Δουλειά και δουλεία

Αναδημοσιεύω σήμερα στο ιστολόγιο το προχτεσινό μου άρθρο από την Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική στήλη μου «Μέσα στις λέξεις».

Είναι  περίεργο, αλλά τόσα χρόνια που έχουμε το ιστολόγιο, δεν  θυμάμαι να εχουμε αφιερώσει άρθρο σε μια τόσο  κοινή λέξη, όσο η δουλειά,  οπότε το σημερινό άρθρο καλύπτει  ένα κενό.

Στην εδώ αναδημοσίευση κάνω λίγες προσθήκες.

Η εικόνα που συνοδεύει  το άρθρο είναι από  την ηλέκδοση της  εφημερίδας.

Δουλειά και δουλεία

Την περασμένη Τετάρτη δεν κυκλοφόρησε φύλλο της εφημερίδας μας λόγω της πανελλαδικής απεργίας που προκηρύχτηκε για το νομοσχέδιο που θεσπίζει τη δυνατότητα 13ωρης εργασίας. Ενα σύνθημα των απεργών «ΟΧΙ ΣΤΗ 13ΩΡΗ ΔΟΥΛΕΙΑ-ΣΚΛΑΒΙΑ», δίνει το έναυσμα για το σημερινό άρθρο. Καθώς είναι γραμμένο με κεφαλαία, η δουλειά μπορεί να διαβαστεί και δουλεία. Αυτές οι δυο λέξεις, με σημασία παρεμφερή αλλά και τόσο διαφορετική, αποτελούν «τονικά παρώνυμα», αφού το ανέβασμα του τόνου μετατρέπει τη μία στην άλλη, την εργασία σε σκλαβιά.

Φυσικά, υπάρχει ετυμολογική σύνδεση. Ο αρχαίος όρος είναι η δουλεία, που προέρχεται από την πανάρχαια λέξη «δούλος» (ήδη μυκηναϊκή, do-e-ro), που μάλλον είναι λυδικό ή καρικό δάνειο. Από εκεί το ρήμα «δουλεύω», με αρχική σημασία «είμαι δούλος», και το ουσιαστικό δουλεία. Ηδη από τα ελληνιστικά χρόνια το ρήμα αλλά και το ουσιαστικό πήραν επίσης τη σημασία της μισθωτής εργασίας, π.χ. στην Παλαιά Διαθήκη: και τον μισθόν δουλείας σου δώσω σόι κατά πάντα, όσα εάν είπης. Ο τύπος «δουλειά», με τη σημασία «εργασία, ασχολία» εμφανίζεται στα μεσαιωνικά χρόνια, π.χ. στον Στέφανο Σαχλίκη: «Ταχιά ταχιά σηκώνονται εις την δουλειάν να πάσιν».

(Για το ρήμα «δουλεύω» και τις εξελίξεις της σημασίας του θα άξιζε χωριστό αρθράκι, που θα  έφτανε ως το δούλεμα και τα δεδουλευμένα -το αφήνουμε για άλλη φορά).

Δουλειά σήμερα είναι η εργασία, και γενικότερα η σωματική ή πνευματική δραστηριότητα, που το αποτέλεσμά της εξυπηρετεί κάποια συγκεκριμένη ανάγκη. Είναι όμως και η υπηρεσία, ο χώρος όπου δουλεύει κάποιος, κι έτσι λέμε π.χ. ότι μένουμε κοντά στη δουλειά μας ή ότι θα βγούμε με φίλους από τη δουλειά. Δουλειά είναι και μια υπόθεση που πρέπει να τακτοποιηθεί, μια επαγγελματική συνεργασία που πρέπει να συμφωνηθεί, κι έτσι λέμε ότι έκλεισε, ότι χάλασε ή ότι σκάλωσε κάπου η δουλειά.

Δουλειά είναι και η προσωπική απασχόληση ή υπόθεση, το μέλημα («Κοίτα τη δουλειά σου», «Δεν είναι δικιά μου δουλειά αυτό»), είναι και κάτι δυσάρεστο που μας απασχολεί για πολύ καιρό, είναι και μια κακόβουλη ενέργεια, όταν λέμε π.χ. ότι οι πυρκαγιές είναι δουλειά εμπρηστών. Είναι και το αποτέλεσμα της εργασίας, όταν π.χ. λέμε ότι ο τάδε ζωγράφος θα παρουσιάσει τη νέα δουλειά του.

(Προσθήκη: η λέξη «δουλειά» μπορεί επίσης να σημαίνει τη σεξουαλική  πράξη, «του/της έκανε τη δουλειά». Υπάρχει και στίχος του Καββαδία: Είχες και το φόβο της τιμής σου. Οι ανθρωποφάγοι τα σκυλιά, πριν σε φαν, σου κάναν τη δουλειά,
για να νοστιμίσει το κορμί σου.) 

Η δουλειά μπορεί να είναι απαιτητική, αποδοτική, βαρετή, δύσκολη ή εύκολη, εξαντλητική, εξωτερική, ζόρικη, καλοπληρωμένη ή κακοπληρωμένη, μόνιμη ή εποχιακή, νυχτερινή, ρουτίνας, σκληρή, χειρωνακτική ή πνευματική. Υπάρχουν δουλειές του ποδαριού, αλλά και δουλειές με φούντες· σε δουλειές να βρισκόμαστε ή αλλιώς ράβε ξήλωνε, δουλειά να μη σου λείπει. Η δουλειά δεν είναι ντροπή, αλλά η πολλή δουλειά τρώει τον αφέντη· και μη ρωτήσετε τι κάνει ο διάολος όταν δεν έχει δουλειά. Το  λεξικό Λαϊκής  και περιθωριακής γλώσσας του Κάτου έχει καμιά εκατοστή φράσεις με τη δουλειά

Αρκετοί δημοτικιστές παλιότερα, και τον πρώτο καιρό μετά τη μεταπολίτευση ο Ριζοσπάστης και οι εκδόσεις του ΚΚΕ, έγραφαν «δουλιά», για να μη συγχέεται, έστω και οπτικά, η εργασία με τη δουλεία. Αυτός ο ορθογραφικός ακτιβισμός δεν καθιερώθηκε (τη δεκαετία του 1990 εγκαταλείφθηκε από τον  Ριζοσπάστη) αλλά εδώ που τα λέμε τις τελευταίες δεκαετίες οι εργασιακές συνθήκες έχουν τόσο χειροτερέψει που η δουλειά μοιάζει ολοένα και περισσότερο με σκλαβιά, με δουλεία..