Ο Φώντας Τρούσας γράφει για τον Δημήτρη Κολλάτο

Την περασμένη βδομάδα, εκτός από τον  αξέχαστο φίλο Γιάννη Χάρη, έφυγε από τη ζωή και ο σκηνοθέτης και συγγραφέας Δημήτρης Κολλάτος (1937-2025), που επίσης  είχα την τύχη να γνωρίσω, στην Αίγινα, αρχικά όταν τα παιδιά μας έκαναν μαζί μπάνιο. Είχε πολύ ταλέντο ο Κολλάτος και ήταν και θαυμάσιος αφηγητής. Παλιότερα είχα δημοσιεύσει στο ιστολόγιο τις Ελιές, ένα νεανικό του διήγημα που έγινε και ταινία μικρού μήκους και προκάλεσε σάλο.

Θόρυβο προκάλεσαν πολλές ταινίες και θεατρικά έργα του Κολλάτου -όχι πως δεν  το επιζητούσε κι ο ίδιος. Σήμερα θα μιλήσουμε για μιαν άλλη ταινία του που προκάλεσε θόρυβο και λογοκρίθηκε. Αλλά δεν θα μιλήσω εγώ, θα αντιγράψω ένα κεφάλαιο από ένα αξιόλογο βιβλίο που κυκλοφόρησε πρόσφατα,  και που το συστήνω. Πρόκειται για το Cult όψεις του ελληνικού κινηματογράφου, του Φώντα Τρούσα. Ο Τρούσας είναι ερευνητής παλαιού τύπου, με μεγάλο αρχείο σε χαρτί, που το έχει συγκροτήσει με έρευνες μιας ζωής. Εχει το μπλογκ Δισκορυχείον, όπου γράφει για τη μουσική, αλλά πολύ συχνά κάνει επίσης αναρτήσεις για τον  κινηματογράφο, είτε στο Φέισμπουκ είτε σε άρθρα στη  Lifo, με δυσεύρετο υλικό από το αρχείο του, που μετά το κλέβουν εύκολα διάφοροι.

Στο βιβλίο ο Τρούσας μιλάει για καμιά εικοσιπενταριά παραγνωρισμένες ή και άγνωστες ελληνικές ταινίες κυρίως των δεκαετιών 1960-70, κάποιες ερωτικές,  αλλες αστυνομικές, άλλες πρωτοποριακές, που τις θεωρεί «καλτ». Ανάμεσά τους και η ταινία «Ο θάνατος του Αλέξανδρου» του  Δημήτρη Κολλάτου (1966). Θα αναδημοσιεύσω λοιπόν το σχετικό κεφάλαιο από  το βιβλίο του Τρούσα, κι έτσι θα συνδυάσω τον  αποχαιρετισμό στον  Κολλάτο με την παρουσίαση ενός αξιόλογου βιβλίου. Το  συγκεκριμένο κεφάλαιο είναι από τα συντομότερα του βιβλίου του Τρούσα -τα άλλα κεφάλαια τα βλέπετε εδώ. Η φωτογραφία είναι παρμένη επίσης από το βιβλίο του Τρούσα.

Η ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΗΣ ΤΑΙΝΙΑΣ «Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ» (1966) ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΚΟΛΛΑΤΟΥ

Η λογοκρισία στον ελληνικό κινηματογράφο είναι ένα τεράστιο κεφάλαιο. Πληγώθηκαν πάμπολλες ταινίες από τις αποφάσεις των λογοκριτικών επι­τροπών μέσα στις δεκαετίες και κάποιες ταινίες του Δημήτρη Κολλάτου ήταν σίγουρα ανάμεσά τους, καθότι ο σκηνοθέτης τους, πάντα προκλη­τικός, επέλεγε θέματα που ξεσήκωναν διαμαρτυρίες. Έτσι είχε συμβεί με τη μικρού μήκους ταινία του Οι Εληές (1964), που καταπιανόταν με το θέμα της αναγκαστικής παντρειάς μια γυναίκας στην Κρήτη και, βεβαί­ως, με το θέμα της προίκας -ταινία που θα απαγορευόταν να προβληθεί μετά την παρουσία της στην 5η Εβδομάδα Ελληνικού Κινηματογράφου στη Θεσσαλονίκη τον Σεπτέμβριο του ’64-, ενώ προβλήματα υπήρχαν και με τη συλλογή διηγημάτων του με τον ίδιο τίτλο (Φέξης, 1965). Όχι με το διήγημα Οι Εληές, μα με εκείνο που είχε τίτλο «Το αγόρι των 17 ετών» (εκεί όπου ο Αλέκος, ο ήρωας, διηγείται τη γνωριμία του μ’ έναν γκέι 50άρη σ’ ένα τσοντάδικο της Αθήνας).

Μια άλλη ταινία του Κολλάτου, μεγάλου μήκους αυτήν τη φορά, που θα λογοκρινόταν σε πρώτη φάση για να πάρει τελικά άδεια προβολής «άνευ περικοπών» μήνες μετά την πρώτη προβολή της στο 7ο Φεστιβάλ Ελληνικού Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης (22-28 Σεπτ. 1966) ήταν και ο Θάνατος του Αλέξανδρου.

Την ταινία την είχα δει για πρώτη φορά στην κρατική τηλεόραση, στην πρώτη πασοκική τετραετία (1981-85), και θυμάμαι ακόμη πως μου είχαν κάνει τεράστια εντύπωση -έφηβος γαρ- οι κάπως μπρούτες ερωτικές στιγμές ενός ετοιμοθάνατου.

Το στόρι, όπως το αποτυπώνει ο Γιάννης Σολδάτος στην Ιστορία του Ελληνικού Κινηματογράφου (Αιγόκερως, Αθήνα 1982), είναι το ακόλου­θο: «Ο Δημήτρης Κολλάτος με τον Θάνατο του Αλέξανδρου προχωράει σε μερικές καινοτομίες που σοκάρουν τους θεατές. Ο μύθος του είναι απλός. Θυμίζει τον Θάνατο του παλληκαριού του Παλαμά. Ένας νέος πεθαίνει στο νοσοκομείο από λευχαιμία. Γύρω από αυτή την ιδέα πλέ­κονται διάφορα επεισόδια είτε σύγχρονα είτε παρελθόντα με φλας μπακ, που κύριο στόχο τους έχουν τον παραλογισμό του θανάτου. Ο Αλέξαν­δρος προσπαθεί να αντιδράσει σε μια παράλογη ροή των πραγμάτων και να κρατηθεί στη ζωή. Ετοιμοθάνατος αγωνίζεται να κάμει έρωτα με τη γυναίκα του και ταυτόχρονα, με φλας μπακ, επαναφέρεται στη θύμηση του πρώτου έρωτά του σ’ ένα πορνείο. Η απόπειρά του είναι μάταιη. Ο θάνατος έρχεται. Στους φίλους αντανακλάται ο παραλογισμός του θανάτου. Τους είναι απίστευτο και όμως οι ίδιοι ζουν και κινούνται φυσιολογικά. Ο Κολλάτος τους παρακολουθεί ακόμα και στην τουαλέτα. Και όταν ο παραλογισμός θα νικήσει, ο κόσμος θα συνεχίσει να κινείται κανονικά».

Ο Θάνατος του Αλέξανδρου προβλήθηκε για πρώτη φορά στο Φεστι­βάλ του ’66 και -δεν ξέρω αν πρέπει να γράψω «φυσικά»- αγνοήθηκε από τα βραβεία. Αν και κάποιοι της κριτικής επιτροπής, την οποία αποτελούσαν οι Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος, Μάνος Χατζιδάκις, Γιάννης Τσαρούχης, Έλλη Λαμπέτη, Γιάννης Μπακογιαννόπουλος και Φιλοποί­μην Φίνος, υποθέτω πως θα είχαν καλή γνώμη για την ταινία. Το γνωρίζω, σίγουρα, για τον Χατζιδάκι, ο οποίος θα έλεγε (από το σπάνιο διαφημι­στικό 16σέλιδο booklet): «Η σημαντικωτέρα ταινία που προεβλήθη εις το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, αληθινά πανίσχυρη παρουσία που με άφησε άναυδον με το θάρρος και την δύναμιν της συλλήψεώς της, ήταν η ταινία του Δημήτρη Κολλάτου Ο θάνατος του Αλέξανδρου. Αυτή είναι η αλη­θινά μεγάλη ταινία του φεστιβάλ. Ο Δημήτρης Κολλάτος είναι ο πρώτος δραματουργός του ελληνικού κινηματογράφου».

Παρά τα καλά λόγια του Χατζιδάκι, αλλά και κάποιων εκ των κριτικών κινηματογράφου που παρευρίσκονταν στην προβολή (από τις εφημερίδες «Βραδυνή», «Απογευματινή», «Καθημερινή»), η ταινία θα αντιμετώπιζε προβλήματα στη διανομή της, καθώς η πρωτοβάθμια λογοκριτική επιτρο­πή θα έφραζε τον δρόμο της. Έτσι, λοιπόν, ο διευθυντής του Εξωτερικού Τύπου του υπουργείου Προνοίας, ένας διευθυντής Οπτικών Μέσων, ο διευθυντής Αποδήμου Ελληνισμού, ο διευθυντής Ελέγχου Δημοσίων Θεα­μάτων κι ένας τμηματάρχης του υπουργείου Παιδείας -δεν έχουν και τόσο σημασία τα ονόματα όσο οι ιδιότητες των ανθρώπων που αποτελούσαν την επιτροπή – απαγορεύουν κατ’ ουσίαν τη δημόσια προβολή του Θανάτου του Αλέξανδρου, αφού ζητούν να περικοπούν τέσσερις σκηνές.

Ο Θεοδωρακόπουλος, ακαδημαϊκός και υπουργός Παιδείας της υπηρεσιακής κυβέρνησης του Ιωάννη Παρασκευόπουλου από τις 22 Δεκεμβρίου 1966 έως τις 3 Απριλίου 1967, θα δήλωνε: «Και ο ρεαλι­σμός έχει όρια. Ένας άρρωστος από λευχαιμία, που θα πεθάνη σε λίγα λεπτά, βάζει τη γυναίκα του να γυμνωθή εντελώς και προχωρεί σε πλήρη σεξουαλική ομιλία μαζί της. Αυτά ξεπερνούν κάθε αντοχή».

Επίσης, ο υφυπουργός παρά τη Προεδρία της Κυβερνήσεως Στεφάνου Στεφανόπουλου (17 Σεπτεμβρίου 1965-22 Δεκεμβρίου 1966), Δημήτριος Γεωργίου, θα αποφαινόταν: «Ο Έλληνας νοικοκύρης δεν πρέπει να δη αυτή την ταινία. Οφείλω να προστατεύσω τον ελληνικό λαό από το φιλμ σας».

Φυσικά, ακόμη και κατά τη διάρκεια της προβολής στο Φεστιβάλ, τα προβλήματα για την ταινία δεν ήταν λίγα. Στην εφημερίδα «Τα Νέα» της 30ής Σεπτεμβρίου 1966 διαβάζουμε πως ο Θεοδωρακόπουλος αποχώρη­σε κατά τη διάρκεια της προβολής, «περιφρονώντας το καθήκον του να παραμείνη στη θέση του ως το τέλος κάθε ταινίας και χωρίς να προβαίνη δημοσία σε σχόλια ή άλλες εκδηλώσεις υπέρ ή κατά του κρινομένου», ενώ στην εφημερίδα «Δημοκρατική Αλλαγή» της 28ης Σεπτεμβρίου 1966 διαβάζουμε πως «ενώ συνεχιζόταν ακόμη η προβολή του φιλμ Ο θάνατος του Αλέξανδρου, οι παραγωγοί James Paris και Κλέαρχος Κονιτσιώτης άρχισαν να θορυβούν ζωηρά, εγκατέλειψαν τις θέσεις τους στον εξώστη και κατεβαίνοντας στην πλατεία με τις κραυγές “αίσχος, δεν είναι ταινία αυτή” αξίωσαν από το κοινό να συμμερισθή την άποψή τους και να δια­κοπή η προβολή της ταινίας!! Δημιουργήθηκε φυσικά πανδαιμόνιο, οι αντιδράσεις του κοινού στράφηκαν κατά των δύο παραγωγών και με την απαίτησή του (σ.σ. του κοινού) οι ταραξίες απεχώρησαν από την αίθουσα χωρίς να διακοπή η προβολή».

Ο Κολλάτος, που είχε ήδη άκρες στη Γαλλία, είχε στείλει κόπιες στο Παρίσι, εισπράττοντας τις θετικότατες κριτικές γνωστών Γάλλων επαϊόντων της εποχής, όπως αυτή του ηθοποιού και θεατρικού σκηνοθέτη Jean Vilar, του δημοσιογράφου και κινηματογραφικού συγγραφέα-κριτικού Georges Sadoul, του συγγραφέα και δημοσιογράφου Claude Mauriac και του φιλοσόφου Roger Garaudy (τα επαινετικά λόγια όλων καταγράφονται αναλυτικά στο 16σέλιδο booklet), κάτι που μάλλον θα «βοηθούσε» τη δευτεροβάθμια επιτροπή λογοκρισίας που συστήθηκε λίγο καιρό αργό­τερα (αποτελούμενη από τον γενικό διευθυντή του υπουργείου Τύπου, έναν αστυνομικό διευθυντή, τον πρόεδρο του Παιδαγωγικού Ινστιτού­του, κάποιον Παπαδημητρίου, ειδικών γνώσεων, τον διευθυντή Ελέγχου Δημοσίων Θεαμάτων και μία… γραμματέα, κάποια δίδα Στίππα!) να αποφανθεί υπέρ της δημόσιας προβολής του φιλμ, χωρίς καμία περικοπή.

Έτσι θα συνέβαινε τελικά, καθώς η ταινία προβλήθηκε στις 6 Μαρτίου 1967 στους κινηματογράφους Άστορ (Σταδίου) και Σελέκτ (Πατησίων), ενώ δεν υπάρχουν πληροφορίες για ενδεχόμενες αντιδράσεις και επεισό­δια από θιγμένους νοικοκύρηδες.

Και κάτι ακόμη. Μουσική στον Θάνατο του Αλέξανδρου έγραψε ο Γιάννης Μαρκόπουλος. Στο 16σέλιδο booklet υπάρχει μία αναφορά σ’ αυτήν, δημοσιευμένη στην «Καθημερινή» της 29ης Σεπτεμβρίου 1966: «Ο μουσικός Γιάννης Μαρκόπουλος θαυμάσια κατάλαβε το μοντέρνο στυλ της ταινίας και η μουσική του μας ξεκούρασε από τα ατέλειωτα εκείνα μπουζούκια και τις κιθάρες και τα λαϊκά μοτίβα που είχαμε υποστή όλον τον τελευταίο καιρό, αναπόφευκτη πλέον συνοδεία και των καλυ­τέρων ταινιών μας. Και πολύ όμορφα κοροϊδεύει στην παρωδία από τα… “πράσινα” φανάρια, και αυτή δίνει τον τόνο της τελικής “κηδείας” και τον ρυθμό της ζωής που ξαναρχίζει».

Το απόσπασμα αυτό υπάρχει και στο οπισθόφυλλο του σάουντρακ «Ο θάνατος του Αλέξανδρου» (Ρhilips) που κυκλοφόρησε εκείνη την επο­χή, ενώ ο ίδιος ο Μαρκόπουλος είχε γράψει για τη μουσική του (πάντα από το οπισθόφυλλο): «Η μουσική στον Αλέξανδρο δεν είναι ένα τυπικό σχήμα που χρησιμεύει σαν υπογράμμιση ή σαν υπόκρουση. Προσπάθησα να συνθέσω ένα έργο αυτοδύναμο και ανεξάρτητο που στις προεκτάσεις του να συναντά τις θέσεις και το ύφος της ταινίας».

Το άλμπουμ «Ο θάνατος του Αλέξανδρου» είναι ένα από τα σπανιό­τερα της ελληνικής δισκογραφίας και απορώ γιατί δεν έχει επανεκδοθεί σε μια ωραία έκδοση βινυλίου, καθώς παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ας ελπίσουμε πως κάποια στιγμή θα συμβεί κι αυτό.

Nα προσθέσω ότι το απόσπασμα της Καθημερινής για τη μουσική του Μαρκόπουλου το έχει γράψει η Ροζίτα Σώκου στην γενικά επαινετική κριτική της για την ταινία του Κολλάτου. Η ίδια στις 4 Δεκεμβρίου δημοσίευσε στη στήλη της μιαν υμνητική επιστολή του Ροζέ Γκαροντί προς τον Κολλάτο (που, προφανώς, της είχε κοινοποιήσει ο Κολλάτος).