Ο Κουντουριώτης στη ναυμαχία της Σαλαμίνας (από μια εργασία του Αθαν. Κρανιδιώτη)

Σύμφωνα με τους περισσότερους μελετητές, η ναυμαχία της Σαλαμίνας έγινε στα τέλη Σεπτεμβρίου, με το σημερινό ημερολόγιο, πιθανώς και σαν σήμερα, στις 29 Σεπτεμβρίου. (Μια σύμπτωση γνωστή από τα αρχαία χρόνια, είναι ότι διεξήχθη την ίδια ημέρα με τη μάχη της  Ιμέρας στη Σικελία).

Άρα, συμπληρώνονται σήμερα 2504 χρόνια από τη ναυμαχία (και όχι 2505 όπως θα σκεφτόταν κανείς εκ πρώτης όψεως αφού 480+2025 = 2505, για λόγους που έχει αναλύσει ο αείμνηστος φίλος μας  ο Σταύρος Παύλου σε άρθρο του εδώ. (Σύντομα: από το 1 π.Χ. ως το 1 μ.Χ. περνάει ένας χρόνος, όχι δύο).

Τελος πάντων, ίσως κακώς άνοιξα το ντενεκάκι με τα σκουλήκια του έτους μηδέν, διότι σήμερα θα βάλω κάτι σχετικό με τη ναυμαχία της Σαλαμίνας και ειδικότερα με  την επιβίωσή  της στη λαϊκή παράδοση της Κούλουρης, για να ονομάσω έτσι το σύγχρονο νησί.  Η φίλη μας η  Μαρία Κορμπίλα, που πρόσφατα δημοσιεύσαμε συνεργασία της για το έθιμο του Σιρμελέτη, μου έστειλε αποσπάσματα από μια ερευνητική εργασία του ανιψιού της, του Αθανάσιου Κρανιδιώτη, που έγινε το 2018 στην Αρχιτεκτονική του Πανεπιστήμιου Θεσσαλίας με τίτλο «Κατασκευάζοντας το Ιστορικό παρελθόν στο νησί της Σαλαμίνας. Λαϊκή μνήμη – Πειραματική διατήρηση»

Διάλεξα δύο επεισόδια, που τα παραθέτω

Ο Κουντουριώτης στη ναυμαχία της Σαλαμίνας

Ὦ παῖδες Ἑλλήνων ἴτε,
ἐλευθεροῦτε πατρίδ’, ἐλευθεροῦτε δὲ
παῖδας, γυναῖκας, θεῶν τέ πατρῴων ἕδη,
θήκας τε προγόνων· νῦν ὑπὲρ πάντων ἀγών.

Αισχύλος, «Πέρσαι»

Η ναυμαχία της Σαλαμίνας αποτελεί σημείο καμπής στους Περσικούς Πολέμους[1]. Χάρη στη νίκη της, οι Έλληνες κατάφεραν να επιβιώσουν, ενώ οι Πέρσες υπέστησαν σοβαρές υλικές ζημιές. Στις μάχες των Πλαταιών και της Μυκάλης, η απειλή για την κατάληψη της Ελλάδος διαλύθηκε και οι Έλληνες πέρασαν στην αντεπίθεση. Τις επόμενες τρεις δεκαετίες, οι Αθηναίοι, χάρη στους πολέμους της Δηλιακής Συμμαχίας, κατάφεραν να απελευθερώσουν τη Θράκη, τη Μακεδονία, τα νησιά του Αιγαίου, την Ιωνία, και βοήθησαν τους Αιγύπτιους στην εξέγερσή τους κατά των Περσών – αυτά τα γεγονότα μείωσαν το γόητρο των Περσών[2].

Οι μάχες στις Θερμοπύλες, στον Μαραθώνα και στη Σαλαμίνα θεωρούνται σήμερα «θρυλικές», λόγω των δυσμενών συνθηκών για τους Έλληνες και της μεγάλης ανισότητας των δυνάμεων. Πολλοί ιστορικοί[3] θεωρούν ότι η ναυμαχία της Σαλαμίνας είναι μια από τις πιο σημαντικές μάχες στην ιστορία. Για να υποστηρίξουν αυτή την άποψη, δηλώνουν ότι αν οι Έλληνες είχαν ηττηθεί στη ναυμαχία, η πιθανή κατάληψη της Ελλάδας από τους Πέρσες θα σταματούσε την ανάπτυξη του ελληνικού και του μετέπειτα δυτικού πολιτισμού. Αυτή η οπτική γωνία βασίζεται στην προϋπόθεση ότι το μεγαλύτερο μέρος του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού, όπως η φιλοσοφία, η επιστήμη, η ατομική ελευθερία και η δημοκρατία έχουν της ρίζες τους στον αρχαίο ελληνικό κόσμο[4]. Παρόλα αυτά, ο Χόλλαντ υποστηρίζει ότι ο ελληνικός πολιτισμός μπορούσε να αναπτυχθεί και υπό την περσική κυριαρχία – και φέρνει ως παράδειγμα τους Ίωνες που είχαν διατηρήσει τον πολιτισμό τους, παρόλο που αυτός ο πολιτισμός δεν ήταν δημοκρατικός και στερείται πολλών χαρακτηριστικών (ατομική ελευθερία, δημοκρατία) για τα οποία φημίζεται ο αθηναϊκός πολιτισμός. Η πολιτιστική ακμή της Αθήνας σημειώθηκε αμέσως μετά τη νίκη της Περσικούς Πολέμους.

«Η νίκη κατά των εισβολέων επέτρεψε τους λαούς του ελλαδικού χώρου να αγωνιστούν ενωμένοι και ελεύθεροι, πλέον, να δημιουργήσουν τον κλασικό πολιτισμό. Σε αυτές τις προσπάθειες για να σωθεί η ελληνική χερσόνησος από τον Περσικό ζυγό, η Σαλαμίνα προσέφερε πολλά. Έδωσε μια ναυμαχία που υπήρξε το ορόσημο μιας νέας εποχής στην ιστορία της ανθρωπότητας. Συγκράτησε τους Πέρσες και τους αποθάρρυνε να προχωρήσουν στην υπόλοιπη Ελλάδα και να κατακτήσουν τη σημερινή Βαλκανική. Οι Έλληνες σταμάτησαν τις επεκτατικές βλέψεις των Περσών με τη ναυμαχία στη Σαλαμίνα, τη ναυμαχία όλων των εποχών»[5].  

Δεδομένων των παραπάνω, είναι επόμενο η ναυμαχία της Σαλαμίνας να είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη ζωή στο νησί. Από ολόκληρες σχολικές ώρες αφιερωμένες σε αυτή, σχολικές (ανα)παραστάσεις μέχρι και εορτασμό της επετείου με πολυήμερες εκδηλώσεις και παρελάσεις. Η μάχη αυτή είναι βαθιά χαραγμένη στο DNA του Κουλουριώτη που κατέληξε στην παρακάτω ενδιαφέρουσα ασφήγηση: «Στα παλιά χρόνια, εδώ κάτω στο λιμάνι στο Αμπελάκι, έγινε μεγάλη μάχη. Οι Τούρκοι ήρθαν με χίλια καράβια. Αρχηγός των Ελλήνων ήταν ο Κουντουριώτης. Με τον Κουντουριώτη είμαστε συγγενείς. Η προγιαγιά μου, η Σιδερή η μαμή, ήταν εξαδέρφη του. Καταγόταν από τα Κούντουρα και ήρθε και παντρεύτηκε στο Αμπελάκι. Ήταν πολύ έξυπνη, ψηλή, αρχοντογυναίκα. Ο Κουντουριώτης μόλις είδε τα τούρκικα καράβια, φώναξε: «Βαράτε τον Τούρκο στη τζιμινιέρα, παλικάρια μου!». Ο πόλεμος κράτησε όλη τη μέρα. Στο τέλος τους νικήσαμε τους Τούρκους και δεν ήξεραν πού να κρυφτούν…». Πρόκειται για μια σπάνια μαρτυρία της κοσμοϊστορικής ναυμαχίας της Σαλαμίνας. «Ανήκει στη γιαγιά μου, τη Σιδερή «του Μπαμπλή» ή Παναγιώταινα (1901-1995), τη μητέρα του πατέρα μου» γράφει στο περιοδικό «Ρυθμοί της Σαλαμίνας» η φιλόλογος Ισιδώρα Μπίλλια. «Τα ίδια τα γεγονότα μαρτυρούνται, εξάλλου, και από την αδερφή της, τη θεία Λενιώ (1903-1993), και οι δυο στο γένος Διολή. Καταγόμενες από οικογένεια αγροτική, με αρβανίτικες καταβολές και ήθη, κατέχονταν από μια ιδιαίτερη ιστορική συνείδηση …»[6]. Οι αξίες και τα σύμβολα αυτών των ανθρώπων ήταν  παρόντα της εποχής τους, του γένους τους. Πόσο επιδέξια συνέδεσαν στο νου με τα νήματα της καρδιάς τους το «θείο» – Κουντουριώτη με τον αρχαίο Θεμιστοκλή και την εποποιία των Βαλκανικών Πολέμων – καθώς και της Επανάστασης του ’21 – με την κοσμάκουστη ναυμαχία της Σαλαμίνος του 480 π.Χ., αναρωτιέται η Μπίλλια [Εικόνα 017].

«Ο πόλεμος κράτησε όλη τη μέρα». Η τραγωδία του Αισχύλου «Πέρσες» είναι η μόνη με ιστορική υπόθεση που έχει διασωθεί. Θέμα της η ήττα των Περσών στη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Ο αγγελιοφόρος μεταφέρει την είδηση στα ανάκτορα του Πέρση βασιλιά και αναγγέλλει με κάθε λεπτομέρεια τα γεγονότα: «[…] Της συμφοράς το πλήθος μήτε δέκα μέρες κι αν είχα στη σειρά, δε θα μπορούσα να εξιστορήσω ολάκερο γιατί να ξέρεις, ποτέ σε μια μονάχα μέρα τόσοι πολλοί δεν αφανίστηκαν ως τώρα. Όσοι απ’ τους Πέρσες ήταν αντρειωμένοι μ’ ατρόμητες ψυχές, αρχοντογέννητοι και πάντα πρώτοι απ’ όλους για την πίστη που ‘χαν στο βασιλιά, χάθηκαν με θάνατο φρικτό και ντροπιασμένο.»[7].

« “Με τον Κουντουριώτη είμαστε συγγενείς …”. Σαν βέλος τα λόγια της χτυπούν εύστοχα τη φλέβα μου. Οι ιστορικοί κύκλοι είναι ομόκεντροι, η αίσθηση της συνέχειας κυρίαρχη. Η μνήμη μάχεται με πείσμα στο σκότος της λήθης μέσα στη συνείδηση των απλών, λαϊκών ανθρώπων που μιλούσαν τα αρβανίτικα ως μητρική γλώσσα και καμάρωναν ως Έλληνες! Είναι άτοπο να ισχυρισθούμε ότι οι αφηγήσεις της ήταν διάσπαρτες από ιστορικές ανακρίβειες, διότι είχαν διαπλασθεί μόνο από τις οικογενειακές παραδόσεις, βιώνοντας ως προσωπική της υπόθεση την παρακαταθήκη του μεγαλείου και της δόξας του τόπου»[8]. Είναι το φαινόμενο που έχει προαναφερθεί από την αρχή της εργασίας· αυτές οι κοινωνικές πρακτικές που δίνουν σάρκα και οστά στην εθνική αφήγηση. Παρέχουν μια ενσώματη εμπειρία της ιστορίας. Σφυρηλατούν δεσμούς με το έδαφος, το χώμα, τη γη, τους προγόνους. Ο Θεμιστοκλής γίνεται Κουντουριώτης και συγγενής, οι τσολιάδες ανεβαίνουν τις τριήρεις και «δένουν» τον αφηγητή με το χώμα που πατάει και γίνονται ο raison d’être του έθνους.

Η ελιά της Όρσας

Στην περιοχή «του Τούλιζα», στο Μούλκι, βρίσκεται η λεγόμενη έως σήμερα «ελιά της Όρσας». Η συγκεκριμένη ελιά άνηκε στην Όρσα που την είχε ως μοναδική προίκα. Η Όρσα έζησε τον 17^ο αιώνα και βρήκε  τραγικό τέλος, καθώς αν και ήταν παντρεμένη ερωτεύτηκε έναν Τούρκο. Όταν το έμαθε ο σύζυγός της την αποκεφάλισε και πήγε στο νησί της Σαλαμίνας κρατώντας το κεφάλι της μέσα σε ένα ταγάρι το οποίο, όπως λέει ο θρύλος, εναπόθεσε στο συγκεκριμένο δέντρο[9]. Σε άρθρο του στο περιοδικό «Ρυθμοί της Σαλαμίνας» ο φιλόλογος και λαογράφος Παναγιώτης Βελτανισιάν παρατηρεί πως ο Σαλτάρης αγνοούσε μια σημαντική παράδοση, την οποία του αφηγείται η Σοφία Παπαναγιώτου – Αλαλά (1916) και παραθέτει στο εν λόγω άρθρο: «Την ελιά της Όρσας, μου ‘χει πει η γιαγιά η Γεροντιώταινα, την είχε φυτέψει ένας μεγάλος βασιλιάς, ο Στράτος, που ‘χε έρθει στην Κούλουρη παλιά· γι’ αυτό ‘ναι τόσο μεγάλη· είν’ η πρώτη ελιά του νησιού». Ο Βελτανισιάν στέκεται στο όνομα του βασιλιά «Στράτου» και πιστεύει πως πρόκειται για τον Πεισίστρατο, τον τύραννο των Αθηνών (6^ος αιώνας π.Χ.), ο οποίος έδειξε ενδιαφέρον για το γεωργικό πληθυσμό της Αττικής παραχωρώντας δάνεια και εφοδιάζοντας τους αγρότες με σπόρους και ζώα[10]

Ο Αναπληρωτής Καθηγητής της Φαρμακευτικής Σχολής Αθηνών κ. Προκόπης Μαγιάτης μιλώντας στην Κορίνα Φαρμακόρη για την εφημερίδα της lifo μιλάει για τη διατριβή του στην ελιά και τις ιδιότητες του λαδιού και αναφέρει πως: «οι ελιές πάντα βγαίνουν άγριες και μετά τις μπολιάζουν. Στην Αρχαιότητα έπαιρναν τμήματα από τις «μορίες ελαίες», δηλαδή τις ιερές ελιές από το βράχο της Ακρόπολης, και από εκεί μπόλιαζαν όλο τον αθηναϊκό ελαιώνα. Υποθέτουμε λοιπόν ότι και η Ελιά της Όρσας πρέπει να μπολιάστηκε εκείνη την εποχή […] Ο Πεισίστρατος έδωσε εντολή το 540 π.Χ. σε κάθε Αθηναίο πολίτη ακτήμονα να φυτέψει ελιές. Η Αττική δεν είχε δέντρα, ήταν χέρσα […]Αξίζει όμως να αναφέρουμε τον τρόπο με τον οποίο ο Πεισίστρατος συνδέεται με τη Σαλαμίνα. Ο Πεισίστρατος ανήκε στο γένος των Φιλαϊδών. Ο Φιλαίος ήταν είτε γιος ή εγγονός του Αίαντα, οι απόψεις διίστανται. Ο Φιλαίος, μαζί με τον Ευρισάκη, παρέδωσε τη Σαλαμίνα στους Αθηναίους, με αντάλλαγμα τον τίτλο του Αθηναίου πολίτη και πήγε να ζήσει στη Βραυρώνα. Όλοι οι απόγονοί του ήταν το γένος των Φιλαϊδών, εις εκ των οποίων και ο Πεισίστρατος. Είχε επομένως καταγωγή από την Σαλαμίνα και αυτό ίσως συνέβαλε, μαζί με το γεγονός ότι απελευθέρωσε το νησί από τους Μεγαρείς, στη διατήρηση της προφορικής παράδοσης ότι εκείνος φύτεψε την Ελιά της Όρσας, παράδοση την οποία δείχνει να επιβεβαιώνει η χρονολόγηση του δέντρου, που συμπίπτει με την εποχή φύτευσης του αθηναϊκού ελαιώνα […] Αυτό που είναι εντυπωσιακό, στην ιστορία της Ελιάς της Όρσας, είναι η τεράστια δύναμη της προφορικής παράδοσης, η οποία διέσωσε το γεγονός, όπως αποδεικνύεται από τη χρονολόγησή του, της φύτευσης του δέντρου από τον Πεισίστρατο ή κατόπιν, έστω, εντολής του. Μην ξεχνάμε, άλλωστε, πως πρόκειται για τον μοναδικό ζωντανό οργανισμό που επιβιώνει από τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας μέχρι σήμερα![11]

Και κλείνω το άρθρο με μια φωτογραφία τιμητικής  στήλης που υπάρχει στο Επιγραφικό Μουσείο, με τα ονόματα και τις ειδικότητες των  πληρωμάτων  δύο τριήρεων.

[1]  Lazenby J. F. “The defence of Greece, 490-479 B.C.”, Warminster, 1993

[2] Holland T. “Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West”, UK, 2005

[3] Hanson, Γκαρουφάλης, Strauss, Holland

[4] Holland T. “Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West”, UK, 2005

[5] Θεοφανώ Α. Παντελή, «Σαλαμίνα. Πορεία στο χρόνο», Ιωλκός, Αθήνα 2003

[6] Μπίλλια Ι. «Ναυμαχία Σαλαμίνος: «Πέρσες» του Αισχύλου και μια παραλλαγή», περιοδικό «Ρυθμοί της Σαλαμίνας», τεύχος 3, Σεπτέμβρης – Νοέμβρης 2000, Σαλαμίνα

[7] Αισχύλου «Πέρσες», μτφ. Ρούσος Τ., Δωδώνη.

[8] Μπίλλια Ι. «Ναυμαχία Σαλαμίνος: «Πέρσες» του Αισχύλου και μια παραλλαγή»

[9] Σαλτάρης Ν. Ι. «Αρβανίτικες Ιστορίες και Θρύλοι», Αρβανίτικη Βιβλιοθήκη, αρ.2, Εκδόσεις Γέρου, 1987

[10] Βελτανισιάν Π. «Η ελιά της Όρσας», περιοδικό «Ρυθμοί της Σαλαμίνας», τεύχος 1, Σεπτέμβρης – Μάρτιος 2000, Σαλαμίνα

[11] Φαρμακόρη Κ. «Η «Ελιά της Όρσας»: Ένα δέντρο 2500 ετών στη Σαλαμίνα Ο μοναδικός ζωντανός οργανισμός που επιβιώνει από τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας μέχρι σήμερα!», lifo 7/5/2015