπινες ασπίδες.

Στην πραγματικότητα, η συστηματική καταστροφή στη Γάζα, όχι μόνο κατοικιών αλλά και άλλων υποδομών — κυβερνητικά κτίρια, νοσοκομεία, πανεπιστήμια, σχολεία, τζαμιά, μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς, μονάδες επεξεργασίας νερού, γεωργικές εκτάσεις και πάρκα — αντανακλά μια πολιτική που αποσκοπεί στο να καταστήσει εξαιρετικά απίθανη την αναβίωση της παλαιστινιακής ζωής στην περιοχή.

Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της Haaretz, περίπου 174.000 κτίρια έχουν καταστραφεί ή υποστεί ζημιές, κάτι που αντιστοιχεί  έως και στο 70% όλων των κατασκευών στη Λωρίδα της Γάζας. Μέχρι στιγμής, περισσότεροι από 58.000 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί, σύμφωνα με τις υγειονομικές αρχές της Γάζας, μεταξύ αυτών περισσότερα από 17.000 παιδιά, που αποτελούν σχεδόν το ένα τρίτο του συνολικού αριθμού θυμάτων. Πάνω από 870 από αυτά τα παιδιά ήταν κάτω του ενός έτους.

Περισσότερες από 2.000 οικογένειες έχουν εξολοθρευτεί, σύμφωνα με τις υγειονομικές αρχές. Επιπλέον, 5.600 οικογένειες έχουν τώρα μόνο έναν επιζώντα. Πιστεύεται ότι τουλάχιστον 10.000 άνθρωποι εξακολουθούν να είναι θαμμένοι κάτω από τα συντρίμμια των σπιτιών τους. Πάνω από 138.000 έχουν τραυματιστεί ή ακρωτηριαστεί.

Η Γάζα φέρει πλέον το μακάβριο προνόμιο να έχει τον υψηλότερο αριθμό παιδιών με ακρωτηριασμούς ανά κάτοικο στον κόσμο. Μια ολόκληρη γενιά παιδιών που υφίστανται συνεχή στρατιωτική επίθεση, απώλεια γονέων και μακροχρόνιο υποσιτισμό θα υποφέρουν από σοβαρές σωματικές και ψυχικές συνέπειες για το υπόλοιπο της ζωής τους. Αμέτρητοι επιπλέον χρόνια ασθενείς έχουν ελάχιστη πρόσβαση σε νοσοκομειακή φροντίδα.

Η φρίκη των όσων συμβαίνουν στη Γάζα εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από τους περισσότερους παρατηρητές «πόλεμος». Όμως αυτό είναι λανθασμένος όρος. Τον τελευταίο χρόνο, οι I.D.F. δεν αντιμετωπίζουν έναν οργανωμένο στρατιωτικό σχηματισμό. Η εκδοχή της Χαμάς που σχεδίασε και εκτέλεσε τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου έχει καταστραφεί, αν και η εξασθενημένη οργάνωση συνεχίζει να μάχεται τις ισραηλινές δυνάμεις και διατηρεί τον έλεγχο του πληθυσμού σε περιοχές που δεν κατέχει ο ισραηλινός στρατός.

Σήμερα οι I.D.F. συμμετέχουν κυρίως σε μια επιχείρηση κατεδάφισης και εθνοκάθαρσης. Έτσι χαρακτήρισε την προσπάθεια εκκαθάρισης του βόρειου τμήματος της Γάζας από τον πληθυσμό ο πρώην αρχηγός του γενικού επιτελείου και υπουργός Άμυνας, ο σκληροπυρηνικός Μοσέ Γιααλόν, τον Νοέμβριο στον ισραηλινό σταθμό Democrat TV, και σε επόμενα άρθρα και συνεντεύξεις.

Στις 19 Ιανουαρίου, υπό την πίεση του Ντόναλντ Τραμπ, μια μέρα πριν από την ανάληψη εκ νέου της προεδρίας, τέθηκε σε ισχύ εκεχειρία, διευκολύνοντας την ανταλλαγή ομήρων στη Γάζα με παλαιστίνιους κρατούμενους στο Ισραήλ. Όμως μετά τη παραβίαση της εκεχειρίας από το Ισραήλ στις 18 Μαρτίου, οι I.D.F. εκτελούν ένα ευρέως δημοσιοποιημένο σχέδιο συγκέντρωσης ολόκληρου του πληθυσμού της Γάζας στο ένα τέταρτο της περιοχής σε τρεις ζώνες: την Πόλη της Γάζας, τα κεντρικά προσφυγικά στρατόπεδα και την παράκτια ζώνη Μαουάσι στη νοτιοδυτική άκρη της Λωρίδας.

Με τη χρήση μεγάλου αριθμού από μπουλντόζες και τεράστιων αεροπορικών βομβών που προμηθεύονται από τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο στρατός φαίνεται να προσπαθεί να γκρεμίσει κάθε εναπομείνασα κατασκευή και να εδραιώσει τον έλεγχο στα υπόλοιπα τρία τέταρτα της περιοχής.

Αυτό διευκολύνεται επίσης από ένα σχέδιο που παρέχει — κατά διαστήματα — περιορισμένες προμήθειες βοήθειας σε λίγα σημεία διανομής που φυλάσσονται από τον ισραηλινό στρατό, τραβώντας τους ανθρώπους προς το νότο. Πολλοί κάτοικοι της Γάζας σκοτώνονται στην απελπισμένη προσπάθεια να βρουν τροφή, και η κρίση λιμού βαθαίνει. Στις 7 Ιουλίου, ο υπουργός Άμυνας Ισραήλ Κατζ δήλωσε ότι οι I.D.F. θα κατασκευάσουν μια «ανθρωπιστική πόλη» πάνω στα ερείπια του Ράφα για να φιλοξενήσουν αρχικά 600.000 Παλαιστίνιους από την περιοχή Μαουάσι, οι οποίοι θα προμηθεύονται εφόδια από διεθνείς οργανισμούς και δεν θα τους επιτρέπεται να φύγουν.

* * *

Κάποιοι θα μπορούσαν να χαρακτηρίσουν την εκστρατεία αυτή ως εθνοκάθαρση, όχι γενοκτονία. Όμως υπάρχει σύνδεση ανάμεσα στα δύο εγκλήματα. Όταν μια εθνοτική ομάδα δεν έχει πού να πάει και μετακινείται συνεχώς από τη μία λεγόμενη «ασφαλή ζώνη» στην άλλη, ενώ βομβαρδίζεται και λιμοκτονεί αδιάκοπα, η εθνοκάθαρση μπορεί να μετατραπεί σε γενοκτονία.

Αυτό συνέβη σε αρκετές γνωστές γενοκτονίες του 20ού αιώνα, όπως εκείνη των Χερέρο και Νάμα στη Γερμανική Νοτιοδυτική Αφρική, σημερινή Ναμίμπια, που ξεκίνησε το 1904· των Αρμενίων στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο· και βεβαίως ακόμα και στο Ολοκαύτωμα, που ξεκίνησε με την προσπάθεια των Ναζί να εκδιώξουν τους Εβραίους και κατέληξε στην εξόντωσή τους.

Μέχρι σήμερα, μόνο λίγοι μελετητές του Ολοκαυτώματος –και κανένας θεσμός αφιερωμένος στη μελέτη και τη μνήμη του– δεν έχουν εκδώσει προειδοποίηση ότι το Ισραήλ θα μπορούσε να κατηγορηθεί για εγκλήματα πολέμου, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, εθνοκάθαρση ή γενοκτονία. Αυτή η σιωπή έχει γελοιοποιήσει το σύνθημα «Ποτέ ξανά», μετατρέποντας το νόημά του από δήλωση αντίστασης απέναντι στην απανθρωπιά όπου κι αν εκδηλώνεται, σε δικαιολογία, απολογία, ακόμη και σε λευκή επιταγή για την καταστροφή άλλων, στο όνομα του ότι εσύ υπήρξες θύμα στο παρελθόν.

Αυτό είναι ένα ακόμη στοιχείο από το ανυπολόγιστο κόστος της τρέχουσας καταστροφής. Καθώς το Ισραήλ προσπαθεί κυριολεκτικά να εξαλείψει την παλαιστινιακή παρουσία στη Γάζα και ασκεί ολοένα αυξανόμενη βία στη Δυτική Όχθη, το ηθικό και ιστορικό κεφάλαιο στο οποίο στηριζόταν μέχρι σήμερα το εβραϊκό κράτος εξαντλείται.

Το Ισραήλ, που δημιουργήθηκε μετά το Ολοκαύτωμα ως απάντηση στη ναζιστική γενοκτονία των Εβραίων, επέμενε πάντα ότι οποιαδήποτε απειλή στην ασφάλειά του πρέπει να εκλαμβάνεται ως πιθανός προάγγελος ενός νέου Άουσβιτς. Αυτό του προσέφερε τη δυνατότητα να παρουσιάζει όσους θεωρεί εχθρούς του ως Ναζί — ένας όρος που χρησιμοποιείται επανειλημμένα από ισραηλινούς δημοσιογράφους και αξιωματούχους για να περιγράψουν τη Χαμάς και, κατ’ επέκταση, όλους τους Γαζαίους, στη βάση της ευρέως διαδεδομένης άποψης ότι κανείς τους δεν είναι «ουδέτερος», ούτε καν τα βρέφη, τα οποία θα μεγάλωναν για να γίνουν μαχητές.

Δεν πρόκειται για νέο φαινόμενο. Ήδη από την εισβολή του Ισραήλ στον Λίβανο το 1982, ο τότε πρωθυπουργός Μεναχέμ Μπέγκιν παρομοίασε τον Γιασέρ Αραφάτ —που τότε είχε οχυρωθεί στη Βηρυτό— με τον Αδόλφο Χίτλερ στο καταφύγιό του στο Βερολίνο. Αυτή τη φορά, η αναλογία χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει μια πολιτική ξεριζώματος και εκδίωξης ολόκληρου του πληθυσμού της Γάζας.

Οι καθημερινές σκηνές φρίκης στη Γάζα —από τις οποίες το ισραηλινό κοινό προστατεύεται μέσω της αυτολογοκρισίας των δικών του ΜΜΕ— εκθέτουν το ψεύδος της ισραηλινής προπαγάνδας πως πρόκειται για έναν αμυντικό πόλεμο ενάντια σε έναν «ναζιστικό» εχθρό. Κανείς δεν μπορεί παρά να ανατριχιάζει όταν Ισραηλινοί εκπρόσωποι δηλώνουν αναίσχυντα το κενό πλέον σύνθημα ότι ο Ισραηλινός Στρατός είναι «ο πιο ηθικός στρατός στον κόσμο».

Ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γαλλία, η Βρετανία και η Γερμανία, όπως και ο Καναδάς, έχουν εκφράσει κάποιες χλιαρές διαμαρτυρίες για τις ισραηλινές ενέργειες — ιδιαίτερα από τότε που το Ισραήλ παραβίασε την εκεχειρία τον Μάρτιο. Αλλά καμία δεν έχει διακόψει τις αποστολές όπλων ούτε έχει λάβει ουσιαστικά οικονομικά ή πολιτικά μέτρα που θα μπορούσαν να αποτρέψουν την κυβέρνηση του κ. Νετανιάχου.

Για ένα διάστημα, η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών έμοιαζε να έχει χάσει το ενδιαφέρον της για τη Γάζα. Ο Πρόεδρος Τραμπ είχε αρχικά ανακοινώσει τον Φεβρουάριο ότι οι ΗΠΑ θα αναλάμβαναν τη διαχείριση της Γάζας, υποσχόμενος να την μετατρέψει σε «Ριβιέρα της Μέσης Ανατολής», και έπειτα άφησε το Ισραήλ να προχωρήσει στην καταστροφή της Λωρίδας, στρέφοντας την προσοχή του στο Ιράν. Αυτή τη στιγμή, το μόνο που μπορεί κανείς να ελπίζει είναι πως ο κ. Τραμπ θα πιέσει ξανά έναν απρόθυμο κ. Νετανιάχου ώστε τουλάχιστον να επιτευχθεί νέα εκεχειρία και να σταματήσει η αδιάκοπη σφαγή.

* * *

Πώς θα επηρεαστεί το μέλλον του Ισραήλ από την αναπόφευκτη κατάρρευση της αδιαμφισβήτητης ηθικής του, η οποία αντλείται από τη γέννησή του μέσα από τις στάχτες του Ολοκαυτώματος;

Η πολιτική ηγεσία του Ισραήλ, όπως και οι πολίτες του, θα πρέπει να αποφασίσουν. Φαίνεται να υπάρχει ελάχιστη εσωτερική πίεση για την αλλαγή παραδείγματος που απαιτείται επειγόντως: την αναγνώριση ότι δεν υπάρχει λύση για αυτή τη σύγκρουση πέρα από μια ισραηλινο-παλαιστινιακή συμφωνία για να μοιραστούν τη γη, με όποιες παραμέτρους συμφωνηθούν ανάμεσα στις δύο πλευρές — είτε πρόκειται για δύο κράτη, ένα κράτος ή μια συνομοσπονδία. Ισχυρή εξωτερική πίεση από τους συμμάχους της χώρας μοιάζει επίσης απίθανη. Ανησυχώ βαθιά ότι το Ισραήλ θα επιμείνει σε αυτή την καταστροφική πορεία, ανασχηματίζοντας τον εαυτό του, ίσως και αμετάκλητα, σε ένα ολοκληρωτικά αυταρχικό κράτος απαρτχάιντ. Κράτη τέτοιου τύπου, όπως μας έχει διδάξει η ιστορία, δεν διαρκούν.

Προκύπτει επίσης ένα άλλο ερώτημα: Ποιες συνέπειες θα έχει αυτή η ηθική αναστροφή του Ισραήλ για την κουλτούρα της μνήμης του Ολοκαυτώματος, και για την πολιτική της μνήμης, της εκπαίδευσης και της μελέτης, όταν τόσο πολλοί από τους διανοούμενους και τους διοικητικούς ηγέτες του έχουν μέχρι σήμερα αρνηθεί να αντιμετωπίσουν την ευθύνη τους να καταγγείλουν την απανθρωπιά και τη γενοκτονία, όπου κι αν συμβαίνουν;

Όσοι συμμετέχουν στην παγκόσμια κουλτούρα μνήμης και αναστοχασμού που έχει διαμορφωθεί γύρω από το Ολοκαύτωμα θα πρέπει να αντιμετωπίσουν έναν ηθικό απολογισμό. Η ευρύτερη κοινότητα των μελετητών της γενοκτονίας — όσοι ασχολούνται με τη συγκριτική μελέτη της γενοκτονίας ή με κάποια από τις πολλές άλλες γενοκτονίες που έχουν σημαδέψει την ανθρώπινη ιστορία — πλησιάζει όλο και περισσότερο σε μια συναίνεση για το ότι τα γεγονότα στη Γάζα συνιστούν γενοκτονία.

Τον Νοέμβριο, λίγο περισσότερο από έναν χρόνο μετά την έναρξη του πολέμου, ο Ισραηλινός μελετητής της γενοκτονίας Shmuel Lederman προστέθηκε στην αυξανόμενη ομάδα όσων πιστεύουν ότι το Ισραήλ διαπράττει γενοκτονικές πράξεις. Ο Καναδός διεθνολόγος William Schabas έφτασε στο ίδιο συμπέρασμα πέρυσι και πρόσφατα χαρακτήρισε την ισραηλινή στρατιωτική εκστρατεία στη Γάζα ως «απολύτως» γενοκτονία.

Άλλοι ειδικοί στη γενοκτονία, όπως η Melanie O’Brien, πρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Μελετητών της Γενοκτονίας, και ο Βρετανός ειδικός Martin Shaw (ο οποίος έχει επίσης δηλώσει ότι και η επίθεση της Χαμάς ήταν γενοκτονική), έχουν καταλήξει στο ίδιο συμπέρασμα. Ο Αυστραλός ερευνητής A. Dirk Moses από το City University της Νέας Υόρκης περιέγραψε τα γεγονότα αυτά, σε άρθρο στην ολλανδική εφημερίδα NRC, ως ένα «μείγμα γενοκτονικής και στρατιωτικής λογικής». Στο ίδιο άρθρο, ο Uğur Ümit Üngör, καθηγητής στο ολλανδικό Ινστιτούτο Σπουδών Πολέμου, Ολοκαυτώματος και Γενοκτονίας (NIOD), δήλωσε πως πιθανόν υπάρχουν ακόμη μελετητές που δεν πιστεύουν ότι πρόκειται για γενοκτονία, αλλά «εγώ προσωπικά δεν τους ξέρω».

Οι περισσότεροι μελετητές του Ολοκαυτώματος που γνωρίζω δεν συμμερίζονται, ή τουλάχιστον δεν εκφράζουν δημόσια, αυτή τη θέση. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, όπως ο Ισραηλινός Raz Segal, διευθυντής του προγράμματος σπουδών για το Ολοκαύτωμα και τη γενοκτονία στο Πανεπιστήμιο Stockton του Νιου Τζέρσεϊ, και οι ιστορικοί Amos Goldberg και Daniel Blatman του Εβραϊκού Πανεπιστημίου της Ιερουσαλήμ, η πλειονότητα των ακαδημαϊκών που ασχολούνται με την ιστορία της ναζιστικής γενοκτονίας των Εβραίων έχει παραμείνει αξιοσημείωτα σιωπηλή, ενώ κάποιοι έχουν ανοιχτά αρνηθεί τα εγκλήματα του Ισραήλ στη Γάζα ή έχουν κατηγορήσει τους πιο επικριτικούς συναδέλφους τους για εμπρηστικό λόγο, υπερβολές, τοξικότητα και αντισημιτισμό.

Τον Δεκέμβριο, ο μελετητής του Ολοκαυτώματος Norman J.W. Goda υποστήριξε ότι «κατηγορίες για γενοκτονία όπως αυτές χρησιμοποιούνται εδώ και καιρό ως φύλλο συκής για ευρύτερη αμφισβήτηση της νομιμότητας του Ισραήλ», εκφράζοντας την ανησυχία του ότι «έχουν υποβαθμίσει τη σοβαρότητα της λέξης ‘γενοκτονία’». Αυτό το «συκοφαντικό αφήγημα περί γενοκτονίας», όπως το χαρακτήρισε σε δοκίμιό του, «επιστρατεύει μια σειρά από αντισημιτικά στερεότυπα», μεταξύ των οποίων «η σύνδεση της κατηγορίας για γενοκτονία με τη σκόπιμη δολοφονία παιδιών, των οποίων οι εικόνες είναι πανταχού παρούσες σε ΜΚΟ, μέσα κοινωνικής δικτύωσης και άλλες πλατφόρμες που κατηγορούν το Ισραήλ για γενοκτονία».

Με άλλα λόγια, το να προβάλλει κάποιος εικόνες με Παλαιστίνια παιδιά διαμελισμένα από αμερικανικής κατασκευής βόμβες που ρίχνονται από Ισραηλινούς πιλότους θεωρείται, σύμφωνα με αυτή τη λογική, αντισημιτική πράξη.

Πιο πρόσφατα, ο Dr. Goda και ένας διακεκριμένος ιστορικός της Ευρώπης, ο Jeffrey Herf, έγραψαν στην Washington Post ότι «η κατηγορία περί γενοκτονίας που εκτοξεύεται κατά του Ισραήλ αντλεί από βαθιά πηγάδια φόβου και μίσους», τα οποία εντοπίζονται σε «ριζοσπαστικές ερμηνείες τόσο του Χριστιανισμού όσο και του Ισλάμ». Αυτή η κατηγορία «έχει μεταφέρει την εχθρότητα από τους Εβραίους ως θρησκευτική/εθνοτική ομάδα στο κράτος του Ισραήλ, το οποίο παρουσιάζεται ως εγγενώς κακό».

* * *

Ποιες είναι οι συνέπειες αυτής της ρήξης μεταξύ των μελετητών της γενοκτονίας και των ιστορικών του Ολοκαυτώματος; Δεν πρόκειται απλώς για μια διαμάχη εντός της ακαδημαϊκής κοινότητας. Ο πολιτισμός μνήμης που δημιουργήθηκε τις τελευταίες δεκαετίες γύρω από το Ολοκαύτωμα περιλαμβάνει πολύ περισσότερα από τη γενοκτονία των Εβραίων. Έχει καταλάβει έναν κρίσιμο ρόλο στην πολιτική, την εκπαίδευση και την ταυτότητα.

Μουσεία αφιερωμένα στο Ολοκαύτωμα έχουν αποτελέσει πρότυπα για την αναπαράσταση και άλλων γενοκτονιών σε όλο τον κόσμο. Η επιμονή ότι τα διδάγματα του Ολοκαυτώματος απαιτούν την προώθηση της ανεκτικότητας, της πολυμορφίας, του αντιρατσισμού και της στήριξης προς μετανάστες και πρόσφυγες — για να μην αναφέρουμε τα ανθρώπινα δικαιώματα και το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο — βασίζεται στην κατανόηση των καθολικών συνεπειών αυτού του εγκλήματος, στην καρδιά του δυτικού πολιτισμού, στο απόγειο της νεωτερικότητας.

Το να απαξιώνονται ως «αντισημίτες» οι μελετητές της γενοκτονίας που καταγγέλλουν τη γενοκτονία του Ισραήλ στη Γάζα  απειλεί να διαβρώσει τα ίδια τα θεμέλια των σπουδών γενοκτονίας: την συνεχιζόμενη ανάγκη να ορίζουμε, να προλαμβάνουμε, να τιμωρούμε και να ανασυνθέτουμε την ιστορία της γενοκτονίας. Η υπόνοια ότι αυτή η επιστημονική προσπάθεια καθοδηγείται από κακόβουλα κίνητρα ή αισθήματα — από το ίδιο το μίσος και τις προκαταλήψεις που αποτέλεσαν τη ρίζα του Ολοκαυτώματος — δεν είναι μόνο ηθικά σκανδαλώδης· προσφέρει επίσης έδαφος για μια πολιτική άρνησης και ατιμωρησίας.

Με τον ίδιο τρόπο, όταν εκείνοι που έχουν αφιερώσει τη σταδιοδρομία τους στη διδασκαλία και την ανάμνηση του Ολοκαυτώματος επιμένουν να αγνοούν ή να αρνούνται τις γενοκτονικές πράξεις του Ισραήλ στη Γάζα, απειλούν να υπονομεύσουν όλα όσα αντιπροσώπευε η μελέτη και η μνήμη του Ολοκαυτώματος τις τελευταίες δεκαετίες. Δηλαδή: την αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπινου όντος, τον σεβασμό στο κράτος δικαίου και την επείγουσα ανάγκη να μην επιτραπεί ποτέ η απανθρωπιά να κατακλύσει τις καρδιές των ανθρώπων και να κατευθύνει τις πράξεις των εθνών στο όνομα της ασφάλειας, του εθνικού συμφέροντος και της καθαρής εκδίκησης.

Αυτό που φοβάμαι είναι ότι, μετά τη γενοκτονία στη Γάζα, δεν θα είναι πλέον δυνατό να συνεχίσουμε να διδάσκουμε και να ερευνούμε το Ολοκαύτωμα με τον ίδιο τρόπο όπως πριν. Διότι το Ολοκαύτωμα έχει επιστρατευθεί τόσο αδιάκοπα από το Κράτος του Ισραήλ και τους υπερασπιστές του ως προκάλυμμα για τα εγκλήματα των Ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων (I.D.F.), ώστε η μελέτη και η μνήμη του Ολοκαυτώματος κινδυνεύουν να χάσουν τον καθολικό τους χαρακτήρα — να πάψουν να είναι μια υπόθεση της δικαιοσύνης για όλους και να επιστρέψουν στο εθνοτικό γκέτο απ’ όπου ξεκίνησαν στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου: ως μια περιθωριακή ενασχόληση των υπολειμμάτων ενός περιθωριοποιημένου λαού, ένα εθνοτικά περιορισμένο γεγονός, προτού κατακτήσει, δεκαετίες αργότερα, δικαιωματικά τη θέση του ως δίδαγμα και προειδοποίηση για όλη την ανθρωπότητα.

Εξίσου ανησυχητικό είναι το ενδεχόμενο να μην επιβιώσει ούτε η μελέτη της γενοκτονίας συνολικά από τις κατηγορίες περί αντισημιτισμού — και να μείνουμε χωρίς εκείνη την κρίσιμη κοινότητα ερευνητών και διεθνών νομικών που στέκονταν στο κενό σε καιρούς όπου η άνοδος της μισαλλοδοξίας, του φυλετικού μίσους, του λαϊκισμού και του αυταρχισμού απειλεί τις αξίες που βρέθηκαν στον πυρήνα αυτών των επιστημονικών, πολιτισμικών και πολιτικών προσπαθειών του 20ού αιώνα.

Ίσως το μόνο φως στο τέλος αυτού του πολύ σκοτεινού τούνελ να είναι η πιθανότητα ότι μια νέα γενιά Ισραηλινών θα αντιμετωπίσει το μέλλον της χωρίς να κρύβεται πίσω από τη σκιά του Ολοκαυτώματος — ακόμα κι αν θα χρειαστεί να φέρει το στίγμα της γενοκτονίας στη Γάζα που διαπράχθηκε στο όνομά της. Το Ισραήλ θα πρέπει να μάθει να ζει χωρίς να καταφεύγει στο Ολοκαύτωμα ως δικαιολογία για την απανθρωπιά. Αυτό, παρά τον φρικτό πόνο που παρακολουθούμε τώρα, είναι κάτι πολύτιμο — και ίσως, μακροπρόθεσμα, βοηθήσει το Ισραήλ να αντιμετωπίσει το μέλλον με έναν πιο υγιή, πιο λογικό και λιγότερο φοβισμένο και βίαιο τρόπο.

Αυτό, βέβαια, δεν θα μπορέσει να αντισταθμίσει τον συγκλονιστικό όγκο θανάτου και οδύνης των Παλαιστινίων. Αλλά ένα Ισραήλ απελευθερωμένο από το συντριπτικό βάρος του Ολοκαυτώματος ίσως μπορέσει επιτέλους να αποδεχθεί την αδήριτη ανάγκη οι επτά εκατομμύρια Εβραίοι πολίτες του να μοιραστούν τη γη με τα επτά εκατομμύρια Παλαιστίνιους που ζουν στο Ισραήλ, τη Γάζα και τη Δυτική Όχθη — με ειρήνη, ισότητα και αξιοπρέπεια. Αυτός θα είναι ο μόνος δίκαιος απολογισμός.