Η ΑΙ και οι παραισθήσεις της

Το σημερινό άρθρο είναι γραμμένο, κατά κάποιο τρόπο, από την τεχνητή νοημοσύνη. Είχα μια φιλολογική απορία, βρήκα εν μέρει την απάντηση (όχι όμως απόλυτα) και θέλησα να τη θέσω και σε μερικά μηχανάκια ΑΙ, για να δω πώς τα καταφέρνουν. Βγήκε ένα ανοικονόμητο μακρινάρι, που λυπάμαι να το πετάξω, οπότε θα το υποστείτε.

Όλα ξεκίνησαν από ένα χρονογράφημα του Βάρναλη. Φέτος τα Χριστούγεννα δεν θα βγάλω τόμο  με τα χρονογραφήματα του Βάρναλη, όπως έκανα πέρσι και τα προηγούμενα χρόνια. Από τις αρχές του χρόνου είπαμε με  την εκδότρια να κάνουμε μιαν  ανάπαυλα φέτος, ιδίως επειδή οι δυο τόμοι που απομένουν να εκδοθούν θα  είναι και οι δυο πολυσέλιδοι, με 400+ χρονογραφήματα ο καθένας.

Καθώς λοιπόν δουλεύω τα χρονογραφήματα, με  ορίζοντα το φθινόπωρο του 2026, συναντάω, στο χρονογράφημα  «Απολογία τεμπέλη», δημοσιευμένο στην Πρωία στις 27 Ιανουαρίου 1942. Εκεί,  ένας τεμπέλης κατηγορεί τους πολυάσχολους ως εξής:

Η δική σας η δράση είναι η μοίρα των μετρίων πνευμάτων. Ιδού τι λέγει για σας ένας μεγάλος συγγραφέας, που έφτασε, όσο κανένας άλλος, στα βάθη της ανθρώπινης ψυχής: «Ο άνθρωπος της δράσης είναι αναγκαστικά μέτριο πνεύμα· γιατί η δράση είναι περιορισμός της προσωπικότητας. Εκείνος που δεν θέλει (λέγε: δεν μπορεί) να στοχάζεται και να μελετά, αυτός μονάχα δρα»!

Θέλησα να βρω ποιος συγγραφέας το έγραψε. Το έβαλα στο γκουγκλ και βρήκα ένα λινκ προς τον ιστότοπο LecturesBureau που έχει δύο από τις τρεις φράσεις του παραθέματος. Το άρθρο αναφέρει τις απόψεις του φιλόσοφου Λεφ Σέστοφ για το έργο του Ντοστογιέφσκι Το υπόγειο:

Ο μεγάλος της Ρωσίας φιλόσοφος και κριτικογράφος του Ντοστογιέφσκι και του Τολστόι, Λέων Σέ‐
στωφ, αναλύει το αξιοθαύμαστο αυτό μυθιστόρημα. Ιδού τι λέγει ο Σέστωφ:

(…) Ξαναδιαβάστε, παραδείγματος χάριν, αυτή τη φράση του Ντοστογιέφσκι: «Ο άνθρωπος του δέκατου ένατου αιώνα είναι αναγκαστικά άνθρωπος χωρίς χαρακτήρα∙ ο άνθρωπος της δράσης είναι κι αυτός αναγκαστικά ένα μέτριο πνεύμα».

… Επιτρέψατέ μου να σας υπενθυμίσω ότι και ο Πλωτίνος «ο αναγνωρισμένος απ’ όλους» σαν ένας από τους πιο μεγάλους σκεπτικιστές της αρχαιότητας, εκφέρει την ίδια σκέψη, αν και με άλλη φόρμα. Κι αυτός επίσης διαβεβαιώνει πως «ο άνθρωπος της δράσης» είναι πάντα μέτριος, και πως δράση δε θα πει τίποτε άλλο, παρά περιορισμός της ελευθερίας. Εκείνος που δεν μπορεί ή που δε θέλει να «σκέφτεται», «να μελετά», αυτός μόνο δρα.

Πράγματι, στο Υπόγειο του Ντοστογιέφσκι υπάρχει η πρώτη μαυρισμένη φράση. Βρίσκεται στην αρχή του έργου, σελ. 9 στις εκδόσεις Γράμματα σε μεταφραση του Γιώργη Σημηριώτη, και εκεί διαβάζουμε τον μονόλογο του αφηγητή:

Μάλιστα κύριε, ο άνθρωπος του δέκατου ένατου αιώνα έχει την ηθική υποχρέωση να γίνει ένα τίποτα, γιατί ο άνθρωπος της δράσης είναι γενικά ένα  περιορισμένο πνεύμα.

Η διατύπωση του Σημηριώτη διαφέρει ελαφρώς από αυτήν του Βάρναλη, ωστόσο αφορά την ιδια φράση. Από την άλλη, η διατύπωση του Βάρναλη είναι πολύ όμοια με αυτήν του LecturesBureau, άρα υπάρχει σίγουρα κοινή πηγή, που δεν ξέρω ποια είναι. Ίσως είναι κάποια μετάφραση του Σέστοφ. Ο Βάρναλης την  είχε διαβάσει και από παραδρομή αποδίδει στον Ντοστογιέφσκι ολόκληρη τη φράση, ενώ μόνο η αρχή είναι δική του.

Επομένως, από τις τρεις φράσεις του αρχικού παραθέματος, η πρώτη ταυτίστηκε, είναι Ντοστογιέφσκι. Η δεύτερη  μένει αταύτιστη, η τρίτη είναι Σέστοφ και εμμέσως Πλωτίνος. Μπορεί να γίνει περαιτέρω ανάλυση, και είναι ενδιαφέρον φιλολογικό πρόβλημα, αλλά δεν είναι απαραίτητη για την επιμέλεια που κάνω, για μια υποσημείωση.

Ωστόσο, επειδή είμαστε φιλοπερίεργα ζώα, θέλησα να δω αν η ΑΙ θα με διαφωτίσει περαιτέρω. Οπότε, έβαλα σε διάφορα μηχανάκια την ερώτηση:

Ποιος έγραψε το: Ο άνθρωπος της δράσης είναι αναγκαστικά μέτριο πνεύμα;

Ξεκινάμε από το ChatGPT, το οποίο απάντησε:

Η φράση «Ο άνθρωπος της δράσης είναι αναγκαστικά μέτριο πνεύμα» αποδίδεται στον Φρίντριχ Νίτσε (Friedrich Nietzsche).

Εμφανίζεται με παραπλήσια διατύπωση στο έργο του «Ανθρώπινο, πάρα πολύ ανθρώπινο» (Menschliches, Allzumenschliches, 1878), όπου ο Νίτσε εκφράζει την ιδέα ότι η δράση απαιτεί αποφασιστικότητα και απλότητα σκέψης, επομένως δεν μπορεί να συνυπάρξει εύκολα με τη βαθιά θεωρητική ή φιλοσοφική σκέψη, που είναι πιο αναλυτική και αμφίθυμη.

Το ρώτησα: Είσαι σίγουρος;

Οπότε άρχισε να έχει αμφιβολίες:

Η φράση «Ο άνθρωπος της δράσης είναι αναγκαστικά μέτριο πνεύμα» συχνά αποδίδεται στον Νίτσε, αλλά δεν υπάρχει αυτούσια σε κανένα από τα έργα του στα γερμανικά. Είναι μάλλον παράφραση ή ερμηνευτική απόδοση μιας ιδέας που πράγματι υπάρχει στο πνεύμα του Νίτσε.

Επέμεινα:

Μήπως είναι του Ντοστογιέφσκι;

Και τότε είδε το φως:

Εξαιρετική σκέψη — και πράγματι, δεν είναι λίγοι αυτοί που την αποδίδουν στον Ντοστογιέφσκι, οπότε αξίζει να το ξεκαθαρίσουμε.

Η φράση «Ο άνθρωπος της δράσης είναι αναγκαστικά μέτριο πνεύμα» ταιριάζει θεματικά στον Ντοστογιέφσκι, ειδικά με ό,τι γράφει στον «Υπόγειο» (Σημειώσεις από το Υπόγειο / Записки из подполья, 1864), όπου ο «άνθρωπος του Υπογείου» αντιπαραθέτει τον άνθρωπο της σκέψης με τον άνθρωπο της δράσης.

Εκεί γράφει (σε ελεύθερη μετάφραση):

«Ο άνθρωπος της δράσης είναι άνθρωπος περιορισμένος και στενόμυαλος· δεν σκέφτεται, ενεργεί».

Αυτό είναι πολύ κοντά στο νόημα της φράσης που αναφέρεις. Στα ρωσικά, το πρωτότυπο απόσπασμα λέει κάτι σαν:

«Действующий человек, в сущности, ограниченный человек»
δηλαδή:
«Ο άνθρωπος της δράσης είναι, στην ουσία, περιορισμένος άνθρωπος».

👉 Άρα, ναι — η φράση προέρχεται από τον Ντοστογιέφσκι, και συγκεκριμένα από το έργο του «Σημειώσεις από το Υπόγειο», όχι από τον Νίτσε (αν και ο Νίτσε εκτιμούσε βαθύτατα τον Ντοστογιέφσκι και επηρεάστηκε από τον στοχασμό του).

Εστω και με χίλια ζόρια, το βρήκε.

• Πάμε στο Gemini, το μηχανάκι του Google.

Ίδια ερώτηση,  απάντηση:

Η φράση «Ο άνθρωπος της δράσης είναι αναγκαστικά μέτριο πνεύμα» αποδίδεται στον Γάλλο συγγραφέα, δοκιμιογράφο και φιλόσοφο Πωλ Βαλερύ (Paul Valéry).

Ρωτάω: Σε ποιο έργο του;

Η φράση αυτή, «L’homme d’action est nécessairement un esprit médiocre» (Ο άνθρωπος της δράσης είναι αναγκαστικά μέτριο πνεύμα), αποτελεί ένα από τα πιο γνωστά αποφθέγματα του Πωλ Βαλερύ (Paul Valéry).

Η φράση αυτή δεν προέρχεται από κάποιο συγκεκριμένο αφηγηματικό ή ποιητικό έργο του, αλλά συγκαταλέγεται στα Aποφθέγματα (Maximes) ή Σκέψεις (Pensées) που περιλαμβάνονται στο εκτεταμένο έργο του με τίτλο Cahiers (Τετράδια).

Τα Cahiers είναι μια τεράστια συλλογή από σημειώσεις, στοχασμούς, δοκίμια και ιδέες, τα οποία ο Βαλερύ έγραφε σχεδόν καθημερινά από το 1894 μέχρι τον θάνατό του το 1945.

Του έδωσα μια ακόμα ευκαιρία. Μήπως είναι του Ντοστογιέφσκι; ρώτησα.

Χρησιμοποιώντας τη φράση στα ελληνικά, «Ο άνθρωπος της δράσης είναι αναγκαστικά μέτριο πνεύμα», η πιο ευρέως αποδεκτή απόδοση είναι στον Πωλ Βαλερύ (Paul Valéry).

Ωστόσο, η ιδέα ότι η υπερβολική συνείδηση ή σκέψη οδηγεί σε αδράνεια (και ότι η δράση απαιτεί μια κάποια πνευματική απλοποίηση) είναι ένα κεντρικό θέμα και στον Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, και μπορεί να υπάρχει σύγχυση.

Ειδικότερα, η ιδέα αυτή απηχείται έντονα στις Σημειώσεις από το Υπόγειο (Записки из подполья / Notes from Underground) του Ντοστογιέφσκι (1864).

Σε αυτό το έργο, ο αφηγητής του Υπογείου δηλώνει:

«Η υπερβολική συνείδηση, είναι μια αρρώστια – μια πραγματική, απόλυτη αρρώστια. Για τις ανάγκες του ανθρώπου, μια κοινή ανθρώπινη συνείδηση, δηλαδή η μισή συνείδηση, είναι αρκετή. Όσο πιο πολύ συνείδηση έχει κανείς, τόσο λιγότερο μπορεί να κάνει…»

Συνοψίζοντας:

• Ακριβής φράση («Ο άνθρωπος της δράσης είναι αναγκαστικά μέτριο πνεύμα»): Πωλ Βαλερύ (στα Cahiers).
• Ιδεολογική συγγένεια (Η συνείδηση/σκέψη εμποδίζει τη δράση): Φιόντορ Ντοστογιέφσκι (στις Σημειώσεις από το Υπόγειο).

Άρα, αν και η ιδέα είναι παρόμοια, η συγκεκριμένη διατύπωση ανήκει στον Βαλερύ. Ο Ντοστογιέφσκι την εκφράζει με τον δικό του, πιο δραματικό τρόπο.

Το Gemini λοιπόν επιμένει στην παραίσθησή του.

• Περνάμε στο DeepSeek, το κινέζικο.

Ποιος έγραψε το: Ο άνθρωπος της δράσης είναι αναγκαστικά μέτριο πνεύμα;

Η φράση «Ο άνθρωπος της δράσης είναι αναγκαστικά μέτριο πνεύμα» προέρχεται από το έργο «Οι Δαιμονισμένοι» (1873) του Ρώσου συγγραφέα Φιόντορ Ντοστογιέφσκι.

Στο μυθιστόρημα, αυτή η σκέψη εκφράζεται από τον χαρακτήρα Στέπαν Τρόφιμοβιτς Βερχοβένσκι, έναν διανοούμενο που αντιπροσωπεύει μια γενιά Ρώσων φιλελεύθερων της εποχής του. Η φράση αναδεικνύει τη σκεπτικιστική άποψη του Ντοστογιέφσκι απέναντι στους «ανθρώπους της πράξης» που, κατά την άποψη του χαρακτήρα, στερείται βάθους και πνευματικής πολυπλοκότητας λόγω της μονομερούς ενασχόλησής τους με τη δράση.

Πέτυχε τον συγγραφέα, έχασε το έργο.  Επιμένω εγώ: Μπορείς να μου δώσεις τη φράση στο πρωτότυπο;

Βεβαίως. Η φράση στα Ρωσικά πρωτότυπα από το μυθιστόρημα «Бесы» (Οι Δαιμονισμένοι) είναι:

«Деятель, в сущности, — необходимо ограниченный человек.»

Με μεταγραφή σε λατινικούς χαρακτήρες (για να τη διαβάσει όποιος δεν γνωρίζει κυριλλικά):

«Deyatel, v sushchnosti, — neobkhodimo ogranichenny chelovek.»

Λεπτομέρειες για τη σκηνή:

Βιβλίο: Μέρος Πρώτο, Κεφάλαιο 1, με τίτλο «Αντί Πρόλογου».

Ποιος την λέει: Ο Στέπαν Τρόφιμοβιτς Βερχοβένσκι (στη ρωσική πρωτότυπη εκδοχή: Степан Трофимович Верховенский).

Παραλλαγές στη μετάφραση: Η φράση μπορεί να υπάρχει σε ελαφρώς διαφορετικές εκδοχές στις ελληνικές μεταφράσεις, ανάλογα με τον μεταφραστή. Για παράδειγμα, μπορεί να συναντήσετε και την εκδοχή: «Άνθρωπος της πράξης είναι, στην ουσία του, αναγκαστικά περιορισμένης νοημοσύνης.»

Η ουσία, ωστόσο, παραμένει η ίδια: μια κριτική στον άνθρωπο που δρα, από την πλευρά ενός διανοούμενου που θεωρεί τη σκέψη ανώτερη της απλής πράξης.

Επέμεινα και το ρώτησα  μήπως κάνει λάθος και είναι από το Υπόγειο,  αλλά επέμεινε κι αυτό στην παραίσθησή του.

• Τέταρτο τεστ, το Perplexity.

Η φράση «Ο άνθρωπος της δράσης είναι αναγκαστικά μέτριο πνεύμα» αποδίδεται στον Φίλιντο Πλάτωνα. Είναι μια ιδέα που εκφράζει ότι ο άνθρωπος που περιορίζεται μόνο στη δράση, χωρίς σκέψη και μελέτη, είναι συνήθως πνευματικά μέτριος. Παρόμοια σκέψη είχε εκφράσει και ο Πλωτίνος, που τόνιζε ότι η δράση περιορίζει την ελευθερία του πνεύματος, ενώ ο άνθρωπος που δεν σκέφτεται αλλά μόνο δρα, έχει περιορισμένη πνευματική ανάπτυξη.​

Άρα η φράση ανήκει σε έναν φιλοσοφικό προβληματισμό που σχετίζεται με πλατωνικές και νεοπλατωνικές ιδέες για τη σχέση ανάμεσα στη δράση και τη σκέψη.

Εν συντομία, ο συγγραφέας της φράσης αυτής είναι ο Πλάτωνας ή παραφράζεται από τη σκέψη του Πλάτωνα και του Πλωτίνου.​

Aυτό το μηχανάκι βρήκε το κείμενο του LecturesBureau, το διάβασε αλλά έβγαλε το λάθος συμπέρασμα πως η επίμαχη φράση είναι του Πλωτίνου. Κόβεται  λοιπόν, να ξαναπεράσει τον Σεπτέμβριο.

• Πέμπτο και τελευταίο τεστ, το Grok, το μηχανάκι του Χ (πρώην Τουίτερ).

Απάντησε ως εξής:

Η φράση «Ο άνθρωπος της δράσης είναι αναγκαστικά μέτριο πνεύμα» αποδίδεται στον Νίκο Καζαντζάκη, τον κρητικό συγγραφέα και φιλόσοφο. Προέρχεται από το έργο του «Ασκητική» (Salvatores Dei), συγκεκριμένα από το τμήμα που αναφέρεται στην αντίθεση μεταξύ δράσης και πνευματικής εμβάθυνσης. Ο Καζαντζάκης εκφράζει εδώ μια φιλοσοφική άποψη για την αναπόφευκτη «μετριότητα» του ανθρώπου που εστιάζει αποκλειστικά στην πράξη, αντί στην εσωτερική αναζήτηση και τη δημιουργική σκέψη.

Απόσπασμα (Ασκητική):
«Ο άνθρωπος της δράσης είναι αναγκαστικά μέτριο πνεύμα· δεν προφταίνει να σκεφτεί, να νιώσει βαθιά, να δημιουργήσει.»

Η φράση συχνά παρατίθεται αποσπασματικά, αλλά το πλήρες νόημα φαίνεται στο πλαίσιο της ασκητικής του κοσμοθεωρίας.

Πλήρης παραίσθηση. Ωστόσο, το Grok έχει δυο τρόπους λειτουργίας, τον γρήγορο (Fast) και τον Expert. Όταν ρωτησα το Expert σκέφτηκε πολύ και ύστερα από 1 λεπτό και 20 δευτερόλεπτα, που είναι μια αιωνιότητα για τα μηχανάκια αυτά, που συνήθως απαντούν  ακαριαία, μού απάντησε ολόσωστα:

Ο συγγραφέας αυτής της φράσης είναι ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι (Fyodor Dostoevsky), από το έργο του Σημειώσεις από το Υπόγειο (Записки из подполья, 1864).

Πρόκειται για μια μετάφραση/απόδοση από το πρωτότυπο, όπου ο Ντοστογιέφσκι εξερευνά θέματα συνείδησης, δράσης και νοημοσύνης, υποστηρίζοντας ότι ο άνθρωπος της δράσης είναι περιορισμένος πνευματικά.

Άρα, το Grok Expert πέτυχε το καλύτερο αποτέλεσμα. Περισσότερο διάλογο δεν έκανα μαζί του γιατί έχει όριο στη  δωρεάν χρήση του, 2 ερωτήσεις κάθε δίωρο.

Το ChatGPT αστόχησε αλλά τουλάχιστον βρήκε τον  σωστό δρόμο ύστερα από δικές μου επαναληπτικες ερωτήσεις.

Τα άλλα τρία,  Gemini, DeepSeek και Perplexity απέτυχαν  αφού έδωσαν άκυρες απαντήσεις,  στις οποίες επέμειναν.

Εγώ χρησιμοποιώ (με μέτρο) την ΑΙ σε αναζητήσεις μου. Σε μια μετάφραση που έκανα, βοηθήθηκα από το ChatGPT για να βρω μια λύση που θεωρώ πως είναι σωστή -ίσως σε μελλοντικό άρθρο να το αναφέρω.

Το πρόβλημα είναι ότι πρέπει να ξέρεις να ξεχωρίζεις τις σωστές απαντήσεις από τις «παραισθήσεις» -για παράδειγμα τις προάλλες φίλος στο Φέισμπουκ είδε την ΑΙ να του αναφέρει το τραγούδι «Χαίρε τιμώμενε», από το δίσκο «Τα τραγούδια του χειμώνα» του … Σαββόπουλου!

Φυσικά ο φίλος δεν το έχαψε, παραήταν και χοντρό, αλλά στο παράδειγμα του σημερινού άρθρου, με τη φράση από το χρονογράφημα του Βάρναλη, πολλοί θα έμεναν ικανοποιημένοι με την  πρώτη απάντηση (Νίτσε, Πολ Βαλερί).

Χώρια που για να κάνει την έρευνα που της ζήτησα για το σημερινό άρθρο η ΑΙ πρέπει να κατανάλωσε όχι ευκαταφρόνητη  ποσότητα ενέργειας και νερού.

Οπότε;