Ο Αστερίξ στη Λουζιτανία

Το ιστολόγιο αγαπάει τον Αστερίξ και έχει καθιερώσει μια σειρά άρθρων στα οποία παρουσιάζει τις κλασικές περιπέτειες του Γκοσινί και του Ουντερζό -έχουμε παρουσιάσει τις 23 από τις 24 περιπέτειες. Το τελευταίο άρθρο της σειράς αυτής, εικοστό τρίτο δηλαδή, το δημοσίευσα πέρυσι λίγο πριν από τα Χριστούγεννα: ήταν η περιπέτεια Οι δάφνες του Καίσαρα.

Στην αρχή, τα αστεριξολογικά μας άρθρα δημοσιεύονταν κάθε δυο μήνες, αλλά μετά ο ρυθμός αραίωσε απελπιστικά. Φέτος δεν έχω δημοσιεύσει κανένα άρθρο της σειράς αυτής -όμως για σήμερα έχουμε κάτι άλλο.

Βλέπετε, μπορεί ο Ρενέ Γκοσινί να πέθανε πρόωρα, πάνω στον ιμάντα του τεστ κοπώσεως λένε, σε πλήρη δημιουργική ακμή το 1977, αλλά ο Αλμπέρ Ουντερζό συνέχισε να εκδίδει άλμπουμ με περιπέτειες του Αστερίξ, αν και σε πιο αραιό ρυθμό. Πολλοί φανατικοί αναγνώστες των άλμπουμ της πρώτης περιόδου θεωρούν ότι τα άλμπουμ αυτής της δεύτερης περιόδου υστερούν σαφώς και αρνούνται να τα συμπεριλάβουν στον κανόνα των 24. Κι εγώ μαζί -δεν έχω σκοπό να παρουσιάσω άλμπουμ της δεύτερης περιόδου, που δεν ξέρω καν κι αν τα έχω διαβάσει όλα.

Όμως τα χρόνια πέρασαν, ο Ουντερζό σταμάτησε να σκιτσάρει και το 2020 πήγε να συναντησει  τον Γκοσινί στον παράδεισο των κομικογράφων. Οπότε, θα έλεγε κανείς, έκλεισε οριστικά η σειρά των περιπετειών του Αστερίξ, έτσι δεν είναι;

Δεν είναι έτσι. Διότι ο Ουντερζό ή μάλλον ο εκδοτικός οίκος που διαχειρίζεται τα πνευματικά δικαιώματα στους ήρωες έδωσε την άδεια σε νεότερους καλλιτέχνες να συνεχίσουν τις περιπέτειες στο ίδιο γενικό πνεύμα.

Η πρώτη περιπέτεια αυτής της τρίτης περιόδου έστειλε τον Αστερίξ και τον Οβελίξ στη χώρα των Πίκτων (Σκοτσέζων), η δεύτερη είχε θέμα έναν χαμένο πάπυρο του Καίσαρα και η τρίτη, που την παρουσιάσαμε και εδώ πριν από 8 χρόνια, στέλνει τους δυο ήρωες σε κούρσα αρμάτων που διασχίζει την Ιταλία. Η τέταρτη περιπέτεια κυκλοφόρησε το 2019, και επίσης την παρουσιάσαμε στο ιστολόγιο -ήταν με την κόρη του Βερσενζετόριξ, την Αδρεναλίνη. Η πέμπτη περιπέτεια,  το 2021, ήταν Ο Αστερίξ και ο Γρύπας, που κι αυτήν την παρουσιάσαμε, εγκαθιδρύοντας έτσι μια μικρή παραπαράδοση. Το 2023 το δίδυμο των συντελεστών άλλαξε: παρέμεινε ο σκιτσογράφος Didier Conrad αλλά κειμενογράφος ανέλαβε πλέον ο Fabcaro, γνωστός συγγραφέας μυθιστορημάτων αλλά και σεναρίστας σε κόμικ. Η πρώτη περιπέτεια του νέου  διδύμου, που την  παρουσιάσαμε στο ιστολόγιο, ήταν  Η λευκή ίριδα.

Πριν από 20 περίπου μέρες, τηρώντας τον κανόνα της μιας περιπέτειας κάθε δυο χρόνια, κυκλοφόρησε νέος τόμος Αστερίξ, από το ίδιο δίδυμο: Ο Αστερίξ στη Λουζιτανία. Πρόκειται δηλαδή για ταξιδιωτική περιπέτεια, όπως πολλές ακόμα, που φέρνει τους ήρωές μας στην Πορτογαλία της ρωμαϊκής  περιόδου.

Όπως συνήθως, η περιπέτεια ξεκινάει από το γαλατικό χωριό -αλλά όχι από την πλατεία του. Κατ’ εξαίρεση, το πρώτο καρέ της ιστορίας μάς δείχνει την παραλία του χωριού και όλο το χωριό συγκεντρωμένο να παρακολουθεί ένα φοινικικό πλοίο να ετοιμάζεται να δέσει.

Βγαίνει ο Επιδημαΐς,  ο Φοίνικας έμπορος που τον  γνωρίσαμε στην περιπέτεια Ο Αστερίξ μονομάχος και παινεύει την πραμάτεια που έχει να πουλήσει στο γαλατικό χωριό. Βγαίνει όμως μαζί από το πλοίο κι ένας κοντούλης τύπος με παχύ μουστάκι.

Είναι Λουζιτανός, που είχε γνωρίσει τους Γαλάτες όταν δούλευε εργάτης στο χτίσιμο της Κατοικίας των Θεών. Έρχεται να ζητήσει βοήθεια, διότι ένας φίλος του, μικροπαραγωγός γάρου εξαιρετικής ποιότητας στην Ολίσιπο (τη Λισαβόνα) έχει κατηγορηθεί άδικα ότι προσπάθησε να δολοφονήσει τον Καίσαρα και είναι στη  φυλακή περιμένοντας να τον ρίξουν στα λιοντάρια.

Παρένθεση: ο γάρος είναι σάλτσα με βάση το ψάρι ή τα υπολείμματά του, που πολύ την  αγαπούσαν οι Ρωμαίοι και οι Βυζαντινοί.

Οπότε, Οβελίξ και Αστερίξ μπαρκάρουν μαζί με τον  Λουζιτανό στο φοινικικό πλοίο για να σώσουν τον άδικα κατηγορούμενο. Το πλοίο τούς αφήνει σε ένα παραθαλάσσιο ψαροχώρι, το χωριό του Μαβυμπές. Από εκεί πηγαίνουν στην πρωτεύουσα, την Ολίσιπο/Λισαβόνα, όπου διαπιστώνουν ότι πίσω από τη φυλάκιση του Μαβυμπές (έτσι λέγεται ο φυλακισμένος παραγωγός) βρίσκεται ο Ρωμαίος έπαρχος, ο οποίος με τη βοήθεια ενός ντόπιου προδότη, του Πιρεσπές, θέλει να τον βγάλει από τη μέση για να αποκτήσει το μονοπώλιο του γάρου ο ξάδερφός του, που έχει μια μεγάλη βιομηχανία παραγωγής γάρου. Το έκανε αυτό επειδή ο Καίσαρας  προτιμούσε τον γάρο του ανταγωνιστή του, του Μαβυμπές. Ο έπαρχος φιλοδοξεί μάλιστα να ανατρέψει τον Καίσαρα, αν βρει ευκαιρία.

Ύστερα απο διάφορες περιπέτειες, Αστερίξ και Οβελίξ μπαίνουν στη φυλακή και δίνουν θάρρος στον Μαβυμπές -αλλά δεν τον παίρνουν για να φύγουν πλακώνοντας στο ξύλο τη φρουρά, διότι ο Αστερίξ πιστεύει ότι θα πρέπει να αποδείξουν την αθωότητά του. Κατά βολική σύμπτωση, ο Ιούλιος Καίσαρας βρίσκεται σε επίσκεψη στη Λουζιτανία και ο έπαρχος διοργανώνει προς τιμή του ένα μεγα-όργιο, στο οποίο μάλιστα έχει καλέσει και όλη την επιχειρηματική ελίτ της Μεσογείου. Ο Αστερίξ, που έχει δικτυωθεί κατάλληλα, κανονίζει να μεθύσουν (με βίνιο βέρντε βέβαια) τον προδότη Πιρεσπές, που είναι κι αυτός καλεσμένος, και την κατάλληλη στιγμή τον τσιγκλάει και τον κάνει να φωνάξει (μεθυσμένος γαρ)  ότι αυτός είναι που ενοχοποίησε τον Μαβυμπές κατ΄εντολή του έπαρχου. Ο Καίσαρας το ακούει, στέλνει τους συνωμότες στη φυλακή, ελευθερώνει τον μικροπαραγωγό κι έτσι οι δυο Γαλάτες τον παραδίδουν στην οικογένειά του και επιστρέφουν στην Αρμορίκη όπου ακολουθεί το καθιερωμένο τσιμπούσι.

Η ιστορία εκτυλίσσεται στη Λουζιτανία/Πορτογαλία, οπότε έχουμε πολλές αναφορές σχετικές με τη σημερινή Πορτογαλία.

Ξεκινάμε από τα ονόματα. Όλων των Λουζιτανών τα ονόματα τελειώνουν σε -ες, όπως συμβαίνει και με πολλα επώνυμα Πορτογάλων σήμερα. Τα πορτογαλικά επώνυμα σε -es μπορεί να είναι  πατρωνυμικά (πχ Φερνάντες, Ροντρίγκες), όμοια με τα αντίστοιχα ισπανικά σε  -ez, ή να δηλώνουν  καταγωγή, π.χ. Τσάβες.

Ο άδικα φυλακισμένος παραγωγός γάρου λέγεται Mavubes, που παραπέμπει στο γαλλικό ma  vue  baisse = η όρασή μου μειώνεται. Υπάρχει ένα έξοχο λογοπαίγνιο στην αρχη  της ιστορίας. Στη φυλακή, και ενώ ο έπαρχος παινεύει τον προδότη και του λέει ότι αξίζει να αποκτήσει δική του έπαυλη σε κάποιο λόφο, ένας δεσμοφύλακας φωνάζει τον κρατούμενο να πάρει το γεύμα του:

— Μavubès, lentilles!

Κατά λέξη: Μαβυμπές, φακές!

Αλλά lentilles είναι και οι φακοί των γυαλιών (ή επαφής), οπότε:

— Η όρασή μου μειώνεται, φακούς!

Ο προδότης λέγεται Pirespès, δηλαδή pire espèce, χείριστο είδος, άθλιο υποκείμενο. Ένας  άλλος Λουζιτανός λέγεται gepehès, δηλαδή gps.

Για ποιο πράγμα είναι γνωστή η  Πορτογαλία; Για τον μπακαλιάρο. Ο μπακαλιάρος είναι  πανταχού παρών στην ιστορία, προς μεγάλη λύπη του Οβελίξ που δεν τον συμπαθεί καθόλου και νοσταλγεί τα αγριογούρουνα. Βέβαια,  οι Πορτογάλοι εκτός από τον μπακαλιάρο λατρευουν και το λεϊτάο, το γουρουνόπουλο γάλακτος, αλλά αυτό δεν  βόλευε στην ιστορία και παραλείπεται.

Κάνει όμως την εμφάνισή της μια άλλη τοπική σπεσιαλιτέ, τα παστέις ντε νάτα (pasteis de nata -pastel de nata στον ενικό).

Τους κυνηγάνε οι Ρωμαίοι, οπότε ο Οβελίξ βομβαρδίζει τους διώκτες του με  παστέις και ταυτόχρονα ο σεναριογράφος μάς βομβαρδίζει με  αλλεπάλληλα ζαχαροπλαστικά λογοπαίγνια:

— Είστε  η αφρόκρεμα  της  λεγεώνας, μάς έλεγαν -λέει ο πρώτος.

— Η πείρα μας μάς ζημιώνει, λέει ο άλλος, αλλά dessert είναι και το επιδόρπιο.

Ο τρίτος λέει ότι θα έπρεπε να ρίξουν από τα πλάγια, παίζοντας με τις λέξεις flanc (πλευρά, πλάγια) και flan (κρέμα καραμελέ).

Στην περιπέτεια εμφανίζονται και γνωστά στοιχεία της σημερινής Λισαβόνας όπως το κίτρινο τραμ 28

O πιτσιρικάς δεξιά που παίζει μπάλα, με το VII – 7 στη φανέλα, είναι ο Κριστιάνο Ρονάλντο. Εμφανίζεται, πιο καθαρά, και σε ένα άλλο καρε.

Αλλά ο σεναριογράφος προτίμησε, απ’ όλα τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της σημερινής Πορτογαλίας, να αναδείξει τη μελαγχολία, τη saudade, και μαζί τα φάδο. Να, εδώ στο ψαροχώρι όπου αποβιβάζονται οι ήρωές μας:

Οι ψαράδες που ξεραίνουν τον μπακαλιάρο έχουν φιλοσοφική διάθεση:

— Κοίτα, γύρισε ο Μπουλκιές

— Τι συγκίνηση!

— Μια μέρα  δεν θα γυρίσει πια, έτσι είναι, τι να κάνουμε

— Κι εμείς δεν θα’μαστε εδώ για να δούμε  ότι δεν γύρισε.

Όλο τέτοιους διαλόγους έχει στην περιπέτεια. Τη μελαγχολία αυτή την αποδίδουν στο γεγονός ότι υποδουλώθηκαν στους Ρωμαίους ύστερα από προδοσία κάποιων δικών τους.

Προσέξτε και κάτι γλωσσικό. Σε όλη την περιπέτεια, οι Λουζιτανοί, όλες τις γαλλικές λέξεις σε -tion (εδώ tradition, émotion), που δεν είναι και λίγες, τις προφέρουν σε -ção, όπως είναι στα πορτογαλικά δηλαδή: emoção, tradição. Αυτό δεν μπορεί να μεταφερθεί στα ελληνικά. Υποθέτω πως στη μετάφραση θα χρησιμοποιηθεί κάποιο χαρακτηριστικό των βόρειων ιδιωμάτων, το -ου ας πούμε. Ή ίσως το κρητικό τσι, τσε, ποιος ξέρει.

Υπάρχουν και πολιτικές αναφορές. Ας πούμε, στη φυλακή γίνεται ο εξής διάλογος:

Ο ένας φυλακισμένος λέει: — Ακούσατε, καταραμένοι Ρωμαιοι! Μια μέρα θα ξαναπάρουμε την εξουσία.

Και ο άλλος: Κι άλλος νεαρός ιδεαλιστής, που πιστεύει πως μπορεί να κάνει επανάσταση (ρεβολουσάο!) με τα oyez!

Εδώ υπάρχει ένα ωραίο λογοπαίγνιο. Η επανάσταση του 1974 στην Πορτογαλία, η  επανάσταση των γαριφάλων, λέγεται στα γαλλικά révolution des oeillets. Το γαρίφαλο, oeillet, προφέρεται ογιέ, όπως και το Oyez! (ακούσατε!)

Υπάρχει κι άλλη μια αναφορά στην πορτογαλική πολιτική σκηνή. Για να διεισδύσουν στο μεγα-όργιο, οι δυο ήρωές μας μεταμφιέζονται σε ντόπιους.

Ο Οβελίξ δεν καλοβλέπει αυτή την αλλαγή εμφάνισης, διότι του κάνει πολύ πλατύ μέτωπο (un grand front).

Και ο Αστερίξ: Είναι πολύ διαδεδομένο/δημοφιλές εδώ αυτό το χτένισμα.

Εδώ, παίζει με τον ορο front populaire, λαϊκό μέτωπο, που υπάρχει και στη  Γαλλία -για κάμποσο καιρό στην Πορτογαλία κυβερνούσε συνεργασία των Σοσιαλιστών με την Αριστερά, λαϊκό μέτωπο.

Κάποιες αναφορές θα χαρακτηρίζονταν ξερωγώ αντικαπιταλιστικές, όπως όταν οι μεγαλοεπιχειρηματιες συζητούν πόσο συμφέρει να στέλνουν την παραγωγή σε εξωτικά μέρη με  χαμηλά μεροκάματα:

— Οι Κιμμέριοι δουλεύουν XVIII (18) ώρες τη μέρα.

— Λουφαδόροι! Οι Φρύγες δουλεύουν 24ωρο.

— Σιγά τα ωά! Οι  Ελαμίτες εργάτες μου αυτομαστιγώνονται γιατί βρίσκουν ότι ο μαστιγωτής παραείναι μαλακός.

Υπάρχει  επίσης σάτιρα των πάσγουορντ και της διαφήμισης. Και στη φοινικική γαλέρα, οι κωπηλάτες δεν είναι πια «συνεταίροι που δεν διάβασαν τη σύμβαση» όπως στην παλιά περιπέτεια, αλλά «πελάτες, που μπορούν  να λύσουν τη σύμβαση  στην ημερομηνία εκπνοής της, αλλά δεν  θυμούνται ποια είναι αυτή».

Υπάρχει και πολιτική ορθότητα; Έγινε μια σχετική συζήτηση. Πολλοί στη Γαλλία παίνεψαν το κόμικς επειδή δεν έχει παλαιού τύπου καλαμπούρια. Άλλοι, δεν το εκτίμησαν αυτό.

Μια χαρακτηριστική περίπτωση είναι ότι στο ταξίδι τους με  το φοινικικό πλοίο οι Γαλάτες μας συναντάνε τους γνωστούς μας πειρατές -μόνο που τώρα πια ο μαύρος βιγλάτορας προφέρει κανονικά τα ρο όταν μιλάει, κάτι που το σχολιάζει ένας σύντροφός του.

Το να τρώει ο μαύρος τα ρο θεωρήθηκε (ίσως όχι άδικα) ρατσιστικό χιούμορ. Δείτε ομως:

Στο πρώτο καρέ ο Κοκκινογένης, ο πειρατής, βλέποντας τη  φοινικική γαλέρα από μακριά, λέει:

— Ευκαιρία να ξελασπώσουμε, παιδιά! Κοιτάξτε τι έφερε στον δρόμο μας ο Tyr (ένας θεός των Βίκινγκ)

Στο δεύτερο καρέ, αφού φάγανε το ξύλο, ο βιγλάτορας λέει:

— Προσωπικά, θα προτιμούσα τον Τυρ αλλού.

Αλλά Tyr ailleurs παραπέμπει στο tirailleur, ίδιο προφέρεται. Και οι Tirailleurs Senegalais, οι Σενεγαλέζοι τυφεκιοφόροι/ακροβολιστές ήταν, τον καιρό της αποικιοκρατίας, σωμα αποτελούμενο από Αφρικανούς πεζικάριους από τις αποικίες, που υπέστη βαρύτατες απώλειες στον πρώτο πόλεμο.

Κι έτσι, σε μια συζήτηση που παρακολούθησα στο Ρεντιτ, ένας διαμαρτυρήθηκε για την κορεκτίλα που έβαλε τον μαύρο να προφέρει κανονικά τα ρο, ένας δεύτερος είπε ότι καλά έκαναν και παράτησαν τα ρατσιστικά κλισέ ότι οι μαύροι δεν μιλάνε καλά γαλλικά, κι ένας τρίτος του βγήκε ότι έμαθε τα ρο αλλά το έριξε σε χειρότερα ρατσιστικά λογοπαίγνια όπως με  τους tirailleurs,

Από την άλλη, έχει μια βάση κάτι που είπε ένας τέταρτος στην ίδια συζήτηση, ότι οι μπούμερ σαν κι εμένα έχουν τις 24  περιπέτειες του πρώτου κύκλου, των  Γκοσινί-Ουντερζό, με το χιούμορ της εποχής εκείνης. Οι σημερινοί νέοι έχουν τις καινούργιες περιπέτειες με το χιούμορ το σημερινο.

Ίσως νάναι έτσι. Εμένα δεν με ενόχλησε το «καινούργιο» χιούμορ της περιπέτειας, αλλά δεν θα της έβαζα πολύ καλό βαθμό. Ίσως επειδή είναι κάπως αδύνατη η πλοκή, χωρίς δευτερεύοντες κλάδους. Όχι ότι είναι βαρετή περιπέτεια. Απλώς, δεν συγκρίνεται με τις καλές περιπέτειες του πρώτου κύκλου, επί Γκοσινί.

Αλλά εγώ είμαι μπούμερ.

Και να μετρώ και να’ναι ο Γκοσινί μας σαρανταοχτώ χρόνια μες στη γης.