Άσυλο, λέξη ελληνική (από την Εφημερίδα των Συντακτών)

Θα αναδημοσιεύσω σήμερα, όπως κάνω τελευταία τις περισσότερες Παρασκευές,  το προχτεσινό  άρθρο που δημοσίευσα στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις». Εδώ προσέθεσα τα περί ασυλίας, που δεν είχαν χωρέσει στο άρθρο στην εφημερίδα. 

Η εικόνα  είναι από την ηλέκδοση της ΕφΣυν

Άσυλο, λέξη ελληνική

Ψηφίστηκε από την κυβερνητική πλειοψηφία (και από τους ακροδεξιούς της γαλάζιας πολυκατοικίας) η ντροπολογία του ιού Πλεύρη για την τρίμηνη αναστολή υποβολής αιτήσεων χορήγησης ασύλου σε μετανάστες που εισέρχονται στη χώρα από τη Βόρεια Αφρική, παρά τις ενστάσεις για αντισυνταγματικότητα.

Το άσυλο, που τόσο ενοχλεί την κυβέρνηση, είναι λέξη ελληνική, αρχαία μάλιστα. Προέρχεται από το ρήμα «συλώ», που είναι ομηρικό και σήμαινε αρχικά «αφαιρώ τα όπλα από σκοτωμένον εχθρό, λαφυραγωγώ»· για παράδειγμα, στη ραψωδία Ο της «Ιλιάδας» ο Εκτορας καλεί τους άλλους Τρώες να τρέξουν κοντά σε έναν σκοτωμένο «μή μιν Ἀχαιοὶ τεύχεα συλήσωσι», για να προλάβουν μην του πάρουν οι Αχαιοί τα όπλα, ενώ στη συνέχεια πήρε και τη γενικότερη σημασία «αφαιρώ, αρπάζω». Το ρήμα διατηρείται ακόμα, ιδίως για αρχαίους τάφους, όπου μεγάλη τύχη θα είναι να βρεθεί κανείς ασύλητος, ενώ βέβαια επιβιώνει και ο ιερόσυλος, λέξη της κλασικής αρχαιότητας.

Ασυλος στα αρχαία ήταν ο τόπος ο ιερός και απαραβίαστος ή ο άνθρωπος ο προστατευμένος και ασφαλής· υπήρχαν ορισμένοι ναοί που έδιναν ασυλία σε όποιον ικέτη κατέφευγε εκεί, όπως ήταν στην Αθήνα ο ναός της Πολιάδος Αθηνάς στην Ακρόπολη – και ξέρουμε ότι όταν οι Αλκμεωνίδες παραβίασαν το άσυλο και σκότωσαν τους (πραξικοπηματίες) οπαδούς του Κύλωνα, αυτό θεωρήθηκε άγος.

Από τα αρχαία ελληνικά η λέξη πέρασε στα λατινικά και από εκεί στις ευρωπαϊκές γλώσσες (γαλλ. asile, αγγλ. asylum), όπου και πήρε νεότερες ιδιαίτερες σημασίες, που επανέκαμψαν και στα ελληνικά ως είδος σημασιακού αντιδανείου. Ετσι, άσυλο είναι ο χώρος στον οποίο η πολιτεία δεν δικαιούται να επέμβει χωρίς ειδική άδεια (το άσυλο της κατοικίας, το πανεπιστημιακό άσυλο), αλλά και η προστασία που παρέχεται σε κάποιον που διώκεται (π.χ. πολιτικό άσυλο). Κατ’ επέκταση, άσυλο ονομάζεται και φιλανθρωπικό ίδρυμα που έχει σκοπό την περίθαλψη ατόμων που είναι ανίκανα να συντηρήσουν τον εαυτό τους – π.χ. άσυλο ανιάτων. Και αυτή η έννοια μας ήρθε από τα γαλλικά.

Η ασυλία είναι επίσης λέξη της κλασικής αρχαιότητας. Στα αρχαία, προκειμένου για πρόσωπα, ας πούμε  για ικέτες, σήμαινε την προσωπική ασφάλεια, όπως στις Ικέτιδες του Αισχυλου,  όπου ο Δαναός ανακοινώνει με χαρά στις κόρες του πως ο λαός του Άργους ψήφισε ἡμᾶς μετοικεῖν τῆσδε γῆς ἐλευθέρους κἀρρυσιάστους ξύν τ᾽ ἀσυλίᾳ βροτῶν, δηλαδή «μέτοικοι σε τούτη
τη χώρα να καθόμαστε, λεύτεροι, μ᾽ όλα της ασυλίας τα προνόμια ασφαλισμένοι απ᾽ εχθρού επιβουλή» στη μετάφραση του Γρυπάρη.  Ήταν και προνόμιο η  ασυλία, που το βρίσκουμε σε επιγραφές, όταν π.χ. η πόλη των Μεγάρων πρόσφερε «ἀτέλειαν καὶ ἀσυλίαν καὶ κατὰ γᾶν καὶ κατὰ θάλασσαν» σε κάποιον  που την ευεργέτησε. 

Σήμερα ασυλία είναι προνόμιο που ισχύει για συγκεκριμένα αξιώματα ή περιστάσεις, κατά τις οποίες τα εμπλεκόμενα πρόσωπα δεν υφίστανται διώξεις (ορισμός από το Χρηστικό Λεξικό). Πολύ συχνά ακούμε για τη βουλευτική (ή κοινοβουλευτική) ασυλία, βάσει της οποίας ο βουλευτής δεν διώκεται ποινικά, δεν συλλαμβάνεται, δεν φυλακίζεται ούτε περιορίζεται με άλλο τρόπο, χωρίς τη συγκατάθεση της ολομέλειας της Βουλής -με εξαίρεση τα αυτόφωρα κακουργήματα. Γνωστή είναι και η διπλωματική ασυλία, βάσει της οποίας οι διπλωμάτες δεν υπάγονται στην έννομη τάξη του κράτους στο οποίο είναι διαπιστευμένοι. 

Οταν οι Σπαρτιάτες καταδίκασαν σε θάνατο τον στρατηγό Παυσανία, τον νικητή των Πλαταιών, επειδή υποψιάζονταν ότι είχε συνεννοήσεις με τους Πέρσες και ετοιμαζόταν να προδώσει, εκείνος κατέφυγε στον ναό της Χαλκιοίκου Αθηνάς, που εθεωρείτο άσυλο. Για να μην το παραβιάσουν, οι Σπαρτιάτες χτίσανε την πόρτα του ναού και άνοιξαν τη στέγη του, αφήνοντας τον έγκλειστο να πεθάνει απ’ το κρύο και την πείνα. Λέγεται μάλιστα ότι την πρώτη πέτρα την έβαλε η μητέρα του Παυσανία, η Θεανώ. Ωστόσο, η θεά Αθηνά εξοργίστηκε από την παραβίαση του ασύλου της ή τουλάχιστον έτσι γνωμάτευσε το Μαντείο των Δελφών.

Η σημερινή κυβέρνηση, που ήδη κατάργησε το πανεπιστημιακό άσυλο, δεν έχει τέτοιους ενδοιασμούς. Αλλά οι απελπισμένοι, οι κυνηγημένοι, που φεύγουν από μέρη που σπαράσσονται από πολέμους και από την πείνα, δεν θα σταματήσουν να έρχονται· μόνο κέρδος του υπουργού, τα ψηφαλάκια από τους ξενόφοβους.