Το ΣιρΜελέτη στην Κούλουρη (μια συνεργασία της Μαρίας Κορμπίλα)

Κυριακή σήμερα, το πρόγραμμα θέλει λογοτεχνική ύλη· σήμερα μετατοπιζόμαστε λίγο, από την καθαρή λογοτεχνία στο λαογραφικό δοκίμιο,  αλλά πολύ καλογραμμένο. Η φίλη μας Μαρία Κορμπίλα, που πέρυσι μάς είχε δώσει ένα έξοχο άρθρο για την κουλουριώτικη ντοπιολαλιά,  επανέρχεται με ένα κείμενο για το έθιμο ΣιρΜελέτη, ένα αρβανίτικο «διαβατήριο» έθιμο.

Επειδή εγώ πηγαίνω στην Αίγινα, τη Σαλαμίνα (το πιο ψαλιδισμένο νησί, την  έλεγε ο Βάρναλης) λίγο την έχω επισκεφθεί και το έθιμο το αγνοούσα. Με πολλή χαρά δίνω τον λόγο στη Μαρία.

Το ΣιρΜελέτη στην Κούλουρη καλά  κρατεί

Ένα αρβανίτικο «Διαβατήριο» έθιμο, που είχε χαθεί με το πέρασμα του χρόνου, χάρη στην κυρα-Λένη αναβίωσε πριν περίπου 30 χρόνια κι έκτοτε επιτελείται κάθε χρόνο στο κέντρο της  Σαλαμίνας,  στην πλατεία του Άσσου, στο πηγάδι Πούσι-λικ.

Εδώ ανοίγω μια παρένθεση: Πούσι – λικ = Κακό πηγάδι.

Λέξη αρβανίτικη (πούσι = πηγάδι + λικ= κακό)

Γιατί «κακό» αυτό το πηγάδι;

Σύμφωνα με μαρτυρία του Φάνη Καπαραλιώτη, παλιά (περί το 1830) υπήρχε ένα άλλο πηγάδι λίγο πιο κάτω με καλό πόσιμο νερό. Όταν λοιπόν στέρεψε αυτό, άνοιξαν ένα άλλο πιο πάνω, αλλά άρχισαν τα προβλήματα υγείας με τύφο, διάρροιες  και άλλες ασθένειες, ειδικά στα μωρά και τα μικρά παιδιά και μερικές φορές κατέληγαν στον θάνατο. Απέδωσαν λοιπόν την αιτία στο πηγάδι αυτό και στο νερό που αντλούσαν από εκεί. Η εξήγηση; Απλή για τους νεότερους: το αποχετευτικό σύστημα της εποχής βασιζόταν στους βόθρους οι οποίοι δεν ήταν στεγανοί, οπότε η μόλυνση του υδροφόρου ορίζοντα προφανής και βεβαία. Έκλεισε λοιπόν αυτό το πούσι-λικ και άνοιξαν (περί του 1890) ένα «πούσι-ρι» = νέο πηγάδι  αρκετά πιο μακριά, στ’ Αλώνια, το οποίο υπάρχει ακόμα εκεί όπου η προτομή του Γιώργου Παπασίδερη και η ομώνυμη πλατεία.

Πίσω λοιπόν στο σήμερα.

31 Αυγούστου 2025 βρέθηκα στη Σαλαμίνα, στη γειτονιά της κυρα-Λένης, όπου είχαν όλοι ετοιμαστεί για το Σιρμελέτη τηρώντας το έθιμο. Δεν έχουμε αναβίωση πια εδώ. Έχουμε συνεχή επιτέλεση εδώ και πάρα πολλά  χρόνια και την πλήρη ευθύνη φέρει ακεραία η κυρα – Λένη.

Οι ετοιμασίες ξεκινούν  μία εβδομάδα πιο νωρίς. Σκουπίζουν, πλένουν όλο τον δρόμο, ασπρίζουν το πηγάδι,  παίρνουν ασβέστη με λουλάκι και τα ασπρίζουν  όλα γύρω γύρω τα παλιά σπίτια, όλα. Καθαρά, πολύ καθαρά. Μετά μαζεύουν τα ξύλα, έχουν μαζέψει και από νωρίς και τα βάζουν σε μία αποθήκη.

Στο πούσι- λίκ λοιπόν μαζεύτηκαν ξύλα, κοφίνια, καρέκλες και γενικά ό,τι άχρηστη ξυλεία είχε ο καθένας για ν’ ανάψει η φωτιά  -όσο πιο μεγάλη τόσο καλύτερα! Εφόσον τελείωνε κι ο τρύγος ένα βασικό υλικό προς καύση ήταν τα παλιά κι άχρηστα βαρέλια, οι ντούγιες, τα οποία πρόσφεραν εξαιρετική καύσιμη ύλη λόγω του ρετσινιού που περιείχαν. Τώρα πια δεν υπάρχουν αμπέλια ούτε τρύγος ούτε ντούγιες φυσικά.

Την κυρα-Λένη την γνωρίζω από το 1990 περίπου. Έφερνε την κόρη της στο Κέντρο Ξένων Γλωσσών που  διατηρούσα στον παρακάτω δρόμο και μετά τα εγγόνια της,  κι έκτοτε διατηρούμε αμέριστη αγάπη και αλληλοσεβασμό. Όσες φορές της ζητούσα, πάντα μου έφτιαχνε πίτες στο σάτσι. Έχω αναφέρει περί «σάτσι» στην «Κουλουριώτικη ντοπιολαλιά». [επίπεδο σιδερένιο τηγάνι, χωρίς χείλος γύρω-γύρω, με χερούλι, όπου έψηναν τις πίτες πάνω στη φωτιά.]

Εκεί λοιπόν στα πεταχτά μου είπε:

— Φέτος δεν θα κάνω πίτες στο σάτσι. Έχω ένα πρόβλημα υγείας δερματικό και απαγορεύεται η φωτιά! Αααα, να σου πω κρυφά στο αυτί – σήμερα θα ντυθώ κυνηγός, μα μην το πεις ακόμα σε κανέναν. Θα γελάσουμε πολύ!!

— ΟΚ μην ανησυχείς – Τσιμουδιά!!!

— Αλλά έχουμε πλατέτσια, προσφορά του φούρνου εδώ πιο πάνω,  του Λάσκα. Να πάρεις!

— Εμ, τ’ αφήνω εγώ αυτά κυρα-Λένη;

Και συνεχίζει κάνοντας μια μικρή αναδρομή:

— Να σου πω με όλη μου την καρδιά ό,τι ξέρω, μια και είμαι μεγάλη σε ηλικία… Κάτι ξέρω, τα παλιά.

Λοιπόν, ο «ΣιρΜελέτης» είναι ένα έθιμο πολύ παλαιό. Τα ανάβανε όλες οι γειτονιές και πηδάγαμε. Οι γεωργοί που είχανε τα σταφύλια πάρα πολλά, είχανε τα πουρλάκια, τα πατητήρια, τα πατάγανε και μαζεύανε τον μούστο. Πρώτα, καθαρίζανε τα βαρέλια, επειδή είχε ρετσίνη*, αφού βγάζανε τη ρετσίνη*, τη ρίχνανε έξω στην αυλή τη μεγάλη, στέγνωνε, και τα παλιά ξύλα «ντούγκιες», «ντούγκιες» λεγόντουσαν αυτά που βγάζανε απ’ τα βαρέλια και βάζανε καινούρια. Λοιπόν, όταν τελείωνε ο τρύγος, μαζεύανε τις μουστιές όλες  και μετά ερχότανε τέλος Αυγούστου. Αφού τέλος Αυγούστου μαζεύανε οι νοικοκυρές όλα τα καζάνια που κάνανε πετιμέζι κάνανε τα κουλουράκια όλα δικά τους και μετά ανάβανε το «ΣιρΜελέτη». Όλα εμείς τα παιδιά μαζευόμαστε περίπου πενήντα παιδιά και γυρίζαμε στην κάθε γειτονιά, γιατί τότε ανάβανε όλες «ΣιρΜελέτη», στις γειτονιές, αλλού  μικρές αλλού  μεγάλες, αναλόγως. Εμείς  πηδάγαμε και ξυπόλυτες, να πούμε την αλήθεια. Εμένα μία φορά, απ’ τη ρετσίνη* που έτρεχε, μου κάηκε το πόδι. Καλά, δεν μου κάηκε πολύ. «Να προσέξετε τη ρετσίνη!», «Ναι μαμά! Ναι μαμά», φωνάζαμε. Λοιπόν, αφού ανάβανε τις φωτιές, μαζευόμαστε μετά στην πιο μεγάλη φωτιά και όποιος είχε το πιο μεγάλο πήδημα, πέρναγε. Η φωτιά ήταν περίπου και τρία μέτρα, τέσσερα, τόσο πολύ μεγάλη που ήτανε και λέγανε: «Άντε στην ευχή παλιό χρόνο!», γιατί πρώτη Σεπτεμβρίου άλλαζε ο χρόνος παλαιά. Και εγώ τώρα, το συνεχίζω εγώ. Έχω πολλά χρόνια που συνεχίζω.

Κανονίστε να συνεχίσετε εσείς οι νέοι. Μη χαθούν αυτά τα ωραία!!!

(*οι ντόπιοι λένε «η ρετσίνη» αντί για « το ρετσίνι», προφανώς επηρεασμένοι από τη ρετσίνα – το κρασί που φτιάχνεται με ρητίνη.)

Κι έφυγε να πάει να μασκαρευτεί.

Ιδού λοιπόν καταφθάνει ντυμένη κυνηγός με τον σκύλο της – δεν έχει αφήσει λαγό για λαγό στο νησί, έχουν εξαφανιστεί όλοι γι’ αυτό δεν τους βλέπουμε.

Τη  συνοδεύει η κόρη της  Δήμητρα για να συγκρατεί τον σκύλο!!!

Στο πλευρό της συνεχιστές και υποστηρικτές όλη η οικογένεια. Εδώ φωτογραφία στο Πούσι –λικ  με την κόρη και τον εγγονό, Γιώργο Γιαννακάρη. Κάπου πιο πέρα η τρίχρονη δισέγγονη Δημητρούλα!  Και φυσικά η πήλινη λεκάνη με τη στάμνα γεμάτη νερό γιατί ποτέ δεν ξέρεις – φωτιά είναι αυτή!

Το δεμένο πόδι;;;;

Θα λυθεί το μυστήριο σε επόμενο βιντεάκι!

Κι έρχεται λοιπόν να κάνει τον γύρο, να τσεκάρει ότι όλα είναι έτοιμα και να ξεκινήσει το άναμμα της φωτιάς! Εδώ επί το έργον.

https://drive.google.com/file/d/1sFgzGbypMOnXLYpqS3cTi_IxPpAfwGxh/view?usp=sharing

Εμφανίζεται λοιπόν ο κυνηγός που είδαμε πιο πάνω και δίνει την εντολή να ανάψει η φωτιά: https://drive.google.com/file/d/1842Wp8atGuOw_Zwa3LDTXdfgtUotn8ou/view?usp=sharing

Και ήρθε η ώρα της έναρξης των αλμάτων και η εξήγηση του τραυματισμού του ποδιού της κυρα -Λένης και οι ευχαριστίες εκ μέρους της για την προσέλευση του κόσμου και τη συμμετοχή στο δρώμενο που οργάνωσε.

.

https://drive.google.com/file/d/1bsK5fa0b2g7vrH81mUTRHc6hnYU9LS45/view?usp=sharing

Και  φυσικά  είχαμε επανατροφοδότηση της φωτιάς.

https://drive.google.com/file/d/1s78Q0ClEuv6X85pLJuoUtIxdgGrY8r_V/view?usp=sharing

 

Αφού λοιπόν φουντώσει η φωτιά, γίνει το λεγόμενο «λαμπουρδί» όπως λένε οι ντόπιοι, αρχίζουν να ετοιμάζονται όλοι, μικροί μεγάλοι για το πήδημα.

Οι πιο τολμηροί δεν περιμένουν και πολύ – ρισκάρουν να τσουρουφλιστούν και λίγο γιατί  γίνονται ατρόμητοι! Δεν φοβούνται μην καούνε!  Το θεωρούν «για το καλό»!.

Και… διασκεδάζουν, πηδώντας επάνω από αυτήν!

Είναι και κάτι ακόμη:

Κατά τη λαϊκή αντίληψη, «ο Χάρος γράφει στο τεφτέρι του» την 1η Σεπτεμβρίου όλους του μελλοθανάτους. Εάν καταφέρεις και πηδήσεις τη φωτιά, περνάς απέναντι, και δεν σε γράφει. Διότι ο Χάρος φοβάται τη φωτιά, και δεν τη ζυγώνει… Διά της φωτιάς κερδίζεις ζωή, περνάς στην αθανασία…

 

Εδώ η κυρα-Λένη  δεν διστάζει να πηδήξει δείχνοντας την «τέλεια» τεχνική!!!

https://drive.google.com/file/d/1jBAmZ52knTYo1VoIy7jmjVrmtBcin1G8/view?usp=sharing

Και ακολουθούν τα πιτσιρίκια -και όχι μόνο- μέχρι αργά το βράδυ, ώσπου έσβησε η φωτιά.

https://drive.google.com/file/d/1fJwM5fZcy9dJUwhgP1sTktDrS1Y14H89/view?usp=sharing

Ιδού και τα πλατέτσια σε ατομική συσκευασία, προσφορά του φούρνου της γειτονιάς, που έγιναν ανάρπαστα.

Ακολούθησε και  σπιτική τυρόπιτα –δεν την πρόλαβα!!!!

Ούτε φωτογραφία!!!

Και άφθονα αναψυκτικά, χυμοί και νερό! Κρασί δεν είδα!!! Αν έπαιξε κάτι στη ζούλα δεν ξέρω!!!

ΑΝΤΕ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΣΤΟ ΜΕΤΡΗΜΑ ΝΑ ΜΗ ΛΕΙΠΕΙ ΚΑΝΕΙΣ!!!

Τι είναι το Σιρμελέτη;

Είναι ένα Αρβανίτικο «Διαβατήριο έθιμο» δηλ. δηλώνει το πέρασμα από μία εποχή σε μια άλλη το οποίο επιτελείται στις 31 Αυγούστου κάθε χρόνο, παραμονή της εορτής του Οσίου Μελετίου – όχι Αγίου Μελετίου!

Εδώ είναι το τέλος του καλοκαιριού  και η αρχή του φθινοπώρου, μια εορταστική περίσταση που επιτελείται μόνο στη Σαλαμίνα,  ενώ έχουμε σε όλη την Ελλάδα και σε πολλούς άλλους  πολιτισμούς  κοινή παράδοση το άναμμα της φωτιάς σε διάφορες γιορτές (Πάσχα, Απόκριες, Άι- Γιαννιού, Κλήδονα κλπ) όχι όμως στο πέρασμα από καλοκαίρι σε φθινόπωρο.

Είναι άμεσα συνδεδεμένο με τη Μονή του Οσίου Μελετίου  στον Κιθαιρώνα  στα σύνορα Αττικοβοιωτίας  (Αρβανίτες  κι εκεί) η οποία είναι μετόχι της Μονής  Φανερωμένης  της  Σαλαμίνας. Αξίζει να σημειωθεί  πως στη Σαλαμίνα έχουμε πολλούς με το όνομα «Μελέτης» και « Μελετία». Οι γονείς έδιναν και δίνουν αυτό το όνομα στα παιδιά τους για να έχουν την ευλογία του Οσίου, καθώς  αναμένεται η νέα αγροτική περίοδος της σποράς.  Η νέα περίοδος λέγεται και « κλειδοχρονιά» , επειδή τότε κλείδωνε, τελείωνε, ο χρόνος.   Η 1η Σεπτεμβρίου (αρχιχρονιά) ήταν η αρχή του χρόνου και της Ινδικτιώνος, καθώς ο Σεπτέμβριος ήταν η αρχή του εκκλησιαστικού αλλά και του πολιτικού έτους.

Φυσικά  παραπέμπει στην «κάθαρση»  μέσα από τις φωτιές και το κάψιμο των παλιών και άχρηστων αντικειμένων. Τακτική γνωστή και επιτελούμενη  από την αρχαιότητα, βλ. Διονύσια, Οσχοφόρια, Λήναια, Ανθεστήρια, εορτές σε σχέση με τρύγο, οίνο κλπ.

Αξίζει να αναφερθούν τα  «Διαβατήρια» που  ήταν αρχαία θρησκευτική εορτή με τελούμενες θυσίες που γινόταν στη Σπάρτη λίγο πριν ξεκινήσει εκστρατευτικό σώμα ή εξέλθει αυτό από τα όρια της Σπάρτης,  κατά τη διάρκεια  των  οποίων ο Βασιλεύς που εκστράτευε  τελούσε «τα διαβατήρια» προς τιμή της θεάς Αθηνάς και του Δία, με φλόγα που μετέφερε «πυρφόρος» από τον Ναό του Αγήτορα Δία της Σπάρτης.

Το Σιρμελέτη είναι προφορική παράδοση που περνάει από γενιά σε γενιά. Δεν έχουμε  καταγραφή σε βιβλία ούτε  βιβλιογραφικές αναφορές. Έχει κατατεθεί δελτίο εγγραφής του εθίμου στο ευρετήριο της  άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της Ελλάδας 2021 του Υπουργείου Πολιτισμού  και έχει προκριθεί στο β΄ στάδιο της διαδικασίας με τη φροντίδα και την επιμέλεια του διδάκτορα φιλολόγου και λαογράφου Π. Βελτανισιάν