Η κ. Ευθυμίου και το αρχιπέλαγος

Τις προάλλες, στον τοίχο του γλωσσολόγου Φοίβου Παναγιωτίδη,  είδα ένα βιντεάκι της ιστορικού Μαρίας Ευθυμίου, από μια διάλεξη που έδωσε στο TEDx Academy το 2017.

Ολόκληρο το βίντεο της διάλεξης μπορείτε να το δείτε εδώ, εγώ θα σταθώ σε ένα μόνο σημείο (άντε, σε δύο).

Η κυρία Ευθυμίου είναι χαρισματική ομιλήτρια και εδώ της ήταν πολύ εύκολο να κερδίσει το κοινό, αν και βέβαια χαϊδεύοντας τα αυτιά του, λέγοντας «ευχάριστα νέα», πράγματα που το κοινό λαχταρούσε ν’ ακούσει, ακόμα ξεκινώντας από τον  τίτλο της ομιλίας, για τα αιώνια πλεονεκτήματα του ελληνισμού.

Αναπόφευκτο ήταν να σταθεί η ομιλία και στο θέμα της ελληνικής  γλώσσας. Ένας γλωσσολόγος θα είχε ίσως πολλές επισημάνσεις να κάνει σε όσα είπε η κυρία Ευθυμίου,  αλλά ο φίλος Φοίβος περιορίστηκε στο ειρωνικό «Μα είναι αυτά που λέει επιστήμη;» «Σας παρακαλώ, εδώ μιλάει η καρδιά». Δίκιο έχει βέβαια να μη θεωρεί επιστημονικά όσα θα παραθέσουμε πιο κάτω, αλλά δεν αρκεί για να πείσει όσους δεν το βλέπουν ήδη.

Εγώ θα σταθώ σε ένα σημείο της ομιλίας, όπως είπα, αλλά για να σας δώσω μια γενικότερη γεύση, και επειδή μπορεί κάποιοι να μην έχουν δυνατότητα να ακούσουν το βίντεο, άλλωστε σκρίπτα μάνεντ, θα παραθέσω ένα μεγαλούτσικο απόσπασμα που αντιστοιχεί σε περίπου πέντε λεπτά ομιλίας, από το 8.40 έως το 13.30 του βίντεο.

Οι Έλληνες έχουν βγάλει Οδυσσείς, έχουν βγάλει μεγάλους ναυτικούς, και μέχρι πρόσφατα θα γνωρίζετε ότι τα ελληνικά πλοία, υπάρχει ένα βραβείο που δίδεται κάθε χρόνο παγκοσμίως για τη διάσωση πλοίων από άλλα πλοία, τα ελληνικά εμπορικά πλοία είναι πάντα στην πρώτη γραμμή εκείνων που διασώζουν άλλα πλοία σε δύσκολες καταστάσεις στα πέλαγα. Το ‘χαμε, το ‘χαμε μέχρι πρόσφατα, είπαμε πριν…
(Γέλια)
Η θάλασσα για τους Έλληνες είναι ερωμένη, δεν είναι απλώς ένα φυσικό στοιχείο, και για περίπου 4.000 χρόνια γι’ αυτήν χρησιμοποιούμε τουλάχιστον 5 όρους που δεν έχουν αλλοιωθεί μέσα στα 4.000 χρόνια: θάλασσα, πέλαγος, αρχιπέλαγος, πόντος, ωκεανός.
Όροι που χρησιμοποιούνται και από άλλες γλώσσες του κόσμου κι αυτό μας φέρνει στο υπερόπλο του Ελληνισμού, που είναι η ελληνική γλώσσα, όταν δεν λέμε τη σκηνή stage και το διάλειμμα break, με συγχωρείτε δηλαδή…
(Γέλια)
Έλεος, έλεος, έλεος!
(Χειροκρότημα)
Λέω, γιατί πριν λίγο άκουγα «θα ανεβούμε στο stage», ποιο stage, χριστιανέ μου, σκηνή είναι, σκηνή! Οι Έλληνες δημιούργησαν το θέατρο και ονόμασαν τα διάφορα μέρη του θεάτρου.
(Χειροκρότημα)
Άμα δεν αντισταθούμε σ’ αυτή την επίθεση, δεν θα μείνει κάτι απ’ αυτή την υπέροχη γλώσσα, που δεν είναι υπέροχη επειδή είναι δικιά μας, είναι υπέροχη επειδή είναι υπέροχη.

Είναι υπέροχη και μοναδική, διότι δημιουργήθηκε από αυτόν τον λαό, τον ανήσυχο, τον θεοπάλαβο, τον φιλομαθή, τον τολμηρό, και ήταν ένας λαός που δεν συζητούσε απλώς τα πράγματα, έφτανε σε βάθος τα πράγματα, και αυτό είναι που κάνει την ελληνική γλώσσα τόσο ξεχωριστή ανάμεσα στις  καταπληκτικότερες γλώσσες του κόσμου, και λαμβάνω την τιμή να σας αναφέρω ότι ούτε στα δάχτυλα του ενός χεριού δεν υπάρχουν γλώσσες στον κόσμο
που να συνεχίζουν να ομιλούνται και να μπορούμε να τις παρακολουθήσουμε επί 4.000 χρόνια.

Κι αυτή η ελληνική γλώσσα υπήρξε τόσο ισχυρή, τόσο δυναμική, στον 5ο, 4ο, 3ο αιώνα π.Χ., 2ο, 1ο, 3ο, 5ο, 6ο αιώνα μ.Χ., που εξελλήνισε ολόκληρες περιοχές
της ανατολικής Μεσογείου και χιλιάδες άνθρωποι, πώς συμβαίνει σήμερα με την αγγλική, χιλιάδες άνθρωποι ήταν ελληνόφωνοι και τη μιλούσαν, αλλά χιλιάδες άλλοι άνθρωποι ήταν ελληνογνώστες, γνώριζαν αυτή τη γλώσσα και τη χρησιμοποιούσαν. Τη δύναμη της ελληνικής γλώσσας τη δείχνουν πάρα πολλά στοιχεία, θα αναφέρω δύο:

Όταν η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έσπασε στα δύο και δημιουργήθηκε η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, επέλεξε ως βάση της το Βυζάντιο, την πόλη που είχαν ιδρύσει οι Μεγαρείς, και την ονόμασαν Κωνσταντινούπολη, σωστά; Αυτή η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ήταν ρωμαϊκή και χρησιμοποιούσε τη λατινική γλώσσα στα διοικητικά της κείμενα, όμως ο λαός που διοικούσε ήταν τόσο ελληνόφωνος ή ελληνομαθής, στην πραγματικότητα, τα ελληνικά ήταν η γλώσσα επικοινωνίας στην περιοχή, ώστε δεν άντεξε πάνω από 200 χρόνια αυτή η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και τα εγκατέλειψε τα λατινικά και, πλέον, χρησιμοποιούσε τα ελληνικά και στον διοικητικό της μηχανισμό. Έτσι, μετά το 700 η Βυζαντινή Αυτοκρατορία είναι πια μια ελληνόφωνη αυτοκρατορία και στη διοίκηση.

Τη δύναμη της ελληνικής γλώσσας τη δείχνει και η θρησκεία που αναπτύχθηκε. Γύρω στον 1ο αιώνα μ.Χ. στο σημερινό Ισραήλ και την Παλαιστίνη δημιουργήθηκε μια νέα θρησκεία. Η θρησκεία αυτή, προκειμένου να διαδοθεί, επέλεξε τη γλώσσα με την οποία μπορούσε να απευθυνθεί στους περισσότερους κατοίκους στην ευρύτερη περιοχή.

Και ποια ήταν αυτή η γλώσσα; Η ελληνική γλώσσα. Έτσι, η νέα θρησκεία, ο χριστιανισμός, βασίστηκε στην ελληνική γλώσσα, τα ιερά της κείμενα γράφτηκαν στα ελληνικά και λέγονται Ευαγγέλια, δηλαδή αγγέλλω καλό νέο, σωστά; Ο ιδρυτής αυτής της θρησκείας είχε το εβραϊκό όνομα Ιησούς, αλλά είναι γνωστός
με το ελληνικό όνομα Χριστός, από το ρήμα χρίζω. Σε χρίζω ιππότη, σε χρίζω βασιλιά, έτσι; Κι έτσι είναι παντού γνωστός ως Χριστός και η θρησκεία αυτή λέγεται χριστιανοσύνη και ο τόπος που πας να προσκυνήσεις λέγεται εκκλησία, από το καλώ, έλα να προσευχηθούμε όλοι μαζί.

Όπως είπα, πολλά θα μπορούσε να σχολιάσει εδώ ένας γλωσσολόγος. Εγώ που δεν είμαι, παρατηρώ ότι η κ. Ευθυμίου κάνει έναν κυκλικό συλλογισμό, όταν αρχικά λέει πως η ελληνική γλώσσα « δεν είναι υπέροχη επειδή είναι δικιά μας, είναι υπέροχη επειδή είναι υπέροχη» αλλά αμέσως μετά, με την  ίδια ανάσα, συνεχίζει λέγοντας πως «είναι υπέροχη «διότι δημιουργήθηκε από αυτόν τον λαό, τον ανήσυχο, τον θεοπάλαβο, τον φιλομαθή, τον τολμηρό» –άρα, διότι είναι δικιά μας.

Θέλω  όμως να αναπτύξω εδώ ένα μόνο θέμα, να σταθώ σε  μία λέξη, που μάλιστα νόμιζα πως την έχουμε συζητήσει στο ιστολόγιο, αλλά όσο κι αν έψαξα δεν βρήκα ίχνος σχετικής συζήτησης. Ελπίζω να έψαξα σωστά και να μην σας φέρνω την Τυτώ που λέγαμε προχτές ή άλλη κουκουβάγια.

Λοιπόν, η κ. Ευθυμίου λέει ότι οι Έλληνες αγαπάμε τη θάλασσα «και για περίπου 4.000 χρόνια γι’ αυτήν χρησιμοποιούμε τουλάχιστον 5 όρους που δεν έχουν αλλοιωθεί μέσα στα 4.000 χρόνια: θάλασσα, πέλαγος, αρχιπέλαγος, πόντος, ωκεανός». 

Είναι όμως  έτσι; Εντάξει, η θάλασσα μπορεί να είναι δάνειο από άλλη γλώσσα. Εντάξει, τα περίπου 4000 χρόνια μπορεί να είναι λιγότερα, αλλά η δική μου ένσταση βρίσκεται αλλού, σε μία από τις πέντε λέξεις: στη λέξη «αρχιπέλαγος».

Βλέπετε, η λέξη «αρχιπέλαγος» δεν είναι αρχαία, δεν θα τη βρείτε σε κανένα κείμενο της αρχαίας ή της μεσαιωνικής γραμματείας, μόνο από τον 18ο αιώνα εμφανίζεται στη γλώσσα μας, οπότε όχι 4000, αλλά ούτε 300 χρόνια δεν «τη χρησιμοποιούμε».

Στα ελληνικά, η λέξη μπήκε σαν δάνειο από το ιταλικό arcipelago. Ωστόσο, υπάρχει πιθανότητα η ιταλική λέξη να μην έχει σχηματιστεί ελληνοπρεπώς από το επίθημα arci- και το ελληνικό πέλαγος, αλλά να  είναι παραφθορά των λέξεων «Αιγαίο Πέλαγος».

Βλέπετε, μπορεί σήμερα όλοι να γνωρίζουμε από την γεωγραφία πολλά αρχιπελάγη τεράστια σε έκταση, αλλά μέχρι πριν από λίγους αιώνες το μόνο σύμπλεγμα νησιών που ονομαζόταν arcipelago (ή αντίστοιχα σε άλλες γλώσσες) ήταν το Αιγαίο πέλαγος!

Το όνομα Αιγαίον και Αιγαίον πέλαγος ήταν σύνηθες στους βυζαντινούς συγγραφείς και στον λαό, ενώ από τον 13ο αιώνα άρχισε να αντικαθίσταται από την ονομασία Άσπρη θάλασσα. Οι Φράγκοι το είπαν Egeopelago και μαρτυρείται και τίτλος Dux Egeopelagi. Συγχρόνως και παραλλήλως παρουσιάζεται αφθονία παρεφθαρμένων τύπων: Anzopelago (1278), Lazopelago (1329), αλλά και Duca dell’Arcipelago (Nicolo Sanudo, 1356) και ducha del Arcipelago (1375). (Αυτά τα έγραψε ο Κων. Άμαντος, στο άρθρο «Αιγαίoν Πέλαγoς – Αρχιπέλαγoς», Ελληνικά 10 (1937-8), σ. 130-2)

Φαίνεται λοιπόν πολύ πιθανό ότι ο τύπος arcipelago προήλθε από παραφθορά του egeopelago, υπό την παρετυμολογική επίδραση πολλών ελληνογενών δανείων από arci- (αρχι-) που δήλωναν μεγάλο μέγεθος. Προφανώς ο τ. arcipelago για κάποιο διάστημα θα συνυπήρξε με τους άλλους, μέχρι που επικράτησε ως (παρ)ετυμολογικά διαφανέστερος.

Τον 17ο αιώνα, στον Μαρίνο Τζάνε Μπουνιαλή, στο έργο του Κρητικός πόλεμος,  εμφανίζεται ο τύπος «αρτσιπέλαγο(ς)» πάντα με αναφορά στο Αιγαίο πέλαγος, ας πούμε:

Στὴ Σίφνο, εἰς τὴν Παροικιά, στὴ Σύμη θὲ νὰ πᾶσι,
Πολύκαντρο, στὴν Ἀμοργό, στὴν Πάτινο νὰ φθάσει
καὶ σ’ ὅλο τ’ Ἀρτσιπέλαγο, στὴ Μύκονο, στὴ Τζία,
κ’ ἐγίνηκεν ἀναμιγὴ σὲ τοῦτα τὰ νησία

ή

κι ἀπεὶς τὰ παλαμίσανε, ἀποὺ τὸ Κάστρο βγαίνου
κ’ ἔρχουνται στ’ Ἀρτσιπέλαγος κι ὅλα στὴ Μῆλο πηαίνου.

Κατά τη γνώμη του Άμαντου, αυτό το Αρτσιπέλαγο(ς) πρέπει να είναι ιταλικό δάνειο και όχι εξέλιξη από έναν αμάρτυρο βυζαντινό τύπο *αρχιπέλαγος, και, όπως παρατηρεί ο Άμαντος, ο τύπος αυτός ουδέποτε εισήλθε στη λαϊκή χρήση.

Η ιταλική λέξη πέρασε στις άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες, εξακολουθώντας να σημαίνει αποκλειστικά το Αιγαίο πέλαγος. Στα αγγλικά μάλιστα, πέρα από τον επίσημο τύπο archipelago, υπήρχε τον 17ο αιώνα και μια εξαγγλισμένη μορφή, Arch-sea (κατά λέξη «αρχι-θάλασσα»!) που σήμαινε το Αιγαίο, η οποία στη ναυτική γλώσσα είχε μετατραπεί σε Arches. Έτσι σε κείμενο του 1626 διαβάζουμε: An island called Augusto, near Paros, in the Arches  (The Negotiations of Sir Thomas Roe, in his Embassy to the Ottoman Porte, From the Year 1621 to 1628 Inclusive)

Και επειδή το χαρακτηριστικό του Αιγαίου είναι ο μεγάλος αριθμός νησιών, σιγά-σιγά η διεθνής πια λέξη μετακινήθηκε στη σημερινή σημασία της, όπου αρχιπέλαγος, archipelago κτλ λέγεται η θαλάσσια περιοχή όπου υπάρχουν πολλά νησιά, όπως και η συστάδα νησιών αυτής της περιοχής.

Αν όντως η ιταλική λέξη arcipelago προήλθε από το «Αιγαίο πέλαγος», τότε το ελληνικό αρχιπέλαγος είναι αντιδάνειο.

Είτε ισχύει είτε όχι αυτή η άποψη, το βέβαιο είναι πως το αρχιπέλαγος δεν είναι αρχαία λέξη.  Ας το διορθώσει η κυρία Ευθυμίου.

Και επειδή είπα στην αρχή ότι θα σταθώ μόνο σε ένα σημείο «άντε, δύο», ας αναφέρω και το δεύτερο, που μου φάνηκε λίγο περίεργο. (ΠΡΟΣΘΗΚΗ: Η φίλη μας το Κιγκέρι βρήκε το σχετικό λήμμα της Εγκυκλοπαίδειας και έλυσε την απορία μου).

Λέει η κυρία Ευθυμίου (από 16.50 έως 17.40 περίπου):

Όμως δεν έμειναν μόνο στην αρχαιότητα οι επιδόσεις μας στην επιστήμη. Και σήμερα, τα πανεπιστήμια της γης και ερευνητικά ιδρύματα σε όλη τη γη φιλοξενούν Έλληνες οι οποίοι παράγουν υψηλού επιπέδου έργο, και στην Ελλάδα φυσικά. Να θυμίσω τον Γεώργιο Παπανικολάου, ο οποίος εφηύρε το τεστ Παπ στον 20ό αιώνα, Έλληνας γιατρός από την Εύβοια, από την Κύμη της Ευβοίας, και να θυμίσω επίσης, ίσως κάτι που δεν το έχουμε τόσο πολύ στον νου μας, ότι στο 1700 ένας Χιώτης γιατρός, ο Εμμανουήλ Τιμόνης, μαζί με τον Ιάκωβο Πυλαρινό, καθηγητές του Πανεπιστημίου της Πάντοβα, γιατροί, πρώτοι εφάρμοσαν εμβόλιο ενάντια στην ευλογιά. Μάλιστα, η συμβολή του Τιμόνη και του Πυλαρινού αναγράφεται στην Εγκυκλοπαίδεια του Ντιντερό και του Ντ’ Αλαμπέρ, δηλαδή το εμβληματικό έργο του Γαλλικού Διαφωτισμού, στο λήμμα εμβόλιο.

Kι εμείς έχουμε γράψει στο ιστολόγιο για τους δυο γιατρούς (εδώ το άρθρο μας):

Από την αρχαιότητα κιόλας οι Κινέζοι και άλλοι λαοί της Ανατολής είχαν αναπτύξει μεθόδους για πρόκληση ανοσίας στην ευλογιά. Στη μεταλαμπάδευση των γνώσεων αυτών στη Δύση έπαιξαν κεφαλαιώδη ρόλο δυο Έλληνες γιατροί, ο Εμμανουήλ Τιμόνης και ο Ιάκωβος Πυλαρινός, που έκαναν, το 1714 και το 1716, ανακοινώσεις στην περίφημη Royal Society του Λονδίνου, 80+ χρόνια πριν από τον Τζένερ για τον ευλογιασμό, δηλαδή την εισαγωγή στον οργανισμό στελεχών του ιού της ευλογιάς. (…) Τον Τιμόνη και τον Πυλαρινό δεν τους έχει τιμήσει το νεοελληνικό κράτος, ενώ σε ξένες πηγές μπορεί να δείτε να αναφέρονται ως Ιταλοί ή Βενετοί ή ως Οθωμανοί.

Το ερώτημά μου είναι αν ισχύει αυτό που λέει η κ. Ευθυμίου, ότι δηλαδή η συμβολή των Τιμόνη και Πυλαρινού «αναγράφεται στην Εγκυκλοπαίδεια του Ντιντερό και του Ντ’ Αλαμπέρ … στο λήμμα ‘εμβόλιο'». Λήμμα  εμβόλιο (δηλ. vaccin) δεν έχει η Εγκυκλοπαίδεια του Ντιντερό, και μάλλον δεν θα μπορούσε να έχει διότι η λέξη εμφανίζεται αργότερα. Αλλά ούτε λήμμα για τον ευλογιασμό/δαμαλισμό (variolation) έχει, τουλάχιστον  στην έκδοση που υπάρχει ονλάιν.

Στο πρώτο όμως σχόλιο θα δείτε ότι όντως υπάρχει λήμμα inoculation στην Εγκυκλοπαίδεια, όπου διαβάζουμε μεταξύ άλλων:

Histoire de l’inoculation jusqu’en 1759. On ignore l’origine de cet usage, dont les premiers medecins arabes sont peut-être les inventeurs. Il subsiste, de tems immémorial, dans les pays voisins de la mer Caspienne, & particulierement en Circassie, d’où les Turcs & les Persans tirent leurs plus belles esclaves. La Motraye, voyageur françois, l’y a vû pratiquer en 1712. C’est de-là vraissemblablement que cette coutume a passé en Grece, en Morée & en Dalmatie, où elle a plus de 200 ans d’ancienneté. Son époque n’a point de terme fixe en Afrique, sur les côtes de Barbarie, sur celles du Sénégal, ni dans l’intérieur du continent, non plus qu’en Asie, en divers endroits de l’Inde, particulierement à Bengale, enfin à la Chine, où elle a reçu une forme particuliere. Elle a été anciennement connue dans quelques parties occidentales de l’Europe, sur-tout dans la principauté de Galles en Angleterre ; le docteur Schwenke l’a trouvée établie parmi le peuple en 1712, dans le comté de Meurs & le duché de Cleves en Westphalie. Bartholin en parle dans une lettre imprimée à Copenhague en 1673. On en trouve des vestiges dans quelques provinces de France, & particulierement en Périgord.

Il y a plus de 80 ans que l’inoculation fut apportée ou renouvellée à Constantinople par une femme de Thessalonique, qui opéroit encore au commencement du siecle présent, à peu-près de la même maniere qu’en Circassie. Cette femme & une autre greque de Philippopolis avoient inoculé très-heureusement dans la même capitale plusieurs milliers de personnes. Emmanuel Timoni & Jacques Pilarini, de la même nation, l’un premier medecin du grand-seigneur, l’autre qui l’avoit été du czar Pierre, tous deux docteurs en l’université de Padoue, & le premier en celle d’Oxford, témoins l’un & l’autre pendant plusieurs années des succès constans des deux greques, adopterent cette pratique, & la firent connoître dans le reste de l’Europe. Timoni, par divers écrits latins publiés dans les transactions philosophiques au mois de décembre 1713, dans les actes des Savans de Leipsick en 1714, dans les éphémérides des curieux de la nature en 1717, dont l’un est rapporté par la Motraye à la suite de son voyage, comme l’ayant reçu du même Timoni au mois de Mai 1712 ; & Pilarini, par un petit ouvrage latin imprimé à Venise en 1715. Antoine le Duc, autre medecin grec, né à Constantinople, où lui-même avoit été inoculé, soutint une these en faveur de l’inoculation à Leyde en 1722, en recevant en cette université le bonnet de docteur, & publia une dissertation sur la même matiere. Tous attestent unanimement qu’ils n’ont jamais vu d’exemple d’un inoculé qui ait depuis repris la petite vérole.

Υπάρχει λοιπόν η αναφορά, είναι εκτενής, και δίνει και περισσότερες πληροφορίες -ας πούμε για τον  Antoine  le Duc, που πρέπει να είναι Αντώνης Δούκας. Κάτι μάθαμε και σήμερα!

Μπορεί βέβαια οι δυο γιατροί να αναφέρονται σε άλλο σημείο της Εγκυκλοπαίδειας. Ίσως με τα σχόλιά σας βοηθήσετε να ξεκαθαριστεί αυτή η μικρολεπτομέρεια.