Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Η ζάντζα, ο ζάρκος και το ζεμπερέκι

Posted by sarant στο 7 Δεκέμβριος, 2012


Τα άρθρα που ανεβαίνουν στο ιστολόγιο κάθε πρωί, συνήθως γράφονται την προηγούμενη μέρα. Κι επειδή η χτεσινή μέρα ήταν μέρα γιορτής, οπότε είχα άλλες ασχολίες, για να μην σας αφήσω σήμερα… άναρθρους, (εννοώ χωρίς άρθρο, όχι πως θα έχανε η Βενετιά βελόνι), πήρα αφορμή από τη λέξη ζεμπερέκι, που την ανέφερα στο χτεσινό άρθρο, για την οποία έγινε και μια σχετική συζήτηση στα σχόλια, και σκέφτηκα να ανεβάσω εδώ τρία λήμματα από το βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται«, τα τρία λήμματα που βλέπετε στον τίτλο, ζάντζα, ζάρκος και ζεμπερέκι, που κοινό τους στοιχείο έχουν, απλώς, ότι αρχίζουν από το γράμμα ζ. Μπορεί να πείτε ότι είναι και αυτοδιαφημιστικό το άρθρο, αλλά μία στο τόσο δεν πειράζει, θαρρώ, να ευλογάω τα γένια μου.

Οι τρεις λέξεις που είναι το σημερινό μας θέμα δεν υπάρχουν στα μεγάλα σύγχρονα λεξικά μας (δηλαδή του Μπαμπινιώτη και του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη), μάλιστα η πρώτη από αυτές δεν υπάρχει, απ΄ όσο ξέρω, σε κανένα γενικό λεξικό, παρά μόνο, ίσως, σε γλωσσάρια τοπικών διαλέκτων. Ωστόσο, είναι λέξεις ακόμα ζωντανές σε τοπικό επίπεδο, και αναφέρω τα μέρη στα οποία (νομίζω ότι) ακούγεται η κάθε λέξη, αλλά φυσικά δέχομαι πολύ ευχαρίστως συμπληρώσεις όσον αφορά τη γεωγραφική διασπορά, αν ξέρετε ότι η λέξη ακούγεται στην περιοχή σας.

Νομίζω ότι είναι λέξεις αρκετά σπάνιες, δηλαδή φαντάζομαι πως οι περισσότεροι δεν θα τις ξέρουν -αν και το ζεμπερέκι είναι κάπως ευρύτερα γνωστή λέξη. Εξάλλου, οι πρώτες δύο λέξεις δεν είναι πανελλήνιες. Αλλά αυτά θα μου τα πείτε εσείς, αν δηλαδή τις ξέρετε και από πού.

Διευκρινίζω ότι περιορίζομαι στο να αντιγράψω τα λήμματα από το βιβλίο μου, όπου είχα βάλει όριο στην έκταση των λημμάτων (200 λέξεις το πολύ). Δηλαδή, δεν εκθέτω όλες τις πληροφορίες που μπορεί να βρει κανείς για κάθε λέξη -αλλά στα σχόλια μπορούμε φυσικά να προσθέσουμε περισσότερα κατά βούληση: το κείμενο που τυπώνεται σε χαρτί αναγκαστικά μπαίνει σε περιορισμούς που δεν τους έχουν τα ηλεκείμενα.

Ζάντζα

Η ζάντζα και οι ζάντζες είναι η ιδιοτροπία, τα νάζια, τα καμώματα, οι ζαβολιές. Όποιος κάνει ζάντζες είναι ζαντζιάρης· κι επειδή συνήθως ζάντζες κάνουν τα παιδιά και τα υποζύγια ζώα, λέμε ότι είναι ζαντζιάρικα. Η λέξη, που δεν την έχει κανένα γενικό λεξικό, ακούγεται κυρίως στην Ήπειρο, αλλά και στη Θεσσαλία και τη Δυτική Μακεδονία· τη βρίσκω όμως και στη Χίο. Πρέπει να ετυμολογείται από το ιταλικό/ενετικό usanza (συνήθεια), με δείνωση της σημασίας, κάτι συχνό στα δάνεια.

Στο διήγημα Το στοιχειό στη Μονόπλατη, ο Κοτζιούλας περιγράφει ένα παιδί νευριασμένο επειδή το αποκόβουν απ’ το θηλασμό: «Θα του ’δινε βραστόγαλο, θα κοίταε να το χύσει. Θα του ’φκιανε γαλοκούρκουτα, θα ’κανε πέρα όλο ζάντζες». Από κοντινά μέρη είναι και ο Σωτήρης Δημητρίου, που γράφει στο Ντιαλίθ’ ιμ Χρηστάκη για ένα άλλο παιδί, που «έβγαλε κι αυτό σα μεγάλωσε ζάντζες και παράξενα φερσίματα».

Στο Διαδίκτυο βρήκα έναν καλόν ορισμό: «Ζάντζες λέγανε από παλιά οι χωρικοί τις ζαβολιές που κάνανε τα πουλάρια, μέχρι να συνηθίσουν να ζούνε αρμονικά με τα αφεντικά, τους ανθρώπους. Δηλαδή, να είναι υπάκουα». Εσείς, τις έχετε κόψει τις ζάντζες;

ζάρκος

Ζάρκος είναι ο γυμνός, είναι και ο φτωχός. Λέξη που ακούγεται στην Ήπειρο και στη Δυτική Θεσσαλία, ενώ στα Επτάνησα ακούγεται η παραλλαγή ζόρκος. Η ετυμολογία της είναι άγνωστη. Υπάρχει και τοπωνύμιο Ζάρκο, σε γυμνά από βλάστηση μέρη. Είναι και επώνυμο –ο Γιώργης Ζάρκος ήταν συγγραφέας.

Με την πρώτη σημασία της λέξης, ο Κρυστάλλης έγραψε πως όποιος περπατάει τη νύχτα σ’ έρημα μέρη μπορεί να τύχει να δει τις νεράιδες «να λούζουνται στα ρέματα με ζάρκα τα κορμιά τους», γυμνές δηλαδή. Σαν ένδειξη εγκατάλειψης, πάλι ο Κρυστάλλης: «Οι άλλοι μείναμαν ζάρκοι κι έρμοι». Με τη σημασία του πάμφτωχου: «Ζάρκος λαός ως πότε, φώναξα, θα σκύφτει;» (Κοτζιούλας). Καμιά φορά, σημαίνει ελαφρά ντυμένος: «Πώς πολεμάει η κλεφτουριά το τούρκικο τουφέκι / πώς πολεμούν οι Έλληνοι ζάρκοι και στο γελέκι».

Για την επτανησιακή παραλλαγή, ζόρκος, κάποιοι πιστεύουν (κακώς) ότι προέρχεται από το ζόρικος. «Όποιος λέει πάντ’ αλήθεια, ζόρκος γλήγορα θα μείνει» έγραψε, μεταφράζοντας γαλλική παροιμία, ο Σκιαδαρέσης. Και μια κεφαλλονίτικη: «Που γράφει ζόρκονε ο Θεός βρακί δεν αποτάζει» – δείτε και αποτάζω*.

ζεμπερέκι

Ζεμπερέκι είναι ο παλαιός τύπος μπετούγιας που μοιάζει με μοχλό και υψώνεται με πίεση του αντίχειρα. Δάνειο από το τουρκικό zemberek, που θα πει ελατήριο. Η λέξη ακούγεται κυρίως στην Πελοπόννησο. Στην Κρήτη λέγεται ζεμπερές, ενώ στη Σάμο ζουμπερέκι. Για κάποια ολοσχερή λεηλασία πόλης, διάβασα ότι πήρανε «μέχρι και τα ζεμπερέκια απ’ τις πόρτες». Παλιότερα, υπήρχε η φράση «δεν δουλεύει καλά το ζεμπερέκι» όταν κάποιος είχε καρδιακά προβλήματα.

Όπως και το συμβατικό πόμολο, το ζεμπερέκι είναι ηχηρό. Ο Τερζάκης στον Απρίλη γράφει: «Ξάφνου η ανάσα μου κόβεται· ακούω το ζεμπερέκι της πόρτας που ανασηκώνεται, το πορτόφυλλο ανοίγει, νιώθω μια σκιά να μπαίνει….» Ο ηλείος συγγραφέας Δημήτρης Κανελλόπουλος θυμάται τα παιδικά του χρόνια: «Κάποτε έπιανα το ζεμπερέκι της πορτοπούλας και τους τρέλαινα με το τσικ-τσικ πάνω-κάτω».

Το ζεμπερέκι περιλαμβάνεται στις «εκφυλλοφορητέες» λέξεις που συμπεριέλαβε σε παράρτημα του λεξικού του ο Σκαρλάτος ο Βυζάντιος στα μέσα του 19ου αιώνα, δηλ. αυτές που πρέπει να αποβληθούν. Πράγματι, τα περισσότερα λεξικά δεν την έχουν, έχει όμως εξασφαλίσει μιαν ελάχιστη διαιώνιση, αφενός διότι Ζεμπερέκι λέγεται ένα γνωστό μεζεδοπωλείο και αφετέρου επειδή απ’ όσο ξέρω δεν υπάρχει άλλη λέξη για τον συγκεκριμένο μηχανισμό, ο οποίος ακόμα πουλιέται στα ειδικά μαγαζιά.

Advertisements

101 Σχόλια to “Η ζάντζα, ο ζάρκος και το ζεμπερέκι”

  1. Γς said

    Καλημέρα
    >«Ζάντζες λέγανε από παλιά οι χωρικοί τις ζαβολιές που κάνανε τα πουλάρια, μέχρι να συνηθίσουν να ζούνε αρμονικά με τα αφεντικά, τους ανθρώπους. Δηλαδή, να είναι υπάκουα». Εσείς, τις έχετε κόψει τις ζάντζες;

    Ναι αφεντικό, τις έχουμε κόψει.
    [Τα πουλάρια του ιστολογίου]
    🙂

  2. Νέο Kid Στο Block said

    Τη ζάντζα την ήξερα. Την έλεγαν οι γιαγιάδες. Τις άλλες, όχι.
    Πολιτικολογωντας ελαφρώς, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο κος Κουβέλης κάνει ζάντζες στον κυβερνητικό συνασπισμό; 🙂

  3. Γς said

    Οσες ζάντζες και να κάνει, ζάρκος θε να απομείνει…

  4. Voulagx said

    Περι πετουγιας: http://www.slang.gr/lemma/show/petougia_1351

  5. Γς said

    Ζεμπερέκια, (μ)πετούγιες, πόμολα.

    Το έχω πεί κι αυτό:
    Σε μαγαζί ειδών κιγκαλερίας.
    Περίμενα μια ωρα να τελειώσουν, ακούγοντας τρελά πράγματα για πατέντες και παράλογες απαιτήσεις πελατών. Ηρθε η σειρά μου.
    -Εσείς κύριε, τι θα θέλατε;
    -Α, μια σκόνη…
    -Τι σκόνη;
    -Για πόμολα.
    -Για πόμολα; Γιατί;
    -Για να βγάλουν τρίχες…

  6. spiral architect said

    Καλημέρα! 🙂
    Όχι, δεν έχω ακούει, ή διαβάσει καμιά από τις τρεις λέξεις, αν και έχω διαβάσει το πολυδιαβασμένο του Σωτ. Δημητρίου με τις πολλές ηπειρώτικες λέξεις που κάποιες τις καταλάβαινα από τα συμφραζόμενα.
    Επίσης αν και Κρητικός, ούτε καν τον ζεμπερέ έχω ακούσει, ίσως γιατί όταν κατεβαίνω στα πάτρια εδάφη, φιλοξενούμαι σε πιο σύγχρονα σπίτια, αλλά και σε ένα ορεινό μιτάτο που έχω μείνει, η πόρτα του δεν είχε ζεμπερέ(-κι). Ένα σύρμα είχε. 😆

    Πάντως το σλανγκλεξικό την έχει.

  7. Υδραία said

    Στην Ύδρα πάντως και ζεμπερέκια έχουμε, και ζεμπερέκια τα λέμε. Πολύ καλή σας ημέρα!

  8. Καλημέρα.
    Τις ζάντζες δεν τις έχω ακούσει. Έχουμε όμως σ(ν)τράντζες. Ο ζάρκος είναι κοινότατη λέξη στην Ήπειρο, δίνει και σύνθετα, ζαρκόκωλος και ζαρκοπόδαρος.

  9. Γς said

    Θυμάμαι δεν είχα ούτε μια ώρα στη Νέα Υόρκη και έγινε ληστεία δίπλα μας.
    Για πότε πέσανε κάτι μπάρες πίσω από τις πόρτες του ξενοδοχείου…
    Και μου θύμισαν τους κάγκαρους που είχα ακούσει ότι μαντάλωναν τις εξώπορτες στη Πλάκα της παλιάς Αθήνας.
    Μανταλώνω το ρήμα. Πως το λέγαμε αυτό που μαντάλωνε;; Μαντάλι; Μάνταλο;
    Τέλος πάντων από τον κάγκαρον αυτόν κι οι Αθηναίοι κάγκαροι (αυτόχθονες).
    Πάω στοίχημα ότι θα το έχετε ξετινάξει κι αυτό το θέμα εδώ

  10. Γς said

    8:
    >Έχουμε όμως σ(ν)τράντζες

    Εχουν τόσο σχέση με τις ζάντζες, όσο κι οι … ζάντες.
    Αν βέβαια εννοείς (που εννοείς) τις μηχανές που στραντζάρουν τις λαμαρίνες

  11. Βαγγελης said

    Καλημέρα. Επισημαίνω την ύπαρξη ενός συγγραφέα που έχει επίθετο μιαν από τις παραπάνω λέξεις, ο Γιώργος Ζάρκος. http://www.greekbooks.gr/zarkos-giorgos.person

  12. sarant said

    Ευχαριστώ πολύ για τα πρώτα σχόλια!

    3: Αμ μπράβο,ωραία συνδυαστική φράση!

    7: Καλημέρα, καλώς ήρθατε!

    11: Το λέει και το άρθρο. Ο Ζάρκος είναι από τους πρώτους που έγραφε συστηματικά σε φωνητική γραφή, κάποτε θα αναφερθούμε.

  13. marulaki said

    Άσχετο αλλά εμένα μου θύμισε το Ζάρκο Πάσπαλι(-ε; ).

    #9: Μάνταλο, βέβαια!

    Υπάρχουν και οι γνωστές αμπάρες, χιλιοτραγουδισμένες, ας αναλάβουν όμως οι πιο έμπειροι τη μουσική επένδυση του άρθρου.

  14. #10
    Δίκιο. Ξέχασα να γράψω ότι οι σ(ν)τράντζες έχουν την ίδια σημασία με τις ζάντζες.

  15. alex said

    στα Τρίκαλα χρησιμοποιούν τη λέξη ξεζάρκωτος για να δηλώσουν το γυμνό ή τον ελαφρά ντυμένο. Στον κάμπο υπάρχει και χωριό με την ονομασία «Ζάρκο» Επίσης έχω ακούσει τη λέξη «ζουμπουρέκι» να σημαίνει το μικρό εργαλείο ή μηχανικό μέρος

  16. sarant said

    13: Λες να έχει σχέση ο Ζάρκο;

    15: Μια άλλη φίλη που έχει παρτίδες με Τρίκαλα λέει (στο φέισμπουκ) ότι από εκεί έμαθε τις ζάντζες.

  17. ngp said

    Η ζάντζα μου φαίνεται συγγενική με τις τζιριτζάντζουλες = καμώματα

    http://www.livepedia.gr/index.php/%CE%A4%CE%B6%CE%B9%CF%81%CE%B9%CF%84%CE%B6%CE%AC%CE%BD%CF%84%CE%B6%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%B1

    http://el.wiktionary.org/wiki/%CF%84%CE%B6%CE%B9%CF%81%CE%B9%CF%84%CE%B6%CE%AC%CE%BD%CF%84%CE%B6%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%B1

    http://www.tsiritsantsoules.gr/

  18. Anasto said

    Καλημέρα και χρόνια πολλά στον Νικοκύρη και τους λοιπούς συνονόματούς μας, έστω και λιγουλάκι καθυστερημένα,

    Ζάρκο ήταν κι ο Πάπαλιε καλή του ώρα. Φαντάζομαι θα έχει σχέση η λέξη με το όνομα.

    Ωραία, το μάθαμε το ζεμπερέκι. Στο σπίτι στο χωριό θα κάνω τον έξυπνο στον πατέρα μου δείχνοντας του τ’ αμπελοχώραφά του. Το άλλο με τον κρίκο στην αυλόπορτα που τον γυρίζω κι ανασηκώνεται η μπάρα από μέσα ξέρει κανείς αν έχει ονομασία;

  19. π2 said

    Για το Ζάρκο Τρικάλων, βλ. τις πρώτες σελίδες αυτού του άρθρου: http://e-journals.ekt.gr/bookReader/show/index.php?lib=deltion&path=1202/1127#page/1/mode/2up

  20. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα!

    17: Στη σημασία συγγενεύουν αλλά δεν ξέρω αν έχουν ετυμολογική σχέση.

  21. Για το ζάρκο συνοψίζω όσα γράφει ο Οικονόμου, Τοπωνυμικό Ζαγορίου, σελ. 510. Πιθανότατα προέρχεται από σλαβική ρίζα. Υπάρχει το βουλγαρικό επίθετο žarъk, -rka, -rko που σημαίνει ‘φλογερός, ζεστός’. Η φωτιά είναι žar ενώ υπάρχει και επίρρημα žarko (=θερμά). Η αρχική σημασία εξελίχτηκε σημασιολογικά ως εξής: ζεστός>καμμένος>γυμνός. Δίνει και παραδείγματα για το πώς το ž αποδόθηκε z στα ελληνικά. Παραθέτει διάφορα ομόρριζα τοπωνύμια καθώς και τα προσωπωνύμια Žarko στα σερβικά (νάτος ο Πάσπαλι), Žurko στα βουλγαρικά.

  22. Νέο Κid said

    Ε ναι! Ο Zάρκο Πάσπαgλ (κλητική:Πάσπαgλε.εξού και ‘γιεμπέμησέ τους μέσα στο Παλαί, πάσπαλιέε,πάσπαλιέεε!) ήταν ‘καυτός’ σουτέρ! Μοναδική εξαίρεση κάτι κρισιμότατες βολές κάποτε στο Τελαβίβ 🙂 και μετά κάνανε πανώ τα παόκια τον Κορνήλιο Μνησιβ..ε,σόρυ! ΤΟΜΣΟΝ. (την κατακρίνω παντως αυτη την καζούρα, το δηλώνω)

  23. Alexis said

    #8 Ο ζάρκος είναι κοινότατη λέξη στην Ήπειρο

    κ. Κοτορτσινέ, στην Πρέβεζα πάντως, όχι μόνο στην πόλη αλλά και στην ενδοχώρα, εγώ έχω ακούσει μόνο την παραλλαγή «ζόρκος» καθώς και το παράγωγο ρήμα «ξεζορκεύω»=ξεβρακώνω, ξεγυμνώνω.
    Προφανώς έχει επικρατήσει η επτανησιακή παραλλαγή…

    Καθυστερημένα χρόνια πολλά στο Νικοκύρη κι από μένα, χτες δεν πρόκανα.

  24. ekon said

    «Ζάντζα» και «ζεμπερέκι» λέμε κι εμείς (Ν. Φθιώτιδα). Το «ζάρκο» δεν τον έχω ξανακούσει.

  25. Τσούρης Βασίλειος said

    Καλημέρα σας
    Ζάντζα δεν λέμε ούτε μεις. Λέξη που λέμε με την ίδια έννοια είναι η ζγαρλιάντζα (ζαβολιά).

    Τα μή υπάκουα υποζύγια τα λέμε κλωτσιάρ(ι)κα.

    Εμείς πήγαμαν ζάρκα στις τσουκνίδες είναι δική μας έκφραση για να δείξουμε ότι δεν πήραμε τα απαραίτητα μέτρα προστασίας.

    Έχουμε και τη λέξη ξεμπλέτσωτος που σημαίνει γυμνός από τη μέση και πάνω. Προέρχεται από τη λέξη μπλέτς(ι) που
    μοιάζει για Σλάβικη. Γρηγόρη θα πρέπει να τη λέτε κι εσείς ψάξε τα ηλεκτρονικά κιτάπια σου.

    Το 1972 στο χωριό ήρθαν οι πρώτες τηλεοράσεις.Λίγο διάστημα αργότερα οι γερόντισσες μαζεύτηκαν για να δουν κι αυτές για πρώτη φορά στη ζωή τους τηλεόραση. Θυμάμαι την έκπληκτη και σχεδόν τρομαγμένη βάβω μ¨ να κάνει τη χαρακτηριστική χειρονονομία ( ένωσε τα δυό της χέρια ) και είπε:

    Τι ειν΄τούτα: Όλο κατ¨ζαρκόκωλες βγαιν΄ν και ριχν το ποδάρ σιαπάν …
    Άντε τώρα να τους εξηγήσεις ότι αυτό που είδαν ήταν κάποιο χορευτικό.. 🙂

  26. τυφλόμυγα said

    Στην Κρήτη συνηθίζεται αρκετά το τσεμπερές/ τζεμπερές. Γκουγκλίζονται και τα δύο.
    Το ρ. είναι τσεμπερώνω. Συνηθισμένη ερώτηση στα χωριά τσεμπέρωσες, σφάλισες, μαντάλωσες την πόρτα.

  27. Ανέβασα εδώ http://filecloud.io/vebmisrc τις σελίδες από «τα σλαβικά δάνεια στα ηπειρωτικά ιδιώματα» πάλι του Οικονόμου, που τα λέει καλύτερα και αναλυτικότερα για το ζάρκο.
    #23
    Έχετε δίκιο. Καμιά φορά όταν γράφω Ήπειρο, εννοώ την περιοχή των Ιωαννίνων…. 🙂

  28. Μαριλένα Θ. said

    Η μόνη επωδός της Πηλιορείτισσας γιαγιάς μου όταν ήμουν πιτσιρίκι και δεν έτρωγα, το σκασμένο, ήταν «μην κάνεις ζάντζες πάλι», αλλά η έτερη Καρδιτσιώτισσα γιαγιά χρησιμοποιούσε τη λέξη για να υποδηλώσει και τα νευράκια «τον έπιασε ζάντζα». Το δε Ζάρκο, μολονότι συνορεύει με τη Λάρισα (Φαρκαδόνα γαρ) όπου μένω, δεν το έχω ακούσει για τη λέξη γυμνός. Αντίθετα έχω ακούσει (και μου φάνηκε πολύ αστείο) να χρησιμοποιείται με την ίδια έννοια η λέξη «γκούλιος»

  29. spiral architect said

    @25: […] Τι ειν΄τούτα: Όλο κατ¨ζαρκόκωλες βγαιν΄ν και ριχν το ποδάρ σιαπάν …

    Το Canzonissima έβλεπαν; :mrgreen:

  30. sarant said

    Ευχαριστώ πολύ για τα νεότερα, από παλιούς και νέους σχολιαστές 🙂

    27: Μπράβο Γρηγόρη!

    28: Ο γκούλιος λέγεται σε άλλα μέρη γκόλιος. Σλάβικο.
    Βλέπω πάντως ότι η ζάντζα ακούγεται ίσαμε το Πήλιο.

  31. ΣοφίαΟικ said

    Κι εγώ τις τσιριτζάντζουλες σκεφτηκα με τη ζάντζα.
    Από την άλλη, το επίθετο Ζάρκος το νόμιζα αρβανίτικο. Βεβαίως άμα μου λες σημαίνει γυμνός, ε, οι πρόγονοί μου με αυτό το επίθετο ήταν πάμφτωχοι, τους πήγαινε γάντι.

  32. marulaki said

    #22 Είπα να μην μιλήσω για εκείνες τις βολές, ήμουν παιδί και είχα πληγωθεί… 😉

  33. Τσούρης Βασίλειος said

    29 Αγαπητέ spiral architect

    Όχι δεν έβλεπαν αυτό (Canzonissima 1969/70 – 6/27) γιατί και το 1971 τα μεγαλύτερα παιδιά του χωριού ( εγώ ήμουν 10 χρονών και παρέμεινα στο χωριό) για να δουν τον τελικό στο Wembley πήγαν με τα πόδια σε άλλο χωριό που έπιανε η τηλεόραση.
    Προφανώς είδαν κάποιο χορευτικό με πολλές χορεύτριες.

  34. Ιωαννης Μπουρας said

    Σας εύχομαι χρόνια με υγεία για την ονομαστική σας εορτή, Ζάρκο ειναι σε ολες σχεδόν τις σλαβικές γλώσσες η ζέστη δεν ξέρω αν βοηθώ στην ετυμολογηση,ίσως να έλεγαν <>!

  35. Ιωαννης Μπουρας said

    Επίσης , ζεμπερέκι λεγόταν τον περασμενο αιωνα και ο μηχανισμός κινητού ουραίου των όπλων.

  36. Δεν ξέρω αν η ζάντζα δίνει και την τζιριτζάντζουλα μια και αυτή η λέξη έχει σχέση με ζαβολιές.
    Το ζεμπερέκι μου θύμισε την παλιά ταβέρνα του Βαλασόπουλου στην Κυψέλη όπου αργότερα την δούλεψε ένας Πόντιος(δεν υπήρχε ταμπέλλα). Η πόρτα άνοιγε μ’ ένα σκοινάκι που κρεμότανε απ’ έξω και μετά πέρναγες από το φέις κοντρόλ του μαγαζάτορα- αν δεν του άρεσε η φάτσα σου σ’ έδιωχνε. Από φαΐ και κυρίως κρασί δεν παιζότανε
    Την λέξη ζάρκος την ήξερα αν και δεν έχω πολλή σχέση με Ηπειρο. Την είχα μάλιστα χρησιμοποιήσει στην ετυμολογική εισαγωγή αναφερόμενος στους Ζαρκάδες

  37. Voulagx said

    #30γ Νικοκυρη, ειναι σιγουρα σλαβικο; Στα βλαχικα ( και στα ρουμανικα νομιζω) golu = αδειος και guleskou = αδειαζω.

  38. Γς said

    25:
    >Το 1972 στο χωριό ήρθαν οι πρώτες τηλεοράσεις.Λίγο διάστημα αργότερα οι γερόντισσες μαζεύτηκαν για να δουν κι αυτές […]

    Στο δικό μου το χωριό (Αθήνα) ήρθαν νωρίτερα.
    Εγκαθιστώ που λες στη θεια μου την TV και να σου η Κυπραίου (Η πρώτη παρουσιάστρια).
    -Μας βλέπει κι αυτή τώρα; Ρωτάει η θείτσα.
    -Όχι βέβαια. Και δίνω ένα φιλάκι, μέσω οθόνης, στην Κυπραίου.
    Ε, ο διάολος το έφερε, εκείνη ακριβώς τη στιγμή να τα χάσει και να αρχίσει να γελάει η παρουσιάστρια (κάτι που συνέβαινε συχνά στις πρώτες εκπομπές).
    Θαρρώ ότι έκτοτε η θειά μου καλλωπιζόταν πριν στηθεί μπρος στην τηλεόρασή της

  39. ππαν said

    Εγώ τις κόνξες ήξερα, τις ζάντζες όχι. Ούτε τα ζεμπερέκια, ούτε τους ζάρκους, εκτός τον Πάσπαλιε δηλαδή

  40. ftix said

    Επίσης υπάρχει η ζαρκόπιτα η οποία είναι πίτα πρόχειρη όχι με συγκεκριμένα υλικά με κύριο χαρακτηριστικό της ότι δεν είναι με κλειστή με φύλλο γύρω-γύρω αλλά περισσότερο μιάζει με τάρτα.

  41. Αντιφασίστας said

    Υπάρχει και ένας διακεκριμένος πολιτικός ανήρ του 19ου αιώνος, ο οποίος, λέει, διακρίθηκε »επ’ άκρα αφοσιώσει και πειθηνιότητι εις την Αυλήν του αειμνήστου βασιλέως Όθωνος». Πρέπει να ήταν μεγάλη φίρμα εκείνα τα χρόνια, ένα είδος Απόστολου Κακλαμάνη:
    http://sitalkisking.blogspot.gr/2011/03/12.html

  42. Προσγολίτης said

    Στο χωριό μου ναι, λέμε τη ζάντζα.
    «Έβγαλε ζάντζες»
    «Έβγαλε ζάντζες τώρα στα γεράματα»

    ζαντζιάρ(ι)κο = αναποδιάρικο, κλοτσιανιάρ(ι)κο

    ζάρκος = γυμνός

    ζαρκαλής = μισόγυμνος;, όχι γερά ντυμένος («Κάνει κρύο, μη βγαίνεις όξω έτσι ζαρκαλής»)

    ……………………….,
    (από δω και κάτω θυμάμαι:)
    Όταν έκανα δυο τρία
    έτρωγαν μπομπότα κρύα,
    όταν έκανα πεντέξι
    άλλα ζάρκα κι’ άλλα μπλέτσι

    (μπλέτσι: με… αδαμιαία περιβολή)

  43. Ιωαννης Μπουρας said

    Στα ρουμάνικα της μολδαβίας και πιθανώς στα βλάχικα ζάρκα σημαίνει κουρέλι, παλιόρουχο και κυριολεκτικά προβιά σε κακή κατάσταση, γκόλου – γκοαλα (θηλ) σημαίνει ακριβώς γυμνός.

  44. Αντιφασίστας said

    Στην ταινία »Οι ιππείς της Πύλου» ακούγεται αυτό το τραγούδι από τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου

    στο οποίο υπάρχουν και οι στίχοι-λόγια του Καραϊσκάκη:
    »Πες του ρε φίλε Πανουργιά
    έχω στον π…ον μου βιολιά
    ορέ έχω στον π…ον μου βιολιά
    έχω και τουμπερλέκια
    κι όπως γουστάρω τα βαρώ
    και σπάω τα ζεμπερέκια»
    Συγνώμη, κυρίες μου, για τις αθυροστομίες, αλλά, όπως ξέρετε, ο Καραϊσκάκης…

  45. + αλβανικό zjarr φωτιά, ομόρριζο με θερμός, warm, και άλλα

  46. Ζεμπερέκι το λέμε στην Αχαΐα. Το λέμε και μάνταλο.
    Γκόλιο λέγεται και ένα ύψωμα στο Γράμο.
    Γυμνό από βλάστηση αν δεν απατώμαι.

  47. sarant said

    Ευχαριστώ πολύ για τα νεότερα!

    34: Ευχαριστώ! Ό,τι γράφετε μέσα σε αγκύλες εξαφανίζεται.

    37: Μπορεί να υπάρχει και στα βλάχικα, αλλά είναι απόσο ξέρω σλάβικο, το είχαμε αναφέρει και τις προάλλες στο νήμα με τα τοπωνύμια (πιθανώς ο Γόλος/Βόλος βγαίνει από εκεί).

  48. sarant said

    42 και πριν: Ο Κοτζιούλας έχει και το «ζαρκοψώλης» που φαντάζομαι ότι εννοεί πάμφτωχος κι όχι το κυριολεκτικό του.

    Νωρίς, αλήθεια, το κατάλαβε ο καλόμοιρος
    πως αν στη φτωχομούσα απόμενε πιστός
    θα σεργιανούσε ζαρκοψώλης διαπαντός
    έστω κι αν γίνονταν της Αργιθέας Όμηρος

  49. Προσγολίτης said

    Με αφορμή το σχ. 38 (Γς), θυμήθηκα κάτι από κείνα που σημείωνα… τω καιρώ εκείνω (συνέβηκε πράγματι):

    1998, Κυριακή, 3 του Μάη

    Χαζεύω στην τηλεόραση, στο σπίτι της αδερφής μου.
    Ο νους μου ταξιδεύει… πόσα χρόνια πριν; Πάνω από είκοσι, ξανά στο ίδιο σπίτι, στην κουζίνα (που τότε την είχαμε και για «καθιστικό»). Η αξιολύπητη «ΘειάκωΓιωργίτσα» εδώ είδε για πρώτη φορά τηλεόραση. Εντυπωσιάστηκε τόσο! Τι εντυπωσιάστηκε… Έμεινε άφωνη, μαζεμένη, μαγεμένη…
    Κάποια φορά τόλμησε και ψιθύρισε: «Μας γλέπ΄ν τώραϊα αυτοί;»…
    Η «ΘειακωΓιωργίτσα»…, μια ψυχούλα. Μια ζωή σε καλυβόσπιτο και χωρίς παράθυρο… Παραλίγο να πεθάνει ολομόναχη στο καλύβι της. Την επισκεφτήκαμε με την (Α…). Ριχμένη στη θεοσκότεινη γωνιά της, αποκαμωμένη, «μάζευε γράμματα για τους πεθαμένους».
    Την άλλη μέρα το είπαμε στον αδερφό της, τον συμπαθητικότατο και πολύπαθο «ΜπαρμπαΛιά». Την ίδια μέρα τη μάζεψε στο σπίτι του. Εκεί κοιμήθηκε μια νύχτα –όχι ολόκληρη τη νύχτα– και… δεν ξαναξύπνησε η φτωχιά «ΘειακωΓιωργίτσα»…

  50. Αρκεσινεύς said

    Τις λέξεις δεν τις λέμε στην Αμοργό.

    Επειδή αναφέρθηκε η λ. αποτάζω, έστω και τυχαία, γράφω μια κατάρα: Ποτθέ να μην αποτάξει! (ποτέ του να μην αποκτήσει, να μη διαθέτει κάτι), όταν ζητάς κάτι και δεν έχουν να σου το δώσουν.

    Το ρ. δεν το έχει το ΛΚΝ, ούτε ο Μπ., το έχει ο Πάπυρος και με αυτή τη σημασία.

  51. Ηλεφούφουτος said

    Χρόνια πολλά και από δω!

    Τη ζουμπερέκα μόνο εγώ την ξέρω να σημαίνει το αντρικό όργανο, τουλάχιστον στο ιδίωμα Χαλκιδικής;

    Ο πειρασμός να συνδεθεί ο ζάρκος με το σλάβικο καυτό είναι όντως μεγάλος αλλά αυτή η σημασιολογική εξέλιξη καυτός › γυμνός δεν είναι πολύ πειστική. (εκτός με βάση το σκεπτικό ότι όταν καίει βγάζουμε τα ρούχα μας :-))

  52. Μαρία said

    48 Ωραίος. Το προσθέτω πάραυτα στον τσιπλάκη και τον γκόλιο.

  53. Αρκεσινεύς said

    52. Μαρία, τον γκόλιο δεν τον ήξερα. Τη βρήκα τη λ. στον Πάπυρο, από τα σλαβικό gol λέει

  54. sarant said

    50: Το «αποτάζω» είναι άλλη μια από τις 366 Λέξεις που χάνονται. Από το αρχαίο υποτάσσω. Ο Βαμβακάρης τραγουδούσε: Εγώ ψιλή στην τσέπη μου ποτές δεν αποτάζω.

  55. sarant said

    Το άσμα του Μάρκου εδώ (το αποτάζω στο 1.40, μερικοί το τραγουδάνε «αποστάζω»):

  56. ΠανΚαπ said

    Goli στα σερβοκροατικά σημαίνει γυμνό.
    Διάσημο και το Goli otok ή γυμνό-άγονο νησί στην Κροατική Αδριατική. Άγονο και ακατοίκητο, χρησιμοποιήθηκε για να εκτοπίζονται και να απομονώνονται, οι ιδεολογικοί αντίπαλοι του στρατάρχη Τίτο.
    Μήπως σας θυμίζει κάτι;

  57. marulaki said

    #50 Όποιος μπορεί ας μου θυμίσει την παροιμία που μου λέει ο μπαμπάς μου: ‘Εγώ παιδί μου σου αφήνω εκατό. Θέλεις να τα κάνεις χίλια; Κάνε τα. Δε θέλεις; Τίποτα μην αποτάξεις’ (ή κάτι τέτοιο).

  58. ΠανΚαπ said

    Μήπως θα μπορούσε κάποιος Πόντιος να μας διαφωτίσει από πού προέρχονται τα ποντιακά ζαντός = τρελός, εζάντεψες= τρελάθηκες και μήπως σχετίζονται με τη ζάντζα και τις ζάντζες.

  59. Αρκεσινεύς said

    57. Mαρουλάκι, την παροιμία δεν την ξέρω. Μπορεί να είναι πράγματι όπως την αναφέρεις. Μου θυμίζει παραβολή του Χριστού.

    Παρόμοια θα έλεγα : Βρήκε τραπέζι κι ήκατσε.

  60. #48
    Ωραίος ο ζαρκοψώλης, δεν το είχα ξανακούσει. Μήπως αρχικά εννοούσε τους περιτμημένους; 🙂
    #51
    Όπως φαίνεται στο #27, η μετάπτωση από το καυτός στο γυμνός έγινε μέσω τοπωνυμίων που δήλωναν τον καμένο τόπο. Δηλαδή, ο ζάρκος, ο καμένος, αφού καεί είναι γυμνός.

    Έβαλα και τον γκόλιο εδώ http://filecloud.io/t4xfos7q

  61. Μαρία said

    53 Εσείς δεν έχετε σλάβικα. Έχετε; Τον έχουμε αναφέρει πολλές φορές. Εντυπωσιακό που τον έχει το λεξικό.

  62. Μαρία said

    58 Όχι. Το συσχετίζουν με το αρχ. ελλ. σαννός =μωρός.

  63. sarant said

    58-62: H ιδέα δεν είναι κακή αλλά έχω την εντύπωση ότι ο ζαντός είναι αμιγώς ποντιακή λέξη, οπότε δύσκολο να έδωσε παράγωγο στην Ήπειρο.

  64. Μαρία said

    63 Ναι. Και μικρασιάτικη σαννό= χαζός, σαννίζω =τρελαίνομαι.
    Τα βλέπω σε άρθρο του Συμεωνίδη για το Ιστορικό λεξικό της ποντιακής του Παπαδ. στο γνωστό περιοδικό που μου σύστησε ο Ηλεφού.

  65. Αντιφασίστας said

    Το βραβείο της απόλυτης ξεφτίλας:
    http://www.iefimerida.gr/node/80363

  66. Καλησπέρα κύριο Σαραντάκο,ελπίζω νάστε καλά απο υγεία πάνω απόλα!Καλές Γιορτές εύχομαι με υγεία,αγάπη,αισιοδοξία και ένότητα μεταξύ μας κυρίως τώρα που τα πράγματα σφίξαν τόσο πολύ σε κάθε τομέα και πρέπει νάμαστε δυνατοί και σα μιά γροθιά!Να χαίρεστε την οικογένεια και νάχετε Καλά Χριστούγεννα με την οικογένειά σας και να τους χαίρεστε όλους!Πάντα ξέρετε πόσο ανελλιπώς διαβάζω με πολύ ενδιαφέρον όλα σας τα άρθρα επι παντός επιστητού,αλλά σε ότι αφορά θέματα γλώσσας και ιδίως λεξιλογικά ευρήματα ημι-ξεχασμένα που τα λεμε ακομα εν αγνοία μας,αυτο ειδικά με αφήνει σε κατάσταση μικρού μαθητού που μόλις μπήκε στο γυμνάσιο και προκειται τώρα πια να μάθει περισσότερα!Τις συγκεκριμένες λέξεις ειλικρινά δε τις είχα πολυακούσει ..έστω κι αν εχω διαβάσει πολύ Παπαδιαμάντη που θα περίμενε κανέις ότι θα ήταν πολυ συχνάζουσες εκει…θάθελα να ρωτήσω σα πιο ειδήμων εσεις για την απάντησή σας,επειδή εμείς σαν οικογένεια με κάποια ιδιαίτερα γλωσσικά κληρονομικά τοπικιστικά χαρακτηριστικά στη καθημερινή ομιλουμένη μας,στη καθημερινη ζωή μας,απο γονεις,Πήλιο ο πατέρας και Βελεστίνο η μητέρα,έως και τα παιδιά μου,αφου τους τη μετέδωσα φυσικά εγώ…λέγαμε πολύ συχνά την λέξη «τζιριτζάντζουλες» για να δηλώσουμε τα καμώματα,κόλπα,τερτίπια,χαζομαρούλες,μπεμπεκισματα,πονηρά κολπάκια για να καταφέρει κάτι υπογείως κάποιος..έχει σχέση αυτη η ας πούμε επέκταση της λέξης που αναφέρετε..»ζάντζα»??!!!μου φαίνεται ότι θα μπορούσε νάναι κάπως συναφής ή έστω κατι σαν υποκοριστικό της,,,όπως λέμε τοσες και τοσες στη γλωσσα μας που μερικές φορές μοιάζει κατα πολύ στη,,κινέζικη..πχ. οδός Κατεχάκη…κλπ. Καλο βράδυ νάχετε και καλή σας ξεκούραση!Πάντα το θαυμασμο μου και την εκτίμησή μου για τη δουλειά και το πνεύμα σας!

  67. Αρκεσινεύς said

    σάννορος = μωρός, Rhinth.23.

  68. ΥΓ.:παρέλειψα μία λέξη στο ερώτημα που σας έκανα με αποτέλεσμα να μη καταλάβατε καλά αυτο που σας ρώτησα…ρώτησα αν έχει κάποια σχέση η λέξη «ζάντζα»που αναφέρετε εσεις με την ας πούμε κατα πάσα πιθανοτητα επέκτασή της «τζιριτζάντζουλες»?!!!τώρα ετέθη σωστα το ερώτημα!!!!

  69. Αρκεσινεύς said

    Κάθε πόρτα τη λαλιά της, κάθε αυλή τη μανταλιά της.

  70. Αρκεσινεύς said

    Από δημοτικό στο οποίο ο νέος ψάχνει την αγάπη του σε διάφορα μέρη:

    «Πόρτα αργυρή, πόρτα χρυσή, πόρτα μαλαματένια,
    μην είδες την αγάπη μου τη μαργαριταρένια;»
    Απελογιέται η κλειδαριά και λέει το μαντάλιο:

  71. Βασίλης Ορφανός said

    57: «Εγώ, παιδί μου, σου λέω (= σου εύχομαι) ν’ αποτάξεις χίλια πρόβατα. Μα σα δε θες, μουδέ τρίχα (να μην αποτάξεις).» (Ηράκλειο).

  72. spyroszer said

    Για τον ζόρκο = γυμνό (και τον ολόζορκο) ο Κριαράς λέει ότι είναι άγνωστης ετυμολογίας.
    http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/search.html?lq=%CE%B6%CE%BF%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%82&loptall=true&dq=

    Υπάρχει και στον Κρητικό Πόλεμο του Μαρίνου Τζάντε Μπουνιαλή (17ος αιων):
    «..Τότες επαραδόθησαν ΄ς τη Καλαμάτα μέσαν
    κ΄ οι Τούρκοι όλοι εφύγανε κ’ εις άλλη χώρα επέσαν.
    Οι πόροι ανοικτήκανε κ’ οι Φράγκοι μέσα ‘μπήκαν
    κι’ ανοίξανε τα μαγατζά και τα κρασά ευρήκαν
    κ΄ ήπιανε όσοι θέλασι και ‘χυνα και ‘τσακίσαν
    ταις πόρταις όλων των σπητιών κι’ όλα ‘δεκεί τα ‘γδύσαν
    Οι κατεργάροι εμπαίνασι προθυμερά να σώσου,
    με τα βαρέλια να βαστού, κρασιά να τα γεμώσου.
    Κ’ οι Καλομάταις ώλπιζαν να ‘μπούν και να ποδίσουν
    κι’ όχι να γδύνου τους πτωχούς και ζόρκους να τσ’ αφήσουν..»

    Κι εμένα μου φαίνεται τραβηγμένο να προέρχεται το ζόρκος = γυμνός απ’ το σλαβικό ζάρκο = ζεστός.
    Μήπως υπάρχει καμία σχέση με τη ζορκάδα = ζαρκάδι (και άγρια κατσίκα νομίζω);;

  73. Nqls said

    Στην Αιτωλοακαρνανία ακούγεται πολύ συχνά το ξεζάρκωτος ως συνώνυμο του γυμνός, ξεβράκωτος, κυρίως με χρήση υποτιμητική. Επίσης σχετικά συχνή και η ζάντζα (παραξενιά), κυρίως στη φράση «έβγαλε ζάντζα» (=έγινε περισσότερο απαιτητικό, δύστροπο) όταν γίνεται αναφορά σε παιδιά.
    Το ζεμπερέκι το είχα ακούσει (ως ζεμπελέκι) μόνο από τον Χατζηχρήστο: http://www.youtube.com/watch?v=7RVN-3LAx4s#t=28m30s

  74. Χωρίς να έχω διαβάσει με προσοχή όλα τα σχόλια
    1) Στην Ανδρο χρησιμοποιείται ευρέως η λέξη τσιριτζαντζουλες που ανέφεραν αρκετοί σχολιαστές.
    2) Στο ίδιο νησί υπάρχει τοπωνύμιο Ζόρκος. Είναι όρμος στο βόρειο μέρος του νησιού το οποίο παραδοσιακά κατοικείται από Αρβανίτες.

  75. Μαρία said

    74 Ο Γιοχάλας στον βιβλίο του για την Άνδρο θεωρεί οτι το Zorgo με το οποίο «δηλώνεται γυμνή (σχεδόν) παραλιακή περιοχή» είναι το σλάβικο ζάρκος/ζόρκος που ακούγεται στην Ήπειρο.

  76. Βρε παιδιά, δείτε την ετυμολογία του ζάρκος στο #27, από γλωσσολόγο κανονικό, όχι του Alpine, και αν έχετε αντιρρήσεις απαντήστε με επιχειρήματα ή δώστε καμιά παραπομπή.

  77. Αρκεσινεύς said

    71. Ωραίο.

  78. Μαρία said

    76 Ποιος είναι του Αλπίν;

  79. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα, είχα κάποια προβλήματα με τα σύνεργα του διαολου και δεν μπορούσα να σχολιάσω.

    76: Γρηγόρη, δεν μπόρεσα να το κατεβάσω. Πάω εκεί, ζητάω τικέτο, περιμένω τα 30 δεύτερα και μετά μου λέει ότι ο σέρβερ είναι μπίζι. Δυο φορές.
    Είχα ρωτήσει πάντως τον Καραποτόσογλου για το «ζάρκος» και μου είχε πει ότι τον είχε απασχολήσει αλλά δεν είχε καταλήξει κάπου.

    66-68: Κυρία Καλαντζή, κάτι έχει η κωδικοποίηση του σχολίου και δεν διαβαζόταν, αλλά το διόρθωσα. Το ερώτημα, αν η ζάντζα έχει ετυμολογική σχέση με τη τζιριτζάντζουλα το έκαναν και άλλοι. Η υποψία μου είναι πως όχι, αλλά δεν μπορω να το τεκμηριώσω, πέστε πως είναι μαντεψιά.

  80. sarant said

    73: Πράγματι, ο Χατζηχρήστος στον Ηλία λέει «το ζεμπελέκι»

  81. Μαρία said

    79 Τα κατέβασα και σου τα στέλνω.

  82. sarant said

    Oκ, ευχαριστώ!

  83. #78
    Δεν εννοούσα κάποιον συγκεκριμένο, ήταν μια «αποστροφή του λόγου*»! 🙂 Βέβαια όλο και κάποιος αλπινιστής θα λουρκίζει…

    *Πάντα ήθελα να χρησιμοποιήσω αυτή την φράση 🙂

  84. Reblogged this on ΤΟ ΠΙΤΣΙΡΙΚΙ.

  85. Γς said

    Το ακούσαμε κι αυτό:

    Hang on Europe, Turkey is coming to save you!

    Είπε προχτές ‘επί λέξει’ ο υπουργός σε Θέματα Ενταξης στην ΕΕ της Τουρκίας Egemen Bağış στη Βουδαπέστη.

    Για να δούμε ποιος άλλος θα μας σώσει.

  86. cronopiusa said

    Αν σας αρέσουνε τα (παλιά) κόμικς….

    Υλικό για πολλές μέρες!

    http://users.sch.gr/vasanagno/comics.html

  87. Earion said

    Νίκο, η λέξη ζάντζα, από το βενετικό usanza, όπως σωστά λες, υπάρχει με τη μορφή ο(υ)ζάντζα σε παλαιότερα κείμενα και σημαίνει «συνήθεια», «έθιμο», ενίοτε και με θεσμική υπόσταση. Τη βρίσκω σε νοταριακούς (συμβολαιογραφικούς) κώδικες.

    Από την Κρήτη:

    κατά την οζάντζα των πουλητάδων
    σεγόντο ουζάντζα (= κατά τα συναλλακτικά ήθη) (Μιχαήλ Μαράς, νοτάριος Χάνδακα, 1549, τόμ. 2, πράξεις 187, 322).

    να πλερώνου όλα εκείνα … όπου πλερώνουν οι γονικάροι κατά την οζάντζα του τόπου (Μανόλης Βαρούχας, Μοναστηράκι Αμαρίου, 1609-1610, πράξεις 580, 648).

    Από τα Κύθηρα:

    κατά την οζάντζα του τόπου (Εμμανουήλ Κασιμάτης, νοτάριος Κυθήρων, 1560-1582, passim).

    Από την Κεφαλονιά

    κατά την ουζάντζα (Σταμάτιος Μοντεσάντος, νοτάριος Ελειού, κατάστιχο 1535-1553· παραναγνωσμένο από την εκδίδουσα το κείμενο).

    Το ζεμπερέκι, σωστά επισημαίνει ο κ. Ιωάννης Μπούρας (στο 35), το βρίσκουμε στα φορητά πυροβόλα όπλα, και πριν από αυτά στις μεσαιωνικές χειροβαλλίστρες. Πρώτη σημασία του είναι «μηχανισμός άφεσης του βλήματος με σκανδάλη», και κατ’ επέκταση, στα πυροβόλα, «κλείστρο».

    Όσο για το στίχο του Κοτζιούλα (48), είναι βέβαιο πως δεν είναι τυπογραφικό λάθος αντί του «ζαρκοκώλης»;

  88. Άρτεμη said

    Καλημέρα
    για κάποιον περίεργο λόγο (το μυαλό τού ανθρώπου ανεξιχνίαστο) θυμήθηκα μιά παρέα φοιτητών από τα Κύθηρα, που συγκατοικούσαν κατά το συνήθειο τής εποχής, όσο σπουδαζαν προ αμνημονεύτων, και που συχνά μιλούσαν μεταξύ τους με το τοπικό τους ιδίωμα και κανείς δέν καταλάβαινε τίποτα. Χαράματα, σε ξενυχτάδικο – καφενείο τής Συγγρού, περιγράφουν πώς ο ένας είχε κλειστεί στο δωμάτιό του με το κορίτσι του και χτύπησε το κουδούνι τής εξώπορτας. Έτρεξαν οι άλλοι να δουν από το κάπαστρο – το «ματάκι» τής πόρτας – μήπως ήταν ο πατέρας της, για τον οποίο είχαν λόγους να πιστεύουν πως παρακολουθουσε το «παράνομο» για τα μέτρα τής εποχής ζεύγος.
    Κάπαστρο στην τσιριγώτικη διάλεκτο είναι η «τρύπα», που οδηγεί από την στια, το τζάκι δηλαδή, στην καμινάδα. Συνήθιζαν οι εν λόγω νεαροί να μεταφέρουν λέξεις τού τόπου τους στην «αθηναϊκή γλώσσα» με ξεκαρδιστικούς συνειρμούς.

  89. sarant said

    88: Καλημέρα, πολύ ωραίο!

    87: Earion, σε ευχαριστώ, άρα η ουζάντζα/οζάντσα υπήρχε σε χρήση, κάτι που ενισχύει την εικασία μου για την προέλευση της ζάντζας.
    Περιέργως, ο Κριαράς έχει μόνο το παράθεμα από τον Βαρούχα (στο λ. οζάντσα, στην Επιτομή του Λεξικού).

    Για τον ζαρκο*ώλη, ο Κοτζιούλας είχε συνήθως εξαιρετικά καθαρό γραφικό χαρακτήρα (το ποίημα βρέθηκε χειρόγραφο στα χαρτιά του και από εκεί εκδόθηκε στσ Άπαντα μετά τον θάνατό του). Δεν αποκλείω την εικασία σου, αλλά προς το παρόν κρατάμε το ψ.

  90. sarant said

    86: Α τι ωραίο εύρημα, ευχαριστούμε πολύ!

  91. marulaki said

    71 ευχαριστώ πάρα πολύ! 🙂

  92. nestanaios said

    Το γράμμα «Ζ» , επειδή δεν είναι στοιχείο αλλά μια συνύπαρξη του στοιχείου «Δ» και του πνεύματος «Σ», πρέπει να περιοριστεί η χρήση του και να μη χρησιμοποιεῖται σε λέξεις αγνώστου ετυμολογίας η καλλίτερα ταιριάζει να πω σε λέξεις που ενέχουν στοιχεία αντίθετα της σημασίας γιατί μετά από καιρό η ζάχαρη θα είναι πικρή και ο πάγος ζεστός.

    Εγώ θα προσπαθήσω να ετυμολογήσω μία εξ αυτών των λέξεων. ΖΑΡΚΟΣ: αναζητάμε το θέμα. αφαιρούμε την πτωτική κατάληξη Ος και μένουμε με το θέμα «ΖΑΡΚ». Εξετάζουμε ένα ένα τα γράμματα και βλέπουμε πως το ζ είναι διπλό. Διαιρέομε το Ζ σε Σ και δ (το απαιτεί η ετυμολογία διότι ετυμολογία = διαίρεση) και έχουμε » ΣΔΑΡΚ». Εδώ οφείλω να σημειώσω πως η σύνθεση Σ + Δ = Ζ είναι ΛΑΘΟΣ των «αρχαίων» αλλά αυτό είναι άλλο θέμα.
    Στη συνέχεια αφαιρούμε το «Σ» και θα το προσθέσουμε στο τέλος. τώρα έχουμε «Δαρκ».
    Ένα ένα τα γράμματα:
    Δ = μεταφορικό και συνεκδοχικά το » δίδω».
    Α = επιτατικό μόριο και επιτάσσει τα υλικά (σώματα). Τα καλά αν ψιλοῦται και τα κακά αν δασύνεται.
    Ρ = επιτατικό μόριο. Επιτάσσει τον χρόνο. Τον γνωστό χρόνο αν ψιλοῦται και τον άγνωστο χρόνο αν δασύνεται.
    Κ = ψιλό χωρικό. Ο χώρος του ανθρώπου και συνεκδοχικά ο άνθρωπος σε πάρα πολλές περιπτώσεις.
    Και τώρα βλέπουμε τον ΔΑΡΚ να παρέχει τροφή (υλικά) στον άνθρωπο για ένα χρονικό διάστημα και αν του προσθέσουμε στην αρχή το «Σ» το οποίον δεν είναι τίποτα άλλο από το πάλαι ποτέ γνωστό επιτατικό και στερητικό μόριον στίγμα(S) τότε έχουμε την ανάλογη σημασία που θα μπορούσε να μας δώσει μία λέξη όπως είναι το «ΖΑΡΚΑΔΙ». αλλά ας το δούμε από την σκοπιά των «αρχαίων».
    ⟨⟨Δορκάς: Τὸ τῆς ἐλάφου γέννημα. Παρὰ τὸ δέρκω, τὸ βλέπω, δερκὰς καὶ δορκάς• ὀξυδερκὲς γὰρ τὸ ζῷον, καὶ εὐόμματον. ⟩⟩ Οξυδερκές Ἤ εύγευστο; Εδώ φαίνεται πως το ελάφι μόνο δίδει τροφή στον άνθρωπο. Τα ζαρκάδι ενέχοντας το μόριο στίγμα και δίδει τροφή και στερεί τροφή από τον άνθρωπο.
    Είναι φυσικό οι επιτασσόμενες έννοιες σε αυτά τα σώματα να είναι συνεκδοχικές και να μη αποκλείομε το ενδεχόμενο να τις επιτάσσουμε(χρησιμοποιήσουμε)και σε άλλα σώματα.

  93. Mimis Amimitos said

    Ώστε έκαναν ΛΑΘΟΣ οι αρχαίοι; Λάθος στη γλώσσα; Ποίον έπος φύγεν, αγαπητέ Νεσταναίε;! Μήπως το θεωρείτε λάθος επειδή δεν σας βγαίνει το αποτέλεσμα στις πράξεις; Δοκιμάστε αντί για διαίρεση να κάμετε πολλαπλασιασμό. Ίσως και καμιά τετραγωνική ρίζα< αν αυτό μπορεί να σας βοηθήσει 🙂

  94. Μπράβο! Μετά το σχόλιο 92, παρακαλούνται οι αναγνώστες να μην δίνουν σημασία στο σχόλιο 27. Υποκλίνομαι ταπεινά…

  95. nestanaios said

    93. Δεν είπα πως έκαναν λάθος σε όλα. Σε αυτό εδώ σίγουρα δεν έκαναν λάθος. ⟨⟨ὥσπερ γὰρ ἡ ἀνατομὴ διαίρεσίν τινα τῶν μορίων ποιεῖται, οὕτως καὶ ἡ ἐτυμολογία τρόπον τινὰ διαίρεσιν τῶν λέξεων ἀπεργάζεται. ⟩⟩

  96. Σπύρος said

    Στην Ήπειρο θυμάμαι έντονα τη λέξη τσεμπερέκι γι αυτόν ακριβώς το μηχανισμό που περιγράφετε. Βέβαια έχω αρκετά χρόνια να την ακούσω οπόται συμπεραίνω ότι χάνεται μαζί με τη χρήση του μηχανισμού.

  97. eran said

    Στα λευκαδίτικα είναι κατάρα: να μην ποτάξεις = να μη σώσεις.

  98. Σπύρος said

    Αναθεωρώ το 96. Εντελώς συμπτωματικά ο πατέρας μου μού είπε πώς μια παλίά πόρτα δεν ανοίγει γιατί «χάλασε το ζεμπερέκι»

  99. Capybara said

    Στην Ήπειρο την πίττα που έχει στρώσεις από φύλλο από κάτω, στο πλάι και όχι από πάνω τη λέμε ζόρκια, δηλαδή «γυμνή».

  100. E.- said

    Κρίση ή κροίσοι;
    Σε κρίση οι κροίσοι! Γιατί όχι; Καλό μου ακούγεται …
    Τώρα μένει να διευκρινήσουμε το είδος της κρίσης … Οικονομική; Θεού; Λαού;
    Ε.-

  101. Παναγιώτης said

    ζάντζα είναι λέξη που ακούγεται στην Ευρυτανία και σημαίνει νεύρα, απότομη συμπεριφορά. Επίσης ο πατέρα μου έλεγε τη λέξη ξεζάρκωτος και εννοούσε γυμνός, χωρίς ρούχα

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: