Τους λαγόγυρους τους έφαγε η γάτα

Ίσως σας είναι άγνωστη η δεύτερη λέξη του τίτλου, κι αν ανοίξετε λεξικό δεν θα τη βρείτε διότι δεν υπάρχει στα τέσσερα σύγχρονα μεγάλα λεξικά  μας, ίσως κακώς. 

Λαγόγερος ή λαγόγυρος

Αλλά ποιος ανοίγει λεξικό τη  σήμερον ημέρα;  Μειοψηφία είμαστε οι λίγοι που τα χρησιμοποιούμε. Ο περισσότερος κόσμος γκουγκλίζει (γκουγκλάρει μάλλον) και, αν το κάνετε, θα μάθετε και τι είναι ο λαγόγυρος και το θλιβερό συμβάν της εξαφάνισης μιας αποικίας περίπου είκοσι λαγόγυρων σε αγρόκτημα του  ΑΠΘ.

Ο λαγόγυρος λοιπόν  είναι τρωκτικό, κάτι σαν εδαφόβιος σκίουρος, με μήκος περίπου 20 εκατοστά. Το επιστημονικό του όνομα είναι Spermophilus citellus. Είναι από τα απειλούμενα είδη θηλαστικών στην Ευρώπη.

Στο άρθρο του παραπάνω  λινκ διαβάζω:

Μια οικογένεια λαγόγυρου είχε βρει τα τελευταία χρόνια καταφύγιο στα Αγρόκτημα Γεωπονικής Σχολής του ΑΠΘ, όπου παρακολουθούταν από επιστήμονες, είχε όμως άσχημη κατάληξη λόγω μιας αδέσποτης γάτας που εξόντωσε ολόκληρη την αποικία.

«Το Αγρόκτημα είναι 4 στρέμματα και, σε καταγραφή που έγινε το διάστημα 2021-22, βρέθηκαν περίπου 20 ζώα, αριθμός που αυξομειώνεται ανάλογα με τις γεννήσεις. Ωστόσο το 2023 εμφανίστηκε μία γάτα και μέσα σε δύο χρόνια, έσβησε η αποικία» δήλωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Λήδα Ράμμου, μεταδιδακτορική ερευνήτρια του τμήματος Βιολογίας που μελετά το είδος στην Ελλάδα.

Στο λινκ μπορείτε να δείτε και μια εικόνα, σίγουρα φτιαγμένη  από ΑΙ, με μια  γάτα να κρατάει στο στόμα της κάτι που θα μπορούσε να είναι λαγόγυρος.

Κατά σύμπτωση, πριν από 16 χρόνια μείον  κάτι μέρες, στα μέσα Αυγούστου 2009, τότε που το ιστολόγιό μας  είχε μόλις κλείσει 6 μήνες ζωής, είχαμε  ασχοληθεί με τον  λαγόγερο ή λαγόγυρο. Το άρθρο εκείνο, καλοκαιριάτικα,  είχε σχολιαστεί λίγο αλλά σε βάθος, αφού  παράλληλα γινόταν σχολιασμός και στο ιστολόγιο του Οπουτζή, του Νίκου Νικολάου δηλαδή -άλλωστε μια συζήτηση με τον Νίκο είχε σταθεί αφορμή για το άρθρο. Πάντα ήθελα να το αναδημοσιεύσω και η πρόσφατη είδηση για τη γάτα στο αγρόκτημα του ΑΠΘ μού δίνει λαβή.

Λοιπόν, ξεκινώντας από το (αγγλικά  γραμμένο) άρθρο του Νίκου Νικολάου, είχα αναρωτηθεί: Τι είδους ζώο είναι ο λαγόγηρος; Αυτό το αίνιγμα δεν είναι και πολύ δύσκολο ν’ απαντηθεί, μετά όμως έρχεται και η δεύτερη ερώτηση: τι είδους λέξη είναι ο λαγόγηρος;

Η ιστορία ξεκίνησε από ένα προβληματικό λήμμα που υπάρχει στη Σούδα, το βυζαντινό λεξικό, που το 2009 δημοσιευόταν στο Διαδίκτυο η αγγλική του μετάφραση. Εκεί λοιπόν, στο λήμμα «μύξος», διαβάζουμε Μύξος ὁ λαγώγηρως παρ΄ ἡμῖν. ἐπῳδή. ἀλέκτωρ πίνει καὶ οὐκ οὐρεῖ͵ μύξος οὐ πίνει καὶ οὐρεῖ. λέγεται δὲ εἰς δυσουρίαν ὄνου. Εδώ εξηγείται μια άγνωστη λέξη (ο μύξος) με μια εξίσου άγνωστη (ο λαγώγηρως ή λαγόγηρος αν εκσυγχρονίσουμε τα ωμέγα). Το Λίντελ Σκοτ, στο λ. μύξος, μας λέει ότι πρόκειται, απλούστατα, για ελαττωματική γραφή της λέξης «μυωξός». Είναι δε ο μυωξός ένα μικρό τρωκτικό. Στο ίδιο λεξικό βρίσκουμε ότι ο «λαγόγηρως» (έτσι το γράφει εκεί) είναι όχι ακριβώς άπαξ λεγόμενο στην αρχαία γραμματεία αλλά… δίπαξ λεγόμενο, που έλεγε και μια ψυχή, παναπεί εμφανίζεται δύο φορές, μία στη Σούδα που είδαμε και μια σε κάποια σχόλια του Λουκιανού, όπου εκεί παρατίθεται ως ερμήνευμα για τη λ. «μυγαλή». Η μυγαλή, δηλαδή, είναι λαγόγηρος. Παναπεί, ο λαγόγηρος που τόσο περίεργο φαίνεται το όνομά του, είναι όπως όλα δείχνουν ένα είδος τρωκτικού, ένα «χαμστεροειδές» όπως είχα γράψει στον Νίκο Νικολάου όταν μου έστειλε ένα ηλεμήνυμα με όλα τα στοιχεία του αινίγματος.

Η επωδή που παρατίθεται στη Σούδα είναι ένα ξόρκι, ένα δίστιχο που έλεγαν οι βυζαντινοί αγωγιάτες όταν το γαϊδούρι τους δυσκολευόταν, με το συμπάθιο, να κατουρήσει. Ο κόκορας πίνει και δεν κατουράει, ο μυωξός δεν πίνει και κατουράει. Το κατά πόσο ήταν αποτελεσματικό το ξόρκι, δεν το ξέρω, ούτε ξέρω αν ήταν ευρέως διαδεδομένο –πάντως, μιλάμε για μια εποχή όπου ο γάιδαρος έπαιζε σημαντικότατο ρόλο στην καθημερινή ζωή και στην οικονομία· η υγεία του γαϊδάρου λοιπόν δεν ήταν παίξε-γέλασε.

Αλλά ας επιστρέψουμε στον λαγόγηρο. Στη Σούδα βλέπουμε ότι μυωξός λέγεται ο λαγόγηρος «παρ’ ημίν». Αυτό το «παρ’ ημίν» σημαίνει «στη δική μας γλώσσα». Παναπεί όχι στα αρχαία, αλλά στην καθομιλουμένη. Υποψιαζόμαστε λοιπόν ότι η λέξη λαγόγηρως/-ος δεν είναι της αρχαίας, αλλά της νεοελληνικής. Της πρώιμης νεοελληνικής βέβαια. Ο λόγος που συμπεριλήφθηκε στο Λίντελ Σκοτ είναι επειδή χρησιμοποιείται σε σχόλιο αρχαίου κειμένου.

Στο μεσαιωνικό λεξικό του Κριαρά βρίσκω ότι ο λαγόγηρος είναι «μικρό μυόμορφο τρωκτικό». Ο Κριαράς παραθέτει και απόσπασμα από εγχειρίδιο ιερακοτροφίας: λαγογήρους παράβαλε τω ορνέω. Πράγματι, τα σκιουροχαμστεράκια μας θα ήταν νόστιμος μεζές για τα γεράκια. Λέει επίσης ο Κριαράς ότι η λέξη απαντά και σήμερα σε ιδιώματα, ως «λαγόγερος».

Βλέπουμε λοιπόν ότι η λέξη αρχικά εμφανίζεται στα  βυζαντινά χρόνια ως «λαγόγηρως», ο Κριαράς λεει ότι σε ιδιώματα επιβιώνει ως «λαγόγερος», αλλά στην είδηση πιο πάνω γράφεται «λαγόγυρος». Η ίδια λέξη είναι βέβαια. Και μπορεί και τον καιρό της Σούδας να έλεγαν «λαγόγερος» και στην καταχώριση  να το έκαναν πιο επίσημο.

Τι λέξη όμως είναι αυτή; Είναι ένας γέρος λαγός; Μα τότε, θα ήταν «γερολαγός». Όταν γεράσει ο λαγός, γίνεται γερολαγός, όχι λαγόγερος. Το πρόβλημα το αντιμετώπισε και ο Νικολάου στο ιστολόγιό του, όπου είχε να μεταφράσει τον λαγόγερο στα αγγλικά για να δώσει μια ιδέα στους αναγνώστες. Τον είπε Old Man Hare, αν και κανονικά, λέει, θα έπρεπε να αποδοθεί Hare Old Man. Θέλω να πω, η λ. λαγόγερος δεν ακολουθεί τους συνήθεις κανόνες σχηματισμού συνθέτων. Δεν είναι ένας λαγός που γέρασε, αλλά ένας γέρος που «λαγώθηκε». Αν δούμε άλλες αρχαίες λέξεις που να τελειώνουν σε –γηρως ή –γηρος: αγήρως (αγέραστος δηλαδή), βαθύγηρος/ως, εσχατόγηρος/ως, κακόγηρος, καλόγηρος, υπέργηρος. Όλα αναφέρονται σε ιδιότητες και διαβαθμίσεις των γέρων.

Γκουγκλίζοντας «λαγόγηρος» βρίσκουμε λιγοστά ευρήματα, μετρημένα στα δάχτυλα. Αν όμως γκουγκλίσουμε τη γραφή «λαγόγυρος», βρίσκουμε εκατοντάδες ανευρέσεις. Δεν είναι παράδοξο. Καθώς η λέξη «λαγόγηρος» έχει χάσει την ετυμολογική της διαφάνεια (αν την είχε ποτέ), όποιος ακούει «laγoγiros» γράφει «λαγόγυρος» γιατί πάει το μυαλό του στον γύρο και όχι στον γέρο.

Στα βουλγαρικά, ο λαγόγυρος (να τον γράψω κι έτσι) λέγεται  лалугер, λαλούγκερ. Με το  οριστικό άρθρο, που επιτάσσεται, γίνεται лалугерът ή лалугера, λαλούγκερα. Αυτό το λαλούγκερ είναι βουλγαρική ιδιαιτερότητα, στις άλλες σλάβικες γλώσσες το ζωάκι λέγεται αλλιώς, στα ρώσικα είναιο σουσλίκ. Οπότε ή εμείς το πήραμε από τους Βούλγαρους ή εκείνοι από εμάς.

Ο Νικολάου υπέθεσε ότι οι Βούλγαροι πήραν  από εμάς τη λέξη για το ζωάκι. Ωστόσο, ο Γιώργος ο Μπαλόγλου αναρωτήθηκε: μήπως το λαγόγερος είναι «αδέξιος εξελληνισμός» κάποιας παλιάς σλαβικής λέξης; Εγω, εντελώς διαισθητικά, βρήκα πολύη ελκυστική την εκδοχή του Μπαλόγλου. Δεν είναι δα και σπάνιο φαινόμενο ο παρετυμολογικός εξελληνισμός. Για παράδειγμα, οι αρχαίοι τον χουρμά, που τον δανείστηκαν από κάποια σημιτική γλώσσα (στα εβραϊκά ντέκελ, στα αραβικά ντικλά) τον είπαν «δάκτυλο» επειδή ο χουρμάς όντως μοιάζει με δάχτυλο. Δεν αποκλείεται λοιπόν οι βυζαντινοί να άκουσαν το «λαλούγκερα» (με το άρθρο), να το είπαν στην αρχή κάτι σαν *λαλόγερος, και επειδή το σκιουροχαμστεράκι μοιάζει πράγματι με λαγό να το είπαν «λαγόγερο».

Ωστόσο, σε σχόλιό της στο ιστολόγιο του Νικολάου, η Ιουλία Κριβορούτσκο είχε προσφέρει ισχυρά επιχειρήματα υπέρ της  ελληνικής προέλευσης, μεταξύ  άλλων ότι σε νοτιοανατολικές βουλγαρικές διαλέκτους το ζωάκι λέγεται λαγκούντερ,  лагудер.

Βουλγάρικα δεν ξέρω κι έτσι δεν ξέρω αν το  «λαλούγκερ» έχει κάποια βουλγαρική εσωτερική ετυμολογία. Από την  άλλη,  εξακολουθώ να  βρίσκω πιθανή την εκδοχή να είναι ο λαγόγυρος/λαγόγερος  δάνειο από τα βουλγαρικά ακριβώς επειδή δεν εξηγείται ο σχηματισμός στα ελληνικά.

Οπότε,  ανασταίνω το παλιό άρθρο και το αφήνω εδώ, μήπως και ξεδιαλύνει το μυστήριο, είτε  προς τη μία είτε προς την  άλλη κατεύθυνση.

Όσο για τη γάτα, που εξολόθρευσε την αποικία στο αγρόκτημα, αντιγράφω την κατακλείδα από το άρθρο του in.gr:

Όπως επισήμανε ο Ηλίας Στραχίνης, υποψήφιος διδάκτορας Βιολογίας του ΑΠΘ, οι αδέσποτες γάτες είναι μια σημαντική πληγή για την άγρια ζωή και ενοχοποιούνται για την εξαφάνιση τουλάχιστον 63 ειδών σε όλο τον κόσμο.

«Και για να προλάβω κάποιους, δεν δαιμονοποιούμε τη γάτα παραθέτοντας τα πραγματικά δεδομένα και το υπαρκτό, τεκμηριωμένο διεθνώς πρόβλημα. Η ευθύνη δεν ανήκει στη γάτα, αλλά σε εμάς τους ανθρώπους που επιτρέπουμε την ανεξέλεγκτη αναπαραγωγή και εγκατάλειψη» δήλωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2013 στο περιοδικό Nature Communications, οι γάτες σκοτώνουν κάθε χρόνο έως και 3,7 δισεκατομμύρια πτηνά και  20,7 δισεκατομμύρια μικρά θηλαστικά.

Έτσι που τα λέει είναι,  αν  και πιστεύω ότι ο όρος  «αδέσποτες γάτες» συμβατικά μόνο χρησιμοποιείται. Οι σκύλοι ναι, είναι δεσποζόμενοι ή αδέσποτοι. Αλλά οι γάτες δεν έχουν δεσπότη και κύριο. Κάποιες γάτες ζουν ελεύθερες και κάποιες  έχουν αναθέσει σε μια οικογένεια ανθρώπων τη φροντίδα για την τροφή και τη στέγασή τους.

Εδώ που παραθερίζω, έρχεται κάθε πρωί μια γάτα, η  ίδια εδώ και μερικά χρόνια. Όταν  ανοίγω τη μπαλκονόπορτα είναι εκεί. Μου ρίχνει ένα βλέμμα, επιτιμητικό αν έχω αργήσει, οπότε πηγαίνω, παίρνω τη γατοτροφή της και βάζω μια ποσότητα στο κεσεδάκι της, βάζω και νερό. (Τα αποφάγια, ακόμα κι αν είναι από ψάρια, δεν τα συμπαθεί). Μετά, κάθεται στη σκιά και αράζει. Αυτά, τους τρεις θερινούς μήνες, που υπάρχει κάποιος στο σπίτι. Τον υπόλοιπο χρόνο σποραδικά μόνο μένει κάποιος εδώ. Η γάτα προφανώς  έχει βρει άλλον τρόπο για να τρέφεται. Λέτε να της αναλογεί ένα (απειροελάχιστο βέβαια) μέρος της ευθύνης για τα 20 δισεκατομμύρια μικρά θηλαστικά κάθε χρόνο;