100 ίλες

Εκατό ίλες ιππικού, τον παλιό καιρό θα ήταν φόβος και τρόμος -ακόμα περισσότερο στις μέρες μας, αλλά 100 ίλες τεθωρακισμένων. Ίλη είναι η βασική μονάδα  του όπλου των τεθωρακισμένων και παλαιότερα του ιππικού, αντιστοιχεί με τον  λόχο στο πεζικό.

Η λέξη είναι ελληνιστική, γραφόταν  με ψιλή -μη βάλετε δασεία,  θα βγείτε εκτός ίλης. Κάπου βρήκα ότι η αρχαία ίλη  είχε 64 ιππείς. Ιππικό δεν έχουμε πια, αν και πριν από πεντέξι χρόνια ξαναδημιουργήθηκε μια ίλη ιππικού, με καμιά ντουζίνα άλογα, για τελετουργικούς λόγους, δηλαδή για το ίρτζι κάποιου απόστρατου -επειδή όμως κατάλαβαν ότι του ψωριάρη του λείπουν πολύ πιο κρίσιμα πράγματα από τη  σκούφια με  το μαργαριτάρι, η ίλη διαλύθηκε και δεν ξέρω τι έγιναν τα άλογά της. Αλλά πλατειάζω.

Θα το ψυλλιαστήκατε όμως ότι το σημερινό σημείωμα δεν έχει στρατιωτικό περιεχόμενο. Αποτελεί συνέχεια, σίκουελ πείτε, ενός άρθρου που βάλαμε  πριν  από κανα μήνα, που το είχε στείλει ο φίλος μας ο Τόλης και είχε τίτλο 100 άδικα. Θα θυμάστε πως το άρθρο εκείνο δεν απαριθμούσε περιπτώσεις αδικίας αλλά λέξεις που τελειώνουν σε -άδικο, όπως γκαζάδικο, γαλατάδικο ή τρελάδικο.

Έτσι και το σημερινό άρθρο, που βασίζεται και πάλι σε έναν κατάλογο που έστειλε ο φίλος  μας  ο Τόλης: θα δούμε ουσιαστικά που τελειώνουν σε -ίλα. Ο Τόλης έστειλε έναν κατάλογο με 101 λήμματα, τον έβαλα στο ηλεσυρτάρι και περίμενα να περάσουν μερικές μέρες. Προχτές, στην ανθολόγηση που έκανε ο Theo από την αυτοβιογραφία του Σαββόπουλου εντόπισα τρεις λέξεις σε -ίλα:

κομματίλα (πολλή κομματίλα τριγύρω)

καφρίλα (τέτοια καφρίλα δεν την ξανάκανα)

εντεχνίλα (ο Πορτοκάλογλου … δεν παρασύρθηκε από την εντεχνίλα).

Κι έτσι είπα να βάλω σήμερα τον κατάλογο του Τόλη, στον οποίο πρόσθεσα την κομματίλα και την εντεχνίλα, που δεν τις είχε βάλει.

Το επίθημα  -ίλα το βρίσκω πολύ ενδιαφέρον και είναι πολύ παραγωγικό στην προφορική και ανεπίσημη γλώσσα.

Σύμφωνα με το ΛΚΝ, το -ίλα είναι επίθημα για το σχηματισμό θηλυκών ουσιαστικών παράγωγων από ονόματα· δηλώνει: α. δυσάρεστη οσμή (ή και γεύση, χρώμα): (ιδρώτας) ιδρωτίλα, (λάδι) λαδίλα, (τράγος) τραγίλα, (τσιγάρο) τσιγαρίλα· (πικρός) πικρίλα, (ξινός) ξινίλα, (κίτρινος) κιτρινίλα. β. δυσάρεστη κατάσταση: (σάπιος) σαπίλα.

Πώς προέκυψε το επίθημα; Από το λατινικό -ile ή το ιταλικό -ile, επίθημα για τη δήλωση του χώρου όπου σταβλίζονται ζώα:

[λατ. μετουσ. επίθημα -ile (< ουσιαστικοπ. ουδ. του επιθήματος κτητ. επιθ. –ilis) με βάση ον. ζώων, δηλωτικό “περιοχής”, δηλ. στάβλου για το σχετικό ζώο: equile `στάβλος για άλογα΄ (< equus `άλογο΄), caprile `στάβλος για κατσίκες΄ (< capra `κατσίκα΄), bovile `στάβλος για βόδια΄, suile `στάβλος για γουρούνια΄ ή και μέσω του ιταλ. -ile με την ίδια λειτουργία: caprile, canile (για σκύλους), porcile (για γουρούνια), ίσως με τη βοήθεια εκφράσεων όπως odor di porcile `μυρωδιά στάβλου γουρουνιών΄

Και  έγινε -ίλα με την επίδραση αφηρημένων θηλυκών ουσιαστικών σε -α ή και από επίδραση των λ. μυρουδιά, βρόμα

Διότι βέβαια αρχικά το -ίλα δήλωνε τη δυσάρεστη μυρωδιά μόνο: τυρίλα, ποδαρίλα (κάποτε και σε γενική, αφού στα αρχαία τα ρήματα οσμής έπαιρναν γενική, ελλυχνίου όζει – μυρίζει τυρίλας).

Από τη δυσάρεστη οσμή έγινε εύκολα η επέκταση στη δυσάρεστη κατάσταση: η σαπίλα θα μπορούσε αρχικά να είναι η αποφορά του σάπιου, όμως γενικεύτηκε και σε μεταφορικές σημασίες. Παρόμοια, με χρώματα: ασπρίλα, μαυρίλα, κοκκινίλα, όπου έχει σαφώς αρνητική χροιά -η ασπρίλα είναι ανεπιθύμητη, η λευκότητα είναι περιζήτητη.

Και με αλλη μια επέκταση, τις τελευταίες δεκαετίες, σε θέματα συμπεριφοράς (καφρίλα) ή για το κλίμα ή την αντίληψη που επικρατεί σε έναν χώρο,  σε ένα έργο τέχνης, σε μια κατάσταση: εντεχνίλα, εϊτίλα (για τα ογδόνταζ), κορεκτίλα (έχουμε άρθρο).

Η κορεκτίλα και η εϊτίλα μάς δείχνουν ότι το -ίλα είναι πολύ ευέλικτο επίθημα αφού μπορεί να συνδυαστεί και με ξένες λέξεις ή τμήματα όρων. Και σχεδόν πάντα δίνει αρνητική χροιά. Ανετίλα δεν είναι το να νιώθεις άνετα, αλλά να το παρακάνεις φτάνοντας στην αμεριμνησία ή να κάνεις προσποιητή επίδειξη ότι νιώθεις άνετα.

Ιδού τώρα ο κατάλογος του Τόλη. Θα μπορούσα να  τον συμπληρώσω εγώ, δεν είναι δύσκολο να βρεθούν κι άλλες ίλες,  αλλά προτίμησα να αφήσω περισσότερο χώρο για δικά σας σχόλια.

Τέλος,  να πούμε και  πάλι ότι, όπως και με  τα «αδικα», έτσι κι εδώ, ο Τόλης περιλαμβάνει τον  κατάλογο και λέξεις που τελειώνουν μεν σε -ίλα αλλά το -ίλα ανήκει στο θέμα και δεν είναι επίθημα, π.χ. βίλα, νίλα, ξεφτίλα. Αυτές τις σημαδεύω  με ένα αστεράκι.

1. αγελαδίλα
2. ανατριχίλα
3. ανετίλα
4. αντρίλα
5. αριστερίλα
6. αρρωστίλα
7. ασπρίλα
8. ασχετίλα
9. αυγουλίλα
10. βαπορίλα
11. βαρβατίλα
12. βίλα*
13. βιτσίλα* [είδος πουλιού, εκτός αν είναι κάτι άλλο που το αγνοώ]
14. βοθρίλα
15. γαλατίλα
16. γατίλα
17. γεροντίλα
18. γκαρίλα
19. γουρουνίλα
20. δερματίλα
21. διχρονίλα
22. δρωτσίλα
23. εϊτίλα
24. εμπορίλα
25. εντεχνίλα
26. θαλασσίλα
27. ιδρωτίλα
28. καΐλα
29. καινουργίλα
30. καμαρίλα* [δάνειο από τα ισπανικά]
31. καπνίλα
32. καρπουζίλα
33. κατρουλίλα
34. καφρίλα
35. κιτρινίλα
36. κλανίλα
37. κοκκινίλα
38. κομματίλα
39. κοπρίλα
40. κορεκτίλα
41. κοτετσίλα
42. κρασίλα
43. κρεατίλα
44. κρεμμυδίλα
45. κωλίλα
46. λαδίλα
47. λαστιχίλα
48. μαντίλα*
49. μασχαλίλα
50. ματσίλα
51. μαυρίλα
52. μεϊνστριμίλα
53. μηχανίλα
54. μοντερνίλα
55. μουνίλα
56. μπαγιατίλα
57. μπαρουτίλα
58. μπιρμπίλα*
59. μωρουδίλα
60. ναϊντίλα
61. νεκρίλα
62. ντεθίλα
63. νίλα*
64. ξεραΐλα
65. ξεφτίλα*
66. ξινίλα
67. πεθαμενίλα
68. ποδαρίλα
69. πικρίλα
70. πιπίλα*
71. πιτσίλα*
72. πορδίλα
73. πουτσίλα
74. πρασινίλα
75. προβατίλα
76. σαπίλα
77. σκασίλα
78. σκατίλα
79. σκορδίλα
80. σκορδοκαΐλα
81. σκυλίλα
82. σπαρίλα
83. σταρχιδίλα
84. στοματίλα
85. ταγκίλα
86. τεκίλα*
87. τηγανίλα
88. τραγίλα
89. τραπίλα
90. τροχοβίλα*
91. τσαντίλα [από το τσαντίζω -αλλά και η ομόηχη τσαντίλα* των τυριών]
92. τσιγαρίλα
93. τυρίλα
94. φαγητίλα
95. φαρμακίλα
96. χαρντκορίλα
97. χαρτίλα
98. χουντίλα
99. χωματίλα
100. χωριατίλα
101. ψαρίλα
102. ψητίλα
103. ψοφιμίλα

Ο κατάλογος έχει 103 λήμματα, αλλά τα 11 έχουν σχηματιστεί χωρίς το επίθημα -ίλα. Έτσι κι αλλιώς όμως στα σχόλιά σας θα προσθέσετε, είμαι βέβαιος, πολύ περισσότερες ίλες, τύφλα νάχει η μεγαλη στρατιά του Ξέρξη!