Ουγγαρέζικα

Το αεροδρόμιο της Βουδαπέστης λέγεται Ferenc Liszt International Airport. Ο Φέρεντς Λιστ δεν είναι πρωτοπόρος της αεροναυπηγικής, μακρινός εξάδελφος του διάσημου συνθέτη Φραντς Λιστ, είναι ο ίδιος ο συνθέτης, Φραντς γερμανιστί και Φέρεντς στα ουγγρικά (όπου βέβαια συνηθίζουν, θα το ξέρετε, να βάζουν πάντα πρώτο το επώνυμο, στα ουγγρικά το αεροδρόμιο λέγεται Liszt Ferenc Nemzetközi Repülőtér, και άντε να βρεις ποιο είναι το διεθνές και ποιο το αεροδρόμιο (το πρώτο είναι το διεθνές).

Oπότε, αν θυμάστε το άρθρο που είχα βάλει πριν από δεκαπέντε μέρες για την επίσκεψη στο Βουκουρέστι, όπου το αεροδρόμιο έχει το όνομα του Ανρί Κοάντα, που είχε σχεδιάσει ένα αεριωθούμενο που δεν πέταξε ποτέ,  υπάρχει ένα κοινό στοιχείο με τον Λιστ (και με τον Ελ Βενιζέλο), διότι ούτε ο Λιστ σχεδίασε αεριωθούμενο που να πέταξε.

Στη Βουδαπέστη είχα ξαναπάει δυο φορές στη  δεκαετία του 1980. Όταν το είπα αυτό σε έναν  αντικέρη, περίπου συνομήλικο, που είχαμε πιάσει κουβέντα καθώς χαζεύαμε  στο μαγαζί του, μου απάντησε «έχουν αλλάξει τα πάντα από  τότε». Όχι ο Δούναβης,  του είπα, όχι το κάστρο. Αυτά όντως όχι. Αν και από μιαν άποψη κι αυτά έχουν αλλάξει καθώς τώρα είναι γεμάτα τουρίστες. Τουρίστες είχε παντού και σνάμεσά τους πολλούς Έλληνες. Δικαίως, διότι η Βουδαπέστη, αναντίρρητα, είναι πολύ όμορφη πόλη, πιο όμορφη από το Βουκουρέστι ή από το Βελιγράδι (που κι αυτό βρέχεται από τον Δούναβη).

Είναι μεγάλη πόλη, απλωμένη κιόλας. Η καθαυτό Βουδαπέστη (όχι η μητροπολιτική περιοχή) έχει πληθυσμό 1.700.000 και 525 τ.χ. έκταση, και ονομάστηκε έτσι το 1873 ως συνένωση δύο πόλεων, της Βούδας, στα δυτικά του Δούναβη, και της Πέστης, ανατολικά από το ποτάμι. Οι γειτονιές της πόλης συχνά τελειώνουν σε -város, το vár θα πει «πύργος, κάστρο» και είναι λέξη περσικής αρχής.  Ξέρετε ίσως το Φερεντσβάρος, που έχει την  ομώνυμη ομάδα, το ξενοδοχείο που μέναμε  ήταν στη γειτονιά Γιόζεφβάρος (επισήμως 8ο διαμέρισμα) αλλά για τα Βαρώσια και τα -βάρος έχουμε άρθρο.

Και βέβαια, υπάρχει ο Δούναβης, το μεγάλο ποτάμι.

Πήγαμε  βόλτα στον Δούναβη με βαποράκι, κάναμε και πολλές βόλτες με τα πόδια στην παραλία του,  κι εκεί συναντήσαμε  κι ένα μνημείο σχετικά καινούργιο (πρώτη δεκαετία του αιώνα μας) τα Παπούτσια στον Δούναβη, χάλκινα παπούτσια στη μνήμη των  Εβραίων και των Τσιγγάνων που θανατώθηκαν από τους φασίστες του Βελωτού Σταυρού το 1944 και αρχές 1945.

Πριν τους σκοτώσουν, τους  εβγαζαν τα παπούτσια,  που ήταν πολύτιμο αντικείμενο. Ξυπόλυτους τους παρέτασσαν στην όχθη του ποταμού, τους θέριζαν.

(Όσο για το φασιστικό κόμμα που τους θανάτωσε, να το πούμε άραγε Βελωτό Σταυρό; Arrow Cross είναι στα αγγλικά, ένας σταυρός με τις τέσσερις άκρες του σε μορφή βέλους, για να δείξει ότι η Ουγγαρία πρέπει να επεκταθεί προς όλες τις κατευθύνσεις. Βλέπετε, είχε προηγηθεί η συνθήκη του Τριανόν, το 1919, που άφησε στην ανεξάρτητη Ουγγαρία λιγότερο από τη μισή έκταση της προπολεμικής).

Η κεντρική Βουδαπέστη έχει πέντε-έξι γέφυρες πάνω στον Δούναβη, με μήκος καμιά τριακοσαριά μέτρα  -είναι  πλατύ το ποτάμι. Είναι  όλες όμορφες αν και όλες ξανακατασκευάστηκαν μετά τον  πόλεμο -υποθέτω ότι τις ανατίναξαν οι Γερμανοί υποχωρώντας, αν και μπορεί να καταστράφηκαν και από βομβαρδισμούς των Συμμάχων.

Η γέφυρα στα ουγγρικά είναι híd, και καθώς έβλεπα τις  πινακίδες που έδειχναν πώς πάει  κανείς στην Erszebet híd (της Ελισάβετ) ή την Szabadsag híd (Γέφυρα της Ελευθερίας), μου ήρθε στο νου: Κίραλι χίντα, Κίραλι χίντα.

Αλλά δεν θυμόμουν τι είναι, ούτε πού το είχα συναντήσει. Τοπωνύμιο είναι, μια ασήμαντη σήμερα  πόλη στην Αυστρία, αλλά επί Αυστροουγγαρίας αυτη η «βασιλική γέφυρα»  πάνω στον ποταμό Λάιτα (Leitha) ήταν το σύνορο ανάμεσα στην Αυστρία και την Ουγγαρια, και την ήξερα από τον Καλό στρατιώτη Σβέικ.

Διότι, βλέπετε, η Βουδαπέστη ήταν συμπρωτεύουσα αυτοκρατορίας,  της Αυστρο-ουγγαρίας, κι αυτό φαίνεται στα πολλά και επιβλητικά κτίριά της και στη στιβαρότητα που έχει.

Για τον ξένο επισκέπτη της Βουδαπέστης, οι πινακίδες στον δρόμο είναι αινιγματικές, διότι τα ουγγρικά είναι  γλώσσα ανάδελφη, ούτε γερμανική, ούτε ρωμανική, ούτε  σλαβική, οπότε δεν έχεις πατήματα για να αναγνωρίζεις ρίζες.

Βέβαια, το kiraly, που είπα πιο πάνω πως θα  πει βασιλιάς, είναι δάνειο από κάποια σλάβικη γλώσσα, αφού kral είναι ο βασιλιάς στα σέρβικα (και κράλης στα μεσαιωνικά ελληνικά, το είδαμε  δα και πρόσφατα στο διήγημα του Αλέξη Πανσέληνου), καρόλ στα ρώσικα, κρολ στα πολωνικά, λέξεις που όλες ανάγονται στον Καρλομάγνο -καποιοι ηγεμονες κερδίζουν έτσι την αθανασία.

Οπότε, στα ουγγρικά μπορεί, όποιος μελετάει γλώσσες, να βρει κάποια οικεία ψήγματα.  Ας πούμε η  πύλη που βλέπετε στη φωτογραφία λέγεται Bécsi Kapu στα ουγγρικά. Eίναι η Πύλη της Βιέννης (δηλαδή απο εδώ περνούσε ο δρόμος που οδηγούσε στη Βιέννη, πώς λέμε Χανιοπορτα στο Ηράκλειο).

Becs στα ουγγρικά η Βιέννη, το όνομα πέρασε στα σερβικά και στα τουρκικά. Kapu η πύλη, δάνειο απο τα τουρκικά (η Βουδαπέστη για καμιά εκατοστή χρόνια ήταν τουρκική), όπως Topkapι η πύλη του κανονιού (τόπι για) στην Πόλη ή όπως Καπουτζηδες η Πυλαία στη Θεσσαλονίκη. Να σημειώσω ότι και στο αεροδρόμιο kapu λέγονται  οι πύλες/gates.

Παρομοίως, στην πινακίδα ruházat μπορεί κάποιος να αναγνωρίσει, σωστά, τα είδη  ένδυσης, τα ρούχα, πάλι από σλάβική λέξη.

Από τις προηγούμενες επισκέψεις στην  Ουγγαρία θυμόμουν λέξεις όπως keszenem-ευχαριστώ, kerem-παρακαλώ, étterem το εστιατόριο, και τη φράση tilos a dohanyzas, απαγορεύεται το καπνίζειν. Το ουγγρικό αλφάβητο έχει 44 γράμματα, τα 26 του λατινικού συν κάμποσα με  οξείες ή διαλυτικά, αλλά και  πολλά δίγραφα (cs, zs, sz, gy, ny, ly κτλ) και ένα τρίγραφο (dsz).

Αυτό που μπερδεύει πολύ είναι ότι το s δεν είναι το απλό σ, το ορθόδοξο, όπως στις άλλες γλώσσες· στα ουγγρικά, το απλό σ γράφεται sz, ενώ το s δηλώνει το παχύ σ. Γι’ αυτό τα ελληνικά επώνυμα μεταγράφονται με  sz στο τέλος, Beloiannisz (το χωριό των Ελληνων πολιτικών προσφύγων). Το  σούσι /  sushi γράφεται λοιπόν szusi.

Επειδή μου αρέσει να περνάω σύνορα, τη μία μέρα  του ταξιδιού τη θυσίασα (ή την αφιέρωσα) σε ένα ταξίδι στον  Δούναβη. Πρώτα στο κάστρο του Βίσεγκραντ, με  ωραιότατη  θέα στο ποτάμι.

Στο κάστρο αυτό είχαν συναντηθεί τον 14ο αιώνα οι βασιλιάδες της Πολωνίας,  της Ουγγαρίας και της Βοημίας (ο Ιωάννης  ο Τυφλός, που ήταν της δυναστείας του Λουξεμβούργου) και κάτι είχαν συμφωνήσει. Ξανασυναντήθηκαν το 1991 ο Χάβελ, ο Βαλέσα και ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας, ύστερα από το βελούδινο διαζύγιο της Τσεχοσλοβακίας οι χώρες έγιναν  τέσσερις, Τσεχία, Σλοβακία  Πολωνία και Ουγγαρία, και συχνά διαβάζουμε για τις «χώρες του Βίσεγκραντ», που έχουν κοινή γραμμή στην ΕΕ, π.χ. δεν θέλουν να δεχτούν μετανάστες.

Πιο πέρα, ο Δούναβης γίνεται το σύνορο ανάμεσα σε Ουγγαρία και Σλοβακία, πήγαμε λοιπόν στο Έστεργκομ και από εκεί περπάτησα πάνω στη γέφυρα της Μαρίας Βαλερίας (μια Αψβούργα ήταν) και μπήκα στη Σλοβακία.

Η φωτογραφία είναι από τη γέφυρα, αριστερά η Σλοβακία, δεξιά ο επιβλητικός καθεδρικός  του Έστεργκομ. Και επειδή έτσι δεν φαίνεται καλά, ιδού μια φωτογραφία παρμένη από τη σλοβακική πλευρά.

H σλοβακική πόλη λέγεται Στούροβο, Párkány στα ουγγρικά, και όλες οι πινακίδες είναι δίγλωσσες, σλοβακικά-ουγγρικά, διότι κατοικείται κυρίως από Ούγγρους μειονοτικούς. Έτσι είχα την ευκαιρία να μην καταλαβαίνω πινακίδες σε δύο γλώσσες.

Πίσω στη Βουδαπέστη. Σε διάφορα σημεία  της, ας πούμε πάνω στη γέφυρα της Ελευθερίας, αλλά και σε ένα  μεγάλο άγαλμα στο κάστρο, μπορείς να δεις ένα αγριωπό γεράκι.

Αυτό είναι το turul, από το παγανιστικό παρελθόν των Μαγιάρων. To βλέπεις και σε θυρεούς του κράτους.

Ο χριστιανισμός ήρθε αργά σε αυτά τα μέρη, γύρω στο 1000, μάλιστα είχαν έρθει και ιεραπόστολοι από το Βυζάντιο, αλλά τελικά κέρδισαν οι παπικοί. Ωστόσο, ο βασιλιάς Στέφανος, ο αντίστοιχος του Μεγάλου Κωνσταντίνου, αυτός που δέχτηκε τον χριστιανισμό και έγινε και άγιος και έχει έναν τεράστιο ναό στο κέντρο της Βουδαπέστης, δεν άφησε απογόνους (οι γιοι του είχαν πεθάνει νωρίτερα). Έτσι, σε μια εξέγερση το 1046 οι πιστοί της παλιάς θρησκείας έπιασαν τον επισκοπο Gellert (Gerardo, Βενετσιάνος ηταν) και τον πέταξαν απο έναν βράχο. Ανέβασαν στον  θρόνο έναν επαμφοτερίζοντα ανιψιό, αλλά εκείνος αφού τους ευχαρίστησε δεν ανέτρεψε τον  χριστιανισμό. Πάντως, υπάρχουν σήμερα στην Ουγγαρία αναγνωρισμένες εκκλησίες της πατρώας θρησκείας.

Στη μνήμη του Gellert, ο λόφος που πάνω του μαρτύρησε έχει το όνομά του,  και έχει εκεί στηθεί ένα μεγάλο άγαλμά του, ενώ έτσι λέγεται κι ενα  πολυτελές ξενοδοχείο,  που έχει  ονομαστά λουτρά. Τα δημόσια λουτρά είναι θεσμός στη Βουδαπέστη, αλλά όπως μας έλεγε κάποιος ενώ παλιότερα ήταν μια ωραία συνήθεια του μέσου Ούγγρου, τώρα έχουν  γίνει πανάκριβα και είναι για τους τουρίστες μόνο. Γενικά, σε όλη την κεντρική Βουδαπέστη κυρίως βλέπεις τουρίστες και κάπου αυτό καταντάει ενοχλητικό -αλλά βέβαια κι εσύ τουρίστας είσαι. Και οι τιμές στα εστιατόρια, άλλωστε,  ήταν αρκετά τσιμπημένες -αν και, χάρη  στην  παρότρυνση φίλων από εδώ, και στη βοήθεια της κόρης μου, είχα βάλει Ρέβολουτ κι έτσι τουλάχιστον δεν πλήρωνα κερατιάτικα στην αλλαγή συναλλάγματος. Διότι η Ουγγαρία δεν έχει  ευρώ και το φιορίνι, φόριντ που το λένε, έχει μια  πολύ τζαναμπέτικη ισοτιμία,  κάπου 387 φιορίνια στο ευρώ (ή 0.0026 ευρώ το φιορίνι) οπότε πρέπει να κάνεις συνεχώς πράξεις στο μυαλό σου, αν και γρήγορα βαριέσαι και απλώς διαιρείς με το 400.

Για τους ημιμεσήλικες (65+) επισκέπτες της Βουδαπέστης, να πω ότι οι συγκοινωνίες όλες είναι δωρεάν. Είχαμε  αυτοκίνητο, διότι ήθελα να πάω στον Δούναβη, αλλά για μέσα στην πόλη παίρναμε  και λεωφορείο. Έτσι, ας πούμε, πήγαμε με το λεωφορείο στην  καταπληκτική κλειστή αγορά, όπου μπορείς να αγοράσεις πάλινκα, το ντόπιο τσίπουρο, με αλκοολικό βαθμό 50% παρακαλώ, και να φας κοψίδια. Εδώ που τα λέμε, πώς  να οδηγήσεις μετά;

Το πρώτο βράδυ,  Παρασκευή, που δεν  ξέραμε ακόμα τα κατατόπια, αφήσαμε το αυτοκίνητο στον δρόμο και πήγαμε  βόλτα, με τα πόδια, με καραβάκι, μετά φάγαμε, κι όταν γυρίσαμε βρήκαμε στο παρμπρίζ μια κόκκινη  πλαστική σακούλα και μέσα στη σακούλα μια κλήση για 10200 φιορίνια (26 ευρώ). «Να πάτε αύριο στο ταχυδρομείο, εδώ πιο πέρα», μας είπαν από το ξενοδοχείο, «δεν πληρώνεται ονλάιν». «Αύριο είναι Σάββατο» «Ναι, αλλά είναι εργάσιμο εκτάκτως», μας απάντησαν.

Και έτσι έκανα, πρωί πρωί. Ο πολύ εξυπηρετικός υπάλληλος έγραψε με το χέρι του (ήταν αριστερόχειρας) διάφορα πάνω στην ταχυδρομική επιταγή, εισέπραξε τα 10200 (με Ρέβολουτ ευτυχώς) κι έτσι οι χώρες στις οποίες έχω φάει κλήση ανέρχονται πλέον σε έξι.

Αλλά για ποιο λόγο ήταν εργάσιμο το Σάββατο; Όχι βέβαια για να πληρώσω την κλήση.  Ήταν εκτάκτως εργάσιμο, μας είπαν, διότι στις 23 του μηνός, σήμερα δηλαδή, είναι  εθνική εορτή, οπότε πρέπει να αντισταθμιστεί η αργία. Άλλα μέρη,  άλλα ήθη. Εμείς εδώ μεταφέραμε παλιότερα τις αργίες, όταν  έπεφταν Σάββατο ή Κυριακή, αυτοί μεταφέρουν τις εργάσιμες.

Στις 23 του μηνός γιορτάζουν την ουγγρική επανάσταση του 1956, που την κατέπνιξαν οι Σοβιετικοί. Τον καιρό εκείνο στην Ελλαδα, όποτε γίνονταν  δίκες μελών του παράνομου ΚΚΕ ή άλλων  αριστερών, ο εισαγγελέας ή ο βασιλικός επίτροπος ρωτούσε πιεστικά τους κατηγορούμενους «τι γνώμη έχετε για τα γεγονότα στην  Ουγγαρία;». Κάποια φορά που παράγινε  αυτό, ένας συνήγορος υπεράσπισης, ίσως ο Σταύρος Ηλιόπουλος, παρενέβη: «Έως  πότε θα ουγγαρίζομεν κύριε Πρόεδρε;»

Εγώ δεν θα ουγγαρίσω άλλο σήμερα, κλείνω εδώ το ταξιδιωτικό μου άρθρο.