Εορταστικά (από την ΕφΣυν)

Αναδημοσιεύω σήμερα το άρθρο που είχε δημοσιευτεί στην Εφημερίδα των Συντακτών την  περασμένη Τετάρτη, στη  στήλη  μου «Μέσα στις λέξεις». Συνήθως τα άρθρα αυτά τα αναδημοσιεύω την Παρασκευή, όμως τούτη τη φορά έκανα  εξαίρεση. 

Περιέργως, δεν έχουμε τόσα χρόνια λεξιλογήσει για τη γιορτή, οπότε πρόκειται για φρέσκο άρθρο. Εδώ έχω  προσθέσει μερικά.

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την  ηλέκδοση της εφημερίδας.

Εορταστικά

Παραμονή των Χριστουγέννων σήμερα, το κλίμα είναι δικαίως εορταστικό. Να ξεχάσουμε για λίγο τα προβλήματα και να λεξιλογήσουμε, ακριβώς, για τη γιορτή.

Γιορτή λέμε στη νεότερη γλώσσα· η αρχαία λέξη είναι εορτή, ήδη ομηρική· στη ραψωδία φ της «Οδύσσειας» ο Αντίνοος λέει ότι «νῦν μὲν γὰρ κατὰ δῆμον ἑορτὴ τοῖο θεοῖο ἁγνή», ο κόσμος ξεφαντώνει με του θεού μας την ιερή γιορτή, μεταφράζει ο Δ. Μαρωνίτης. Οι αετομάτηδες αναγνώστες θα πρόσεξαν πως η λέξη έπαιρνε δασεία, γι’ αυτό και σήμερα λέμε π.χ. μεθεόρτια. Πάντως, υπήρχε και ο ιωνικός τύπος «ορτή», π.χ. στον Ηρόδοτο.

Η λέξη «εορτή» προέρχεται από τύπο *Fe-Fορ-τα, που ίσως συνδέεται με το θέμα των λέξεων  έρανος και έροτις, αρχαία λέξη που σήμαινε επίσης εορτή. Η εορτή και τα παράγωγά της  είναι η μοναδική λέξη του (νεοελληνικού λεξικού) που αρχίζει από εο-, εκτός από ακρώνυμα  και παράγωγά τους (πχ εοκικός, εοκαβίτης).

Η εορτή έγινε γιορτή στα μεσαιωνικά χρόνια, με τροπή του εο σε ιο, συνίζηση και ημιφωνοποίηση του αρκτικού φθόγγου, όπως ο ιατρός έγινε γιατρός. Στη σημερινή γλώσσα συνυπάρχουν δύο τύποι, εορτή και γιορτή, χωρίς διαφοροποίηση σημασίας, απλώς ο πρώτος είναι επίσημος και σπανιότερος. Το ίδιο συμβαίνει και με τα παράγωγά τους, αφού έχουμε γιορτάζω και εορτάζω, εορταστικό αλλά και γιορταστικό, γιορτασμό πλάι στον εορτασμό, γιορτινά ρούχα αλλά εορτολόγιο.

Στο Ιστορικό Λεξικό  βρίσκω και τα εξής  παράγωγα και σύνθετα της γιορτής: γιορταλλάζω (φοράω ρούχα γιορτινά), γιορτάρης (ο εορτάζων), γιόρταση, γιορτάσι (από το απαρέμφατο εορτάσειν/γιορτάσειν), γιορτασιά (ο εορτασμός), γιορτάσιμος, γιόρτασμα,  γιορταστής, γιορτερός, γιορτεύω, γιορτιακός, γιορτιανός, γιορτιάτικος,γιορτινοντυμένος, γιορτινοντινάτος (παραλλαγή του),  γιορτίτσα, γιορτοβόλι, γιορτοβολίζω, γιορτοβολογώ, γιορτοκάμωμα, γιορτοκλαδεύω, γιορτοκομμάτα, γιορτοκρατώ, γιορτολειτουργιά, γιορτολόγημα, γιορτολόγι, γιορτολόγος, γιορτολογώ,  γιορτομάχος, γιορτοντυμένος, γιορτοπιάνομαι, γιορτόπιασμα, γιορτοπλένω,  γιορτόσπαρμα, γιορτοστόλι, γιορτοφόρι, γιορτοφοριάτικος, γιορτοφορώ, γιορτοψώμι.

Για  το γιορτόπιασμα  λέγαμε  και  πρόσφατα. Είναι το παιδί που έχει συλληφθεί (εν γαστρί, να εξηγούμαστε) τη νύχτα πριν από μεγάλη γιορτή -θεωρείται αμαρτία και το παιδί που πιάνεται παραμονή γιορτής, λέει η παράδοση, βγαίνει σημαδιακό, ανάπηρο παναπεί, ή δύστροπο. Τώρα,  πώς ξέρουν οι κουτσομπόληδες του χωριού πότε πιάστηκε κάθε παιδί, δεν το ξέρω. Προφανώς αφαιρούν 9 μήνες από τη μέρα της  γέννησης.

Το εορτοδρόμιο είναι το βιβλίο της εκκλησίας που περιέχει το σύνολο των ευαγγελικών περικοπών που διαβάζονται σε κάθε γιορτή του έτους. Ο εορτάζων (και η εορτάζουσα) είναι η πρώτη αρχαιότροπη μετοχή που μαθαίνουν τα παιδιά, πριν ακόμα πάνε σχολείο, αφού στο παιδικό πάρτι ο εορτάζων παίρνει τα δώρα και σβήνει τα κεράκια, αν πρόκειται για γενέθλια. Μπορεί βέβαια να πρόκειται για την ονομαστική εορτή του – έχω τη γιορτή μου σήμερα, θα πει το παιδί.

Γιορτή λοιπόν είναι η ημέρα που έχει αφιερώσει η εκκλησία στη λατρεία ενός αγίου ή για να τιμηθεί ένα θρησκευτικό γεγονός -έχουμε δεσποτικές και θεομητορικές εορτές, έχουμε και κινητές γιορτές, που εξαρτώνται από την ημερομηνία του Πάσχα. Ομως γιορτή είναι και ένα σύνολο από χαρούμενες εκδηλώσεις, τελετές ή πανηγυρισμούς που έχουν χαρακτήρα αναμνηστικό για κάποιο σπουδαίο, δημόσιο ή ιδιωτικό γεγονός: χριστουγεννιάτικη γιορτή, σχολική γιορτή, εθνική εορτή. Γιορτή μπορεί να λέγεται και μια ψυχαγωγική-εμπορική εκδήλωση, συχνά για την προώθηση τοπικών προϊόντων: γιορτή κρασιού, γιορτή κάστανου, γιορτή σαρδέλας, ο κατάλογος είναι ανεξάντλητος.

Κατόπιν εορτής, λέμε για κάτι που γίνεται με καθυστέρηση, εκπρόθεσμα, και επομένως δεν έχει το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα. Κυριακή κοντή γιορτή, λέμε για κάτι που περιμένουμε να συμβεί πολύ σύντομα. Για τον ακαμάτη κάθε μέρα είναι γιορτή, έλεγε μια παροιμία που κοντεύει να ξεχαστεί. Το ίδιο και στα αρχαία: αεργοίς αιέν  εορτά, στα Ειδύλλια του Θεοκρίτου.

Οι γιορτές, χωρίς άλλον προσδιορισμό, ή η περίοδος των εορτών, είναι ακριβώς οι μέρες που περνάμε τώρα, οι μέρες των Χριστουγέννων, όπως και οι αντίστοιχες του Πάσχα.

Τον καιρό της επίπλαστης ευμάρειας, οι τράπεζες έδιναν και «εορτοδάνεια», καταναλωτικά δάνεια για τις έκτακτες δαπάνες στις γιορτές – το Χρηστικό Λεξικό καταγράφει τον όρο με τη σημείωση ότι είναι «παλαιότερος», διότι τώρα οι τράπεζες δεν δίνουν ούτε απαραίτητα δάνεια. Βίος ανεόρταστος μακρή οδός απανδόκευτος, είχε πει ο Δημόκριτος· χωρίς γιορτές η ζωή είναι δρόμος μακρύς χωρίς πανδοχείο. Να γιορτάσουμε, αγαπητοί αναγνώστες. Καλές γιορτές, με υγεία και αγάπη!