Η τελευταία αρκούδα του Πίνδου (του Δημήτρη Χατζή)

Ο τίτλος είναι κάπως παραπλανητικός, αφού υποβάλλει την ιδέα ότι πρόκειται για αυτοτελές έργο. Στην πραγματικότητα, θα δημοσιεύσω σήμερα ένα απόσπασμα από το μυθιστόρημα του Δημήτρη Χατζή «Το διπλό βιβλίο». Το  έργο εκδόθηκε αρχικά το 1976. Σήμερα κυκλοφορεί από τις  εκδόσεις Το ροδακιό.

Στο βιβλίο αυτό, ο Χατζής αφηγείται τη ζωή ενός  μετανάστη  στη Γερμανία, από τους παλιούς, της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου. Τα κεφάλαια του βιβλίου έχουν μεγάλη αυτοτέλεια, μπορούν σχεδόν να σταθούν αυτόνομα, ιδίως το κεφάλαιο που θα παραθέσω σήμερα, το έκτο κεφάλαιο από το βιβλίο. 

Ο κεντρικός ήρωας,  ο Σκουρογιάννης, εμφανίζεται βέβαια και στα προηγούμενα κεφάλαια του  βιβλίου,  αφού είναι στενός φίλος του αφηγητή. Εδώ, περιγράφεται η επιστροφή του στο γενέθλιο  χωριό, το Ντομπρίνοβο.

Το Ντομπρίνοβο είναι υπαρκτό χωριό, Ηλιοχώρι που το λένε, στο Ζαγόρι. Υψόμετρο 920, κάτοικοι 35 το 2011, 1800 κάποτε.

Σκανάρισα το κείμενο από μια προηγούμενη έκδοση που έχω. Έκανα ελάχιστο εκσυγχρονισμό της ορθογραφίας και μονοτόνισα. 

Θυμίζω πως στο ιστολόγιο έχουμε παρουσιάσει παλιότερα το διήγημα του  Δημήτρη Χατζή Άι Γιώργης.

Η τελευταία αρκούδα του Πίνδου

Ο Σκουρογιάννης μας χαιρέτησε, μας αποχαιρέτησε προχτές. Γύρισε στην πατρίδα.

Κάπου κάπου μέσα στή δική μου τήν Ιστορία έχω πει καί γι’ αύτόν δυό λόγια, ποιος ήταν. Από τους πα­λιούς μετανάστες, εκείνους της πρώτης μεγάλης φουρ­νιάς, έμεινε είκοσι χρόνια εδώ. Με το συμβόλαιο κι έκο­βε σύρματα — συρματόσκοινα στην ΑΕΓΚ. Ένας σιδε­ρένιος μπάγκος με το μαχαίρι, στέκεσαι μπροστά — δε χρειάζονται μπράτσα, τέχνη, μυαλό, τίποτα δε χρειάζε­ται, να κόβεις μονάχα. Ώρες οχτώμισι κάδε μέρα, μισή ώρα διάλειμμα γιά το μεσημέρι — και σου τα μετρουν με τη νόρμα. — «Να τα βάλεις συνέχεια, φτάνουν πάνω από σαράντα φορές Στουτγκάρτη – Ντομπρίνοβο τα σύρματα που ’κοψα» — είπε μια μέρα στο ελληνικό καφενείο.

Άλλο τίποτα δέν έκανε, δε χρειάστηκε να κάνει, δεν είχε να κάνει και δε μπορούσε να κάνει. Κοιμήθηκε χρό­νια μαζί με τούς άλλους σέ κείνα τα κοινόβια, τα «χάιμ» πού λένε, κοιμήθηκε κάποιον καιρό και στο δωμάτιο το δικό μου, ξαναγύρισε στά «χάιμ», ξαναπήρε κάποτε κά­ποιο δωμάτιο με κάποιους άλλους — που θά πει πως κα­τοικιό δικό του δεν είχε — κάπως έτσι σα να ’ταν περα­στικός. Είκοσι χρόνια περαστικός. Έφαγε το μεσημέρι στίς καντίνες με το κουπόνι, το βράδυ το πακετάκι του με τα τέσσερα ψωμάκια, εκατό γραμμάρια το σαλαμικό, το βούτυρο πάντα στά δυο — για δυο μέρες. Πάλι δηλαδή σαν περαστικός, ταξιδιώτης, σαν στρατιώτης. Καμιά φορά Σαββατόβραδο, με το καλό το κοστούμι του, ερχόταν μαζί μου — να βρούμε καμιά Γερμανίδα. Και να τη βρεις —άσε που δεν γίνεται πάντοτε— την Κυριακή την έχεις πάλι τη μοναξιά σου — και να ’σαι βέβαια απ’ το Ντομπρίνοβο τα συλλογιέσαι και τα λεφτά που ξοδεύτηκαν —και τα λυπάσαι διπλά να τύχει να πάνε χαμένα— εκείνη η ξανθή— στο τέλος δεν έγινε τίποτα —αυτός ήτανε τότε στο «χάιμ» — αυτή δωμάτιο δικό της δεν είχε — είπε «σιάντε», κρίμα δηλαδή το καημένο — καλό κορίτσι φαι­νόταν — μα τα λεφτά τα λυπάσαι — δεν είμαστε μεις για τα τέτοια — μπαρ και κεράσματα, τσιγάρα ακριβότερα. Και το έλληνικό καφενείο, να πάς και κει κάθε βράδυ, τα θέλει κι αυτό τα δύο-τρία μαρκούλια του — ο Σκουρογιάννης δεν τα ’δινε εύκολα. τα περισσότερα βράδια ξερο­στάλιασε μαζί με τούς άλλους στο σταθμό των σιδηρο­δρόμων — να πεις δυο λόγια με τους Ρωμιούς — δεν είναι δα και της προκοπής — όλο τα ίδια — βαριέσαι — όσο που νιώθεις την κούραση, σα ν’ ανεβαίνει, σε πιάνει απ’ τα πόδια, έχεις και να ξυπνήσεις πρωί, να ’σαι στην ώρα σου στην ΑΕΓΚ, να χτυπήσεις την καρτέλα σου σε κείνο το μηχανάκι —- «Άντε, γεια σας από μένα, τα ξαναλέμε κι αύριο…».

Έτσι. Είκοσι χρόνια. Εφτά χιλιάδες τρακόσιες μέ­ρες — κάπου χίλια κοψίματα κάθε μέρα — δυο κοψίματα στο λεφτό — είναι η νόρμα — εγώ του τα ’κανα αυτά τα μετρήματα. Εφτά χιλιάδες τρακόσια τα βράδια, τα τέ­τοια βράδια — αυτά τα μέτρησε μόνος του — το κάθε βρά­δυ με τον καημό του.

Η Γερμανία, η Στουτγκάρτη, κτίρια μεγάλα, δρό­μοι φωτισμένοι, κέντρα, θεάματα — όλα του μείνανε ξέ­να, πεντάξενα, μακριά απ’ αυτόν, αδιάφορα, ανύπαρκτα —μια μάντρα κλεισμένη γύρω του. Ψηλή, κλειστή γύρω γύρω, με κάποιες μικρές, χαμηλές πορτοπούλες — ανοίγει η μία κάθε πρωί — βγάζει στην ΑΕΓΚ — ανοίγει η άλλη το μεσημέρι — στην καντίνα βγάζει μονάχα — το βράδυ ανοίγεται η τρίτη — φαίνεται να ’ναι μεγάλη, πλα­τύτερη — πουθενά δε βγάζει κι αυτή, στο σταθμό μονά­χα, στο ελληνικό καφενείο, στο «χάιμ» — και ξανακλείνουνε πίσω του κάθε φορά που περνάει.

Αυτή ’ταν η Γερμανία του Σκουρογιάννη.

Πήρε, λοιπόν, τη μικρή του τη σύνταξη για τα είκοσι χρόνια του, είχε βέβαια και κάτι λεφτά μαζεμένα με την τόση τη στέρηση και ξεκίνησε αμέσως για την Ελλάδα —πίσω για το Ντομπρίνοβο — Ηλιοχώριον, επαρχία Δωδώνης. Μέσα για μέσα στην καρδιά του Πίνδου. Δημήτριος Σκουρογιάννης — ι Μήτρους που λέγαμε — ο επιστήθιος φίλος μου και φίλος πολύ και του συγγραφέα μας. Στα σαράντα πέντε του πια μα γερός ακόμα σα βούβαλος, στρογγυλοπρόσωπος, αγριομάλλης, μεγαλόκορμος και στραβοπόδαρος, όπως είναι όλοι τους από κείνα τα μέρη, από κείνα τα βουνά τα μεγάλα.

Και γύρισε ο Σκουρογιάννης εκεί. Έτσι που το ’χε τάξει στον έαυτό του. Αυτό το Ντομπρίνοβο ήταν το στήριγμα της καρδιάς του στα χρόνια της ξενιτιάς, ήταν το τέρμα του μακρινού ταξιδιού του — κι η άνταμοιβή του μαζί. Τα μεγάλα βουνά της πατρίδας ερχόνταν και ξαναρχόνταν στην ερημία του ξένου του τόπου, σκεπάζοντας με την αχλή τη γαλάζια τους την καταχνιά της βορινής πολιτείας. Και το βράδυ πάλι, καθώς έκλεινε αποσταμένος τα μάτια του, το ξερό, μονότονο όλη μέρα κροτάλισμα των σιδερικών που βούιζε ακόμα στ’ αυτιά του σκεπαζό­τανε σιγά σιγά από κείνο το γνώριμο, το βαθύ τους ανάσασμα των χιλιάδων και χιλιάδων πεύκων κι έλατων στον Πίνδο —εκεί, σε κείνον τον τόπο, που ’ταν ο τόπος του, όσο δεν ήτανε κανενός — κι αποκοιμότανε μέσα σ’ αυτό.

Κρυφά, να μη φανερώνεται στους άλλους και τον αποπαίρνουνε με τις σαχλαμάρες και τα πειράγματα του ελληνικού καφενείου, αυτόν το γυρισμό δούλευε μέσα του —και τον χαιρόταν που θα τον είχε. Να τελειώσει καμιά φορά με τις νόρμες, τα ακόρντ, τα όρντνουνγκ, τα συρματόσκοινα και να τελειώσει και με την άσφαλτο, το τσι­μέντο και τ’ αλουμίνιο, να φτάσει κάποτε κει:

—    Κόβι, Μήτρου μ’, κόβε να γυρίσουμε καμιά φορά…

Και καμιά φορά ξεχνιόταν ωστόσο, ξεσπούσε μπρο­στά στους άλλους: — «Ιμείς από του Ντουμπρίνουβουν»   «Ιμείς εκεί στο Ντουμπρίνουβον… Ιδέαν δεν έχετε ισείς…»

—    Παράτα μας, ρε Σκουρογιάννη, μ’ αυτό το Ντομπρίνοβο, του ριχνόνταν όλοι.

Τότες έσκυβε το κεφάλι, φούσκωνε τα μάγουλά του, μετάνιωνε που του ξέφυγε και το ξανάπε, σώπαινε κι ορκιζότανε μέσα του να φυλάγεται, να το φυλάει για τον εαυτό του, θησαυρό του, καημό του.

Αύγουστος ήταν. Από τη Θεσσαλονίκη που κατέβηκε με το τραίνο —τίποτα δε στάθηκε να δει — γραμμή λεωφορείο και στην Κοζάνη, γραμμή κι από κει για την Κόνιτσα. Εκεί το νοίκιασε το μικρό ημιφορτηγό για τις έξι βαλίτσες του, κάτι δέματα, κάτι πακέτα, άλλα μι­κρότερα — τα καζάντια του στη Γερμανία. Σε τρεις-τέσσερες ώρες σταματήσανε στο μικρό μπακάλικο — ήταν άπό τότε, πριν φύγει. Τώρα με το δρόμο που φκιάξανε, το μεγαλώσανε και σταματούν εκεί τα λεωφορεία. Κατέβασε τα πράματα, πλήρωσε τον άνθρωπο, έφυγε το φορτηγάκι, αυτός στάθηκε μια στιγμή και κοίταξε γύρω του. Αρι­στερά του το βουνό της Λάιστας, κάτω η βαθιά ποταμιά που πάει με τ’ άλλα νερά να βρει τον Αώο. Το χειμώνα βουίζει, η πλατιά της χαλικαριά λαμποκοπάει τώρα μέσα στον ήλιο. Πέρα, μπροστά του, ο Γυφτόκαμπος. Αντί­κρυ του εκείνη η πλαγιά με τα πεύκα, τα ελάτια να κα­τρακυλούν αραδιαστά, πυκνά, στητά, φουντωτά. Ξοπίσω της, πέρα, τα βουνά τα μεγάλα — όπως τα ’ξερε. Ο τό­πος του.

Είκοσι χρόνια τα ’στείλε ταχτικά κάθε μήνα στους γονιούς του τα ογδόντα του μάρκα και να ’ρθεί δεν θέλη­σε. Δεν ήτανε μόνο για τα λεφτά, την οικονομία, και δεν ήταν ύστερα μονάχα για τη δικτατορία, τις φασαρίες. Χωρίς να το ξέρει, χωρίς να μπορεί να σκεφτεί τέτοια πράματα, ήταν κι αυτός από τους ανθρώπους εκείνους που δεν το λιανίζουνε τ’ όνειρό τους, το θέλουν ακέριο, σωστό, μια και καλή, το φκιάχνουνε μέσα τους, το στήνουνε, το δουλεύουν και ξέρουν, μπορούνε να την καρτερούνε την ώρα του.

Το χωριό αρχίζει λίγο πιο κάτω απ’ το δρόμο, κατη­φορίζοντας από τούτη τη μεριά της βαθιάς κοιλάδας. Τί­ποτα δε φαίνεται από το δρόμο. Μεγάλες καρυδιές τα κρύβουν, τα σκεπάζουν ολότελα τα πέτρινα σπίτια του ως κάτω στην εκκλησία με τον πελώριο πλάτανο μπρος της. Το μεσημέρι κρατούσε ακόμα, ψυχή δεν ήταν στο δρόμο. Τράβηξε τα πράματά του στην άκρη, κάθισε στον ίσκιο πάνω σ’ ένα κασόνι κι άκουγε τα τζιτζίκια. Σήκωσε μια στιγμή το κεφάλι κατά το δέντρο, χαμογέλασε — τον καλωσορίζανε.

Εκεί τον βρήκαν αργότερα, τον γνωρίσανε, τον βοηθήσαν να κατεβάσουν τα πράματα, μπήκε στο πατρικό του, ήρθαν όλοι, τον καλωσορίσανε, τον δεχτήκανε μετά χαράς, μείνανε ως το βράδυ μαζί του.

Είχε φτάσει.

Από τότε που γίνηκε ο κόσμος οι Ντομπρινοβίτες ξενιτεύονται. Στο χωριό τους γυρίζουν άμα γεράσουν. Ποτές τους δεν ήτανε ξυλοκόποι στα δάση που ’χουνε γύρω τους, αγωγιάτες στα βουνά τους, τσομπαναραίοι, μαστόροι, χρυσικοί, καλαντζήδες. Ένα παρακλάδι της Εγνατίας περνούσε από κει. Το παίρνανε και τραβού­σαν — όπου τους βγάλει. Ξενιτευόντανε για να καζαντί­σουν. Στα Γιάννινα, τη Θεσσαλονίκη — τον παλαιό καιρό πηγαίνανε στα μέρη της Μαύρης Θάλασσας, κάτω χα­μηλά στη Μεσημβρία, τον Πύργο, την παλιά Ανατολι­κή Ρωμυλία — δικά τους ήτανε κάποτε κείνα τα μέρη. Ο συγγραφέας μας λέει πώς είναι άνθρωποι σε τούτο τον κόσμο που το ’χουν στο αίμα τους να προκόβουν. Δεν πέφτουν έξω με τις δουλειές, τα λεφτά. Οι Ντομπρινοβίτες είναι απ’ αυτούς: γερή καρδιά, γερό κορμί, σίγουρο μάτι.

Δίπατα πέτρινα σπίτια, εκκλησίες μεγάλες με πλα­τώματα πλακόστρωτα μπροστά τους, σχολειό δικό τους, που φκιάξανε μόνοι τους, τα στενορύμια τού χωριού τους όλα καλντερίμι με δουλεμένη την πέτρα — τη μαρτυρούνε την προκοπή που κάναν στα ξένα και που την φέραν και δω.

Ξενιτεμένοι και τώρα, πάνε και τώρα το καλοκαίρι, με τα γιωταχί τους, τα τρανζίστορ, τις ηλεκτρικές τους κουζίνες, με τις νικέλινες πολυθρόνες που κουβαλούνε μαζί τους για τις αυλές τους. Εργάτης στη Γερμανία από το Ντομπρίνοβο δεν πήγε κανένας — αυτός ο Σκουρογιάννης μονάχα.

Κόσμος ήτανε και τώρα στο χωριό του, πολύς, Αύ­γουστο μήνα που γύρισε. Και χάρηκε βέβαια που τους βρήκε τόσους εκεί. Άλλοι τον ξέραν, τους ήξερε, μ’ άλ­λους βρεθήκανε να ’χουν συγγένειες, παλιές γνωριμίες. Το βράδυ ανεβαίνουνε και μαζεύονται στο μπακαλικάκι του δρόμου, κατεβαίνουν στην εκκλησία με το μεγάλο της πλάτωμα, πότε πάλι στην πλατεία του σχολειού — μια ταράτσα πάνω από τη ρεματιά.

Θα ’θελε να τους έλεγε κάτι κι αυτός για τα δικά του της Γερμανίας, την ξενιτιά, τη νοσταλγία, τα βάσανα. Εδώ τώρα μπορούσε να το λέει πια και να μην φοβάται, πώς — «Ιμείς ιδώ στο Ντομπρίνοβον»… Δικοί του άν­θρωποι είναι γύρω του, Ντομπρινοβίτες, Ντομπρίνοβο είναι όλα.

Και δεν το λέει. Από τις πρώτες μέρες ακόμα αρχί­ζει να νιώθει πώς κάπως είναι και κάπως δεν είναι μαζί με τους άλλους. Κάτι του λείπει για να ’ναι μαζί τους, για να ’ναι απ’ αυτούς. Ο συγγραφέας μας να ’ταν εδώ, θα μπορούσε να ’λεγε πως αυτός απόμεινε όλα τα χρόνια της Γερμανίας Ντομπρινοβίτης, οι άλλοι δεν είναι τίποτα πιά, από πουθενά δεν είναι. Όπου βρεθούνε, μόλις βρεθούνε, θ’ αρχίσουν σε λίγο και λένε πάλι για τις δου­λειές τους, για τα λεφτά τους, τα μαγαζιά τους, τα πρά­ματα, μηχανήματα, χτήματα που αγόρασαν, που θ’ αγοράσουν. Αν ήταν έδώ κανένας Μπρουσάκης, Σαββίδης, Γιαννόπουλος, από κείνους τους φιλόσοφους του ελληνι­κού καφενείου, θα ’χε πάλι τη σοφή την εξήγησή του — κοινωνία της κατανάλωσης και το ξερίζωμα, την αλλο­τρίωση των ανθρώπων και τ’ άλλα που λέγανε.

Ο Σκουρογιάννης δε μπορούσε βέβαια να σκέφτεται τέτοια πράματα, τόσο πολλά. Άρχισε μόνο και το ’νιωθε πως ήτανε μόνος μέσα σ’ αυτούς τους Ανθρώπους έτσι σα λίγο ξένος ανάμεσά τους. Του φαίνονται λίγο παρά­ξενοι — άλλος κόσμος είναι. Άλλοι, λοιπόν, ήταν εκεινοι οι φιλόσοφοι με τις πολλές θεωρίες τους, τις παρλα­πίπες και τους καβγάδες. Αυτός ήταν που τους απόπαιρνε τότε — τους θυμιέται τώρα καμιά φορά το βράδυ, γυρίζοντας σπίτι. Και κείνα τα βράδια της ξενιτιάς, το κουτό, βαρετό ξεροστάλιασμα στο σταθμό — δεν ξέρει βέβαια κι αυτό να το πει — αν άλλο δεν είχανε μέσα — ήτανε κάπως σαν να τους δέναν, να τους ένωναν — ίδιος καημός, ίδια πίκρα — κάπως κοντά σου τον νιώθεις τον άλλον. Πολύ σκορπισμένοι του φαίνονται τούτοι — μέσα στην Ελλάδα, μέσα στο δικό τους τον τόπο. Και δεν το λέει — «Ιμείς ιδώ εις το Ντομπρίνοβον» — φοβάται ο Σκουρογιάννης μην του ριχτούνε, τον αποπάρουν κι εδώ.

Έβαλε μαστόρους κι έφκιαξε το ’να δωμάτιο, έφκιαξε δίπλα το μαγειρειό του, ταχτοποίησε με μεράκι τα γερ­μανικά κουζινικά που ’χε φέρει, έφκιαξε μπροστά την αυλή την πλακόστρωτη, την περγολιά της. Έφκιαξε και λίγο το φράχτη — πήγε κι έφκιαξε και τους τάφους των γονιών του στο νεκροταφείο — τα τελείωσε όλα σωστά, νοικοκυρεμένα. Οι άλλοι θα φεύγαν ως το φθινόπωρο, αυτός δεν έφευγε, ερχόταν. Κατέβηκε για λίγες μέρες στα Γιάννινα, κανόνισε την επιταγή για τη σύνταξή του να του τη στέλνουνε στο χωριό, έβαλε τα λεφτά του στην τράπεζα, τέλειωσε μ’ αυτά, γύρισε πίσω.

Καιρός ήτανε πιά να περπατήσει και λίγο τον τόπο του. Πήρε το δισάκι του ένα πρωί — να κατέβαινε ως κάτω στη ρεματιά, να ’ μπαινε λίγο στο δάσος. Κατέβηκε. Μικρά «πριόνια» δουλεύουν και τώρα στην άκρη του δά­σους. Έκατσε λίγο — την είδε την τυράγνια των ανθρώ­πων, των μουλαριών να κουβαλούν ως τα φορτηγά τους μεγάλους κομμένους κορμούς. Πιο γνώριμος του φάνηκε ο κόσμος αυτός, πιο δικός του. Τράβηξε ύστερα λίγο πιο πέρα, έκοψε αριστερά, μπήκε στο μεγάλο δάσος. Πήρε το παλιό μονοπάτι των τσομπαναραίων, των ξυλοκόπων, των παλιών ληστάρχων που τραβάει για την κορφή. Ανάσανε βαθιά το βουνίσιον άγέρα, στάθηκε μια στιγμή και τ’ άκουσε ζωντανό το βούισμα εκείνο των δέντρων — που μακρινό τον ακολουθούσε τότε στη Γερμανία. Έφτασε στο ξέφωτο που ’ξερε, κοντά στην κορφή — ένα μικρό λιβάδι — σκηνίτες εκείνα τα χρόνια τα φέρναν εδώ και βοσκούσανε τα μικρά κοπάδια τους.

Γύρισε αργά στο χωριό με το ηλιοβασίλεμα — γραμ­μή για το σπίτι — κανέναν δεν ήθελε. Ήτανε μια μέρα καλή, κάτω στη ρεματιά, στη χαλικαριά, στα πριόνια, ψηλά στο βουνό. Τ’ όνειρο του γυρισμού του, δεν τον είχε γελάσει.

Αυτό το ταξίδι της Κόνιτσας δεν το ‘χε θελήσει, σε κανέναν λογαριασμό δεν το ‘χε. Ο ξάδερφος που ’ταν εκεΐ, αυτός τον έφαγε να σηκωθεί και να πάει — είχανε, λέει, να μιλήσουν. Πήγε. Ο ξάδερφος είχε, λοιπόν, και κείνος κάτι λεφτά, αυτόν περίμενε ν’ ανοίξουν καθαριστήριον, έ­τοιμη την είχε και την ταμπέλα, Στεγνοκαθαριστήριον «Ο Ήλιος» —μαζί να τ’ ανοίγανε — μαζί να δουλεύανε — σαν αδέρφια — σίγουρη δουλειά, σίγουρα τα κέρδη — Ντομπρινοβίτες είμαστε τέλος πάντων, κάτι ξέρουμε από τέτοια.

Ο Σκουρογιάννης τον άκουσε, φούσκωσε τα μάγου­λα. Αν είναι για τα λεφτά, να του δώσει, του ’δινε μετά χαράς — σκοπό ν’ ανοίξει καθαριστήριο δεν είχε κανέναν — κανένας ήλιος δεν του χρειάζεται. Ο ξάδερφος δεν κατάλαβε, δεν το πίστεψε, τον ζόρισε ακόμα. Γιατί δεν θέλει να την ανοίξουνε τη δουλειά; Τί θα κάνει στο Ντομπρίνοβο; — νέος άνθρωπος ακόμα; Αν ήταν εδώ κανένας Σαββίδης, Γιαννόπουλος, μπορούσε να το εξηγήσει σ’ αυτόν τον ξάδερφο πως ο Σκουρογιάννης έζησε έξω προ­λετάριος τόσα χρόνια — νόρμα, μιστός με κορδέλα στο δεκαπενθήμερό. Τώρα με τη σύνταξη, το μικρό του τον τόκο — δεν ήθελε, δεν χρειαζότανε καμιά δουλειά. Είπε, λοιπόν, πως παιδεύτηκε πολύ, ήθελε τώρα να ξαποστάσει, το Ντομπρίνοβο, του φτάνει. Κι είπε πάλι — να σ’ τα δώ­σω τα λεφτά — άνοιξέ το το μαγαζί σου.

Ο ξάδερφος δεν κατάλαβε τίποτα — τι τον πείραζε να τ’ ανοίξουν το μαγαζί — αφού του τα ’δινε και τα λε­φτά; Του ’γραψε και καταπίσω του γράμμα στο Ντο­μπρίνοβο. Έγραψε και στο γέρο τον Τράκα να του μιλήσει κι αυτός. Τότες ο Τράκας σηκώθηκε και πήγε στο σπίτι του. Και τι τον θέλεις, του λέει, αυτόν τον ξάδερφο, ανεπρόκοπος άνθρωπος είναι αυτός, θα ζημιωθείς να τα ται­ριάσεις μαζί του, θα σου φάει και τα λεφτά. Έχουν, αν θέλεις, και τα παιδιά του λεφτά, τους γράφει στη Λάρισα, μαγαζί μπορούν ν’ ανοίξουν μαζί, θέλει μπακάλικο, καθαριστήριο θέλει, θέλει στα Γιάννινα, στην Κόνιτσα, στο Τσεπέλοβο — χρειάζεται ένα και κει — σίγουρα θα πάει κα­λά. Τα ’χουμε εμείς τα λεφτά, μωρέ Μήτρο, κατάλαβέ το.

—     Κι αφού τα ’χετε τα λεφτά, τι τα θέλετε και τ’ άλ­λα τα μαγαζιά;

Ο Τράκας άνοιξε τα μάτια του, απόμεινε μ’ ανοιχτό το ξεδοντιασμένο του στόμα. Εκατό χρόνια τώρα — εκατό μονάχα; — μαγαζιά στην Πόλη, στη Βάρνα, στη Θεσσαλονίκη, εμπόρια τώρα μεγάλα στη Λάρισα — κάθε Τράκας μπορούσε να δώσει την απάντηση που ‘θελε αυ­τός, να μη τη δίνει, να τη δίνει και να μη τη δίνει, σ’ ό,τι και να τον ρωτούσαν. Τί ν’ απαντήσει σ’ αυτόν το μπούφο;

—     Πονηρός είναι αυτός, σκέφτηκε ο γέρος. Σίγουρα θα ’χει λεφτά μαζωμένα, μας παίζει.

Ο ξάδερφος δεν έπαιρνε απάντηση, σηκώθηκε και πήγε αυτός στο Ντομπρίνοβο. Άρχισε πάλι να τον ζο­ρίζει. Σε τύλιξε, αυτός ο παλιόγερος, δικό μου φταίξιμο που τον ανακάτεψα στη δουλειά μας.

—    Τα λεφτά που σου ’ταξα, εκατό χιλιάδες, θα σου τα δώσω. Να κάνουμε τα χαρτιά και μου τα χρωστάτε. Με μαγαζιά μη μ’ ανακατεύεις εμένα — δεν θέλω, είπε τέλος ο Σκουρογιάννης και την έκοψε την κουβέντα. Τον είχανε ζορίσει κι αυτός κι ο Τράκας.

Και το πήρε πάλι το δισάκι του και κατέβηκε πάλι στη ρεματιά, στα πριόνια, με τους ανθρώπους, τα ζώα που τυραννιόνταν, ανέβηκε πάλι στο ξέφωτο εκείνο — να ξεδώσει λίγο, να φύγει, απ’ αυτούς. Τον είχαν πειρά­ξει — σα να τον έβρισαν, να τον πρόσβαλαν. Ο κόσμος αραίωνε στο χωριό, άρχισαν και φεύγαν. Ας φεύγαν. Ξαναπήγε και τις άλλες μέρες στη ρεματιά, στα πριόνια, ξανανέβηκε στο βουνό, ξαναζήτησε πέρα απ’ το ξέφω­το τα παλιά τα μονοπάτια που βγάζουν στο Σμόλικα.

Μα κάπως έγινε κιόλας — δεν είναι πια σίγουρος πως φτάνει να ζήσει μ’ αυτά. Δεκάξι οικογένειες θ’ απομένανε στο χωριό το χειμώνα — όλο γέροι.

Τότε σηκώθηκε και πήγε στο Βόλο να βρει το Σταύρο. Πέντε χρόνια κάνανε στη Γερμανία μαζί — αυτόν ήθελε τώρα να δει και κανέναν άλλον.

Ένα μικρό σαπουνάδικο θ’ άνοιγε ο Σταύρος γυρί­ζοντας — έτσι τους είπε — εκεί κάπου γύρω στο Βόλο. Αυτό σκεφτόταν όλα τα χρόνια της ξενιτιάς του. Τη μέ­ρα δούλευε στο ΑΟΥΤΕΛ — χαμάλης στη Σπεντισιόν πριν από μένα — το βράδυ πήγαινε σ’ αυτή τη δουλειά — ήθελε να τη μάθει. Την έμαθε. Ήξερε πιά και τις μηχανές, κάτι μικρές, κουκλίτσες αληθινές και φτηνές — πεντάρα-πεντάρα τα μάζευε τα λεφτά να τις αγοράσει. και δεν το ’φκιαξε το μικρό σαπουνάδικο — μαγέρικο είχε ανοίξει πάνω στον καινούργιο δημόσιο δρόμο. Εκεί πήγε ο Σκουρογιάννης και τον βρήκε.

—     Πώς έγινε;

— Όταν είπα για σαπουνάδικο, μου ρίχτηκαν όλοι να με φάνε ζωντανόν, τράπεζες, εφορίες, οι χωριάτες, ο συνεταιρισμός, οι έμποροι. Αγωνίστηκα λίγο, βαρέθηκα, μπούχτισα, δεν πήγα να πάρω τις μηχανές. Κι όταν είπα πια πως θ’ ανοίξω μαγέρικο — ρεστοράν πάνω στο δρόμο — σκοτωθήκαν όλοι να με βοηθήσουν. Τι να πεις;

— Και γιατί δεν τ’ ανοίγεις τώρα που πιάστηκες από λεφτά;

—     Μεράκι είναι όλα, Σκουρογιάννη. Χάθηκε το με­ράκι — τι σαπουνάδικο, τι μαγέρικο; Το μεράκι δεν το ’χω πια…

Ο Σκουρογιάννης ήθελε κι άλλα να πει, να τον ρωτή­σει πολλά. Στο Ντομπρίνοβο δε μπορεί να ζήσει, καθαριστήριον δεν θέλει ν’ ανοίξει — τι μπορεί να κάνει κανέ­νας; Πού μπορεί να πάει;

Και δε μπορέσανε τίποτα να μιλήσουν. Η γυναίκα του Σταύρου, που βοηθούσε και στο μαγέρικο, του ’πεσε δίπλα. Να τον παντρέψουν με μια ανιψιά της Βολιώτισσα — κορίτσι παρθένο — όχι τις βρώμες τις Γερμανίδες που μάθατε έξω — φτου… — καλομαθημένο, νοικοκυρά, με την προίκα του — κορίτσι, Δημητράκη μου, που να κάνει στράκες. Ο Σκουρογιάννης δεν ήξερε καθόλου πώς είναι αυτά τα βολιώτικα τα κορίτσια που κάνουνε στρά­κες. Εκείνη η Σιαρλότε, κάτι Αννεμαρίες ή Γκέρτες στη Γερμανία ήταν μονάχα καλά κορίτσια — τίμιος κόσμος και τίποτα παραπάνω.

Ό Σταύρος δεν έλεγε τίποτα, δεν ξανάπε τίποτα, την άφησε και τον άλεθε. Πολύ λυπημένος του φαινόταν του Σκουρογιάννη, μαραμένος άνθρωπος ήταν αυτός, με κεί­νη την άσπρη ποδιά του του μάγειρα — δεν του πήγαινε καθόλου του Σταύρου τέτοια ποδιά — τέτοιου Σταύρου.

— Άντε, ρε Σκουρογιάννη, του λέει στο τέλος, κάνε μου τη χάρη και φύγε από δω. Σήμερα κιόλας, να μη σε βλέπω. Στενοχωριέμαι… Μας πήρε ο διάολος όλους. Και μένα με το μαγέρικο και σένα, μ’ αυτό το Ντομπρίνοβο —φεύγα από δω.

Ό τελευταίος άνθρωπος ο δικός του ήταν ο Σταύρος —και δεν υπήρχε κι αυτός. Οι άλλοι — είναι κι άλλοι, υπάρχουν ακόμα; — είχανε μείνει στη Γερμανία, ψευτοφιλόσοφοι ωραίοι, βασανισμένοι χαμάληδες, Ρωμιοί της πίκρας, της φτώχειας, της νοσταλγίας.

Και τότες ο Σκουρογιάννης, γυρίζοντας στο Ντο­μπρίνοβο που ’χε ερημώσει, μπορούσε πια να το ξέρει πως ο τόπος αυτός ήταν ο τόπος της τελευταίας, της τελειω­τικής ερημίας. Ανύπαρκτος τόπος. Πως είκοσι χρόνια παιδεύτηκε, ονειρεύτηκε, σ’ αυτόν τον ανύπαρκτο τόπο να φτάσει…

 

 

 

Εκείνη η ξαφνική βροχούλα τα ’κανε όλα, απ’ αυτήν γινήκαν όλα. Πήρε πάλι τον κατήφορο για τη ρεματιά, πή­ρε τον ανήφορο για το δάσος. Εκεί τον έπιασε. Στάθηκε όσο να περάσει — πέρασε γρήγορα. Πήρε πάλι τον ανήφορο σιγά σιγά για το ξέφωτο. Ο ήλιος πρόβαλε πάλι, ο τόπος απόμεινε υγρός, όλο το μικρό λιβάδι. Έκατσε στη συνηθισμένη του θέση — ήτανε σήμερα πολύ λυπη­μένος, δεν τ’ άνοιξε το δισάκι του — καθόταν εκεί λυπη­μένος. Ολομόναχος — εντάξει. Διωγμένος, καταδιωγμέ­νος — από ποιόν; Γιατί;

Κι ολότελα ξαφνικά τα ’δε μπροστά του. Σηκώθηκε, τα κοίταξε, ξανακοίταξε — δε μπορεί να γελιότανε, τα ’ξερε. Ήταν αύτά. Τ’ αρκουδίστικα χνάρια, τα μεγάλα της πέλματα. Αυτή ’ταν. Η αρκούδα του Σμόλικα, του Πάπιγκου, της Πολιάνας — η Μάρω του Πίνδου. Και ζούσε ακόμα. Ζούσε κι αυτή. Η λύπη του σκόρπισε μο­νομιάς — η καρδιά του χτύπησε δυνατά, τον παλμό της βουνίσιας του ράτσας, της δικής του της γης. Σαν τώρα μονάχα να ’φτασε εκεί, τώρα μονάχα να ’χε γυρίσει. Αυτά τα χνάρια γινόντανε τώρα, ξαναγινόνταν, η σιγου­ριά του η χαμένη πως είχε φτάσει σε τόπο που δεν ήταν ανύπαρκτος, που δεν ήτανε της νοσταλγίας του μόνο, της φαντασίας του — η σιγουριά που ’χε χάσει μέσα σ’ αυτούς τους τρελούς, τους μισούς, τους αφιονισμένους, τους νικημένους ανθρώπους που βρήκε γυρίζοντας.

Πήγε ως την άλλη άκρη απ’ το ξέφωτο, έφκιασε λίγο τον τόπο με τίς παλάμες του, άδειασε εκεί το δισάκι του. Την άλλη μέρα ξεκίνησε απ’ το πρωί — το ψωμί, το τυρί, που τής άφησε, δεν ήταν εκεί. Τής έφερε πάλι — και ζά­χαρη. Και τίς άλλες μέρες — κάθε μέρα.

—Ε, λοιπόν, είπε ο γέρος ο Τράκας. Για μεγάλη δουλειά πας εσύ. Ξυλεία; Καλά το κατάλαβα.

—     Και βέβαια, είπε αυτός χωρίς δυσκολία.

—    Θα γράψω αμέσως στα παιδιά μου στη Λάρισα. Γι’ αυτό δεν τα ’θελες τα καθαριστήρια.

—    Και βέβαια, είπε πάλι ο Σκουρογιάννης, μεγάλη δουλειά.

—     Αυτό μελετάς εκεί πάνω που πας;

—     Αυτό.

—     Καλά κάνεις. Το ’ξερα εγώ.

Και το μελετούσε. Πάρα πολύ. Μέρα με μέρα με το φαΐ που της άφηνε στην ίδια θέση. Ώσπου την είδε. Ξε­πρόβαλε μέσα απ’ τα δέντρα. Στάθηκε μια στιγμή — τράβηξε ύστερα για τη θέση που της άφηνε το φαΐ. Τον είδε, τρόμαξε, έκανε να φύγει πίσω — έμεινε εκεί. Αυτός την κοιτούσε ασάλευτος. Πρέπει να ’τανε μικρή, θηλυκιά, δε θα ’ταν ακόμα δυο χρόνων. Μείναν έτσι — και κοιταζόνταν. Ο τελευταίος άνθρωπος του Ντομπρίνοβου κι η τελευταία αρκουδίτσα του Πίνδου σταθήκαν εκεί στο ξέφωτο εκείνο του δάσους, από τις δυο τις μεριές του και κοιταζόντανε. Δύσπιστα, δισταχτικά και καχύποπτα —χωρίς να μπορούνε να φύγουν — δεν είχανε πού να πάνε.

Την άλλη μέρα τ’ άρχιζε πια το μεγάλο παιγνίδι: γέ­μισε τον τορβά του, πήρε μαζί του και το μεγάλο δίκοπο μαχαίρι. Έκατσε στη θέση του και περίμενε. Την ίδια ώρα, τη χτεσινή, το ζώο ξαναπρόβαλε μέσ’ απ’ τα δέν­τρα. Ξανασταθήκανε μια στιγμή και κοιταχτήκανε πάλι. Άνοιξε το δισάκι του, του πέταξε ένα κομμάτι ψωμί. Το ζώο το πήρε, πήγε τώρα κοντότερα. Και τρίτο — α­κόμα κοντύτερα. Ήτανε τόσο κοντά, που χρειάστηκε να κρατάει τη λαβή του μαχαιριού του. Του πέταξε υστέρα μια σακουλίτσα ζάχαρη — όλα πήγανε καλά για σήμερα.

Και πήγανε και τις άλλες μέρες. Και το ζώο πλησία­ζε κάθε φορά περισσότερο, τρία μέτρα, δύο μέτρα, ένα μέτρο, μισό.

—     Και πώς πάμε; ρώτησε ο Τράκας.

—    Τελειώνει, είπε αυτός, έρχεται πια το φθινόπωρο.

Και τελείωσε στ’ αλήθεια. Άπλωσε πια και το χέρι του — μια χούφτα ζάχαρη. Η αρκούδα πήγε και το ’γλειψε. Και την άλλη μέρα — και την παράλλη κι έμεινε δίπλα του, περιμένοντας. Και τότες αυτός άπλωσε τα χέρια του και της αγκάλιασε το κεφάλι. Το ζώο τ’ άφησε μ’ εμπιστοσύνη μέσα στα χέρια του. Ξεχείλισμα της δί­κης του λύπης, της μοναξιάς, της απελπισίας του — έσφι­ξε τ’ αγαπημένο κεφάλι μέσα στα χέρια του. Η αρκουδίτσα τανύστηκε — ένιωσε μέσα στα χέρια του το σπαρτάρισμα του αζευγάρωτου θηλυκού. Έτσι όπως ήτανε έσκυψε και το φίλησε στο κούτελο, το ζώο μούγκρισε, στα δικά του τα μάτια ανεβηκαν τα δάκρυα, τόσον καιρό κρατημένα.

—     Τελειώσαμε, του ’πε του Τράκα.

—Έγραψα πια στα παιδιά, είπε κείνος.

Το φθινόπωρο φτάνει πάντα γρήγορα στον Πίνδο — τον Οκτώβρη συννεφιάζει πια, αρχίζει κιόλας το κρύο. Ο Σκουρογιάννης κατάλαβε — η ώρα της αρκούδας του για το χειμωνιάτικο ύπνο της κόντευε. Έβλεπε τα μά­τια της και μισόκλειναν κάποτε, το κεφάλι της βάραινε. Κάθεται δίπλα του, του γλείφει κάποτε και το χέρι μα το φαΐ της από μέρα σε μέρα όλο λιγότερο γίνεται.

Αυτή τον πήγε στη χειμωνιάτικη τρύπα της — μια μεγάλη κουφάλα και τρία πεύκα τριγύρω. Αυτός κουβά­λησε ζάχαρη, της την έβαλε σε μια γαβάθα — να την βρει ξυπνώντας την άνοιξη. Ξάπλωσε το ζώο, του χάιδεψε αυτός το κεφάλι στο κούτελο, όπως χαϊδεύουνε τα σκυ­λιά. Μισάνοιξε μια φορά τα μάτια του πάλι — όλο και βάραινε — έγειρε το κεφάλι του. Αυτός έσκυψε, το χάιδεψε καναδυό φορές — είχε κοιμηθεί. Τελείωσε. Σηκώ­θηκε να φύγει. Ξαναστάθηκε μια στιγμή στην άκρη της κουφάλας:

—    Κοιμήσου εσύ, έρμου πουλί μου, κοιμήσου τώρα. Θα ξαναβρεθούμε την άνοιξη; Ιμείς οι δυο απομείναμαν σε τούτον τον τόπο — κανένας άλλος — δεν έμεινε τίποτα εδώ.

Και κατέβηκε στο ερημώμένο χωριό, που δεν είχε να κάνει τίποτα, τετράδιπλα ορφανεμένος.

Και τότες έρχεται ο συγγραφέας ο φίλος μας, αυτός που γράφει και τούτη την ιστορία. Αρχίζει τώρα να φα­νερώνεται κι ο χαλασμός ο δικός του. Την γράφει, την πάει την ιστορία του και να την τελειώσει δεν ξέρει. Δι­χασμένος, μοιρασμένος, κομματιασμένος ανάμεσα σε σα­ράντα δύο Ντομπρίνοβα και σαράντα δύο σημερινές πο­λιτείες, σαράντα δύο καλούς Σκουρογιάννηδες και σα­ράντα χιλιάδες δικές του μαύρες κακίες, δεν ξέρει να δώ­σει μια λύση. Είχε χίλιες έτοιμες, σωστές, να διαλέξει κάποια, όπως κάθε συγγραφέας τής προκοπής ξέρει να κάνει: να το σκοτώσει ο Σκουρογιάννης τ’ αγαπημένο του ζώο. Να πεθάνει και κείνος μαζί του. Να του το σκο­τώσουν οι Ντομπρινοβίτες, οι Σκαμνελίτες, όπως σκοτώ­νουν λαθραία τις άλλες αρκούδες. Με μια στάλα καλοσύνη μπορούσε ακόμα να βάλει το Σκουρογιάννη και να το πά­ρει μαζί του, να το κρατήσει στην αυλή του σπιτιού του —αυτό θα ’ρχόταν πίσω του σα μανάρι — όπως είχε ακούσει παλιά και κάναν οι βλάχοι — ούρσου τη λέγανε την αρκούδα που ’χαν δεμένη μπροστά στο κονάκι τους. Και δεν τις θέλει — καμιά απ’ αυτές δεν του πάει. Το Ντομπρίνοβο, λέει, με την παλιά προκοπή του, οι γεροί του ανθρώποι που ξεριζώθηκαν και χαθήκαν, ο Σκουρο­γιάννης εκείνος που γύρισε να το βρει και δε βρήκε τίπο­τα, η τελευταία αρκουδίτσα του Πίνδου που πεινασμένη, αζευγάρωτη, του φιλούσε τα χέρια — πέθαναν. Και πέρα απ’ το θάνατο, λέει, δεν είναι τίποτα.