Ιστορίες με αρκούδες

Την έκφραση του τίτλου,  που μου είναι πολύ οικεία, περιέργως δεν την  έχει  το slang.gr, όμως την καταγράφει το Λεξικό της Λαϊκής και Περιθωριακής Γλώσσας του Γ. Κάτου, μαζί με κάμποσες άλλες, που όλες χρησιμοποιούνται όταν
«ακούγονται απίστευτα, απίθανα ή απαράδεκτα πράγματα, που υποτιμούν τη νοημοσύνη μας». Τότε λέμε ότι αυτά είναι ιστορίες με/για αγρίους, με/για αρκούδες, με/για φίδια, με/για θηρία  -ασφαλώς η αρχή βρίσκεται στις τερατολογίες που διηγούνται κάποιοι με απίθανες περιπέτειες σε εξωτικά μέρη. Εικάζω πως η αρχική μορφή είναι «ιστορίες για αγρίους».

Την Κυριακή είχαμε μια αρκούδα να  πρωταγωνιστεί στο απόσπασμα από το μυθιστόρημα του Δημήτρη Χατζή, ενώ τον τελευταίο καιρό κυκλοφορούν στο Διαδίκτυο ειδήσεις για αρκούδες που εμφανίζονται στις παρυφές ή και μέσα σε ορεινούς οικισμούς, λιγότερο βέβαια από άλλα άγρια ζώα όπως αγριογούρουνα ή αλεπούδες -οπότε, ταιριάζει να λεξιλογήσουμε για την αρκούδα σήμερα, χωρίς να φιλοδοξώ πως θα καλύψω το θέμα -αλλά εσείς είστε εδώ με τα σχόλιά σας, να συμπληρώνετε. Πριν προχωρήσω, θυμίζω ένα παλιότερο άρθρο μας: Σκοτώνουν τις αρκούδες όταν σκοτώσουν;

H αρκούδα είναι μεγαλόσωμο σαρκοφάγο θηλαστικό,  παρόλο που τρέφεται επίσης με καρπούς και παροιμιωδώς με μέλι. Τετράποδο βεβαίως, όμως μπορεί και στέκεται στα δυο πόδια, αλλά ακόμα και να περπατάει στα δυο πόδια σαν τον άνθρωπο. Κάπου θυμάμαι τη λέξη «πελματοβάμονα» για τα ζώα που έχουν αυτή την ικανότητα. Ωστόσο, έχουμε το ρήμα «αρκουδίζω» που σημαίνει «μπουσουλάω» -βέβαια το γεγονός ότι χρησιμοποιούμε την αρκούδα για το μπουσούλημα και όχι κάποιο άλλο τετράποδο ζώο δείχνει πως υπόρρητα δεχόμαστε πως μπορεί και να βαδίσει.

Ανήκει στην οικογένεια Ursidae και το όνομα του γένους της είναι το λατινικό ursus -ίσως θυμάστε στο διήγημα του Χατζή ότι οι βλάχοι λέγανε ούρσου την αρκούδα. Στα αγγλικά είναι bear, από γερμανική ρίζα (Bären στα γερμανικά) ενώ στις σλαβικές γλώσσες είναι κάτι σε μεντβεντ, πχ медведь στα ρώσικα. Προσέξτε ότι мед είναι το μέλι, άρα κατά λέξη η αρκούδα στους Σλάβους σημαίνει «το ζώο που τρώει μέλι», μελιτοφάγος σα να λέμε. Ο Μεντβέντεφ, ο κατά καιρούς πρωθυπουργός της Ρωσίας, είναι Αρκούδης ή Αρκουδέας (που δεν ήταν άνθρωπος, ήταν μια ιδέα).

Εμείς βέβαια  λέμε «άρκτος» λέξη πολύ παλιά -στον Όμηρο υπάρχει ήδη η Άρκτος, η ονομασία του αστερισμού της  Μεγάλης Άρκτου (Ἄρκτον θ’, ἣν καὶ Ἄμαξαν ἐπίκλησιν καλέουσιν) αλλά και η λέξη άρκτος για το ζώο (λ911). Κατ’ επέκταση, η λέξη άρκτος δήλωνε και τον  βορρά (προς άρκτον τετραμμένος). Η Αρκτική και η  Ανταρκτική και ο αρκτικός κύκλος από εκεί προέρχονται. Το ομόηχο «αρκτικός = αρχικός» δεν έχει σχέση με την άρκτο, προέρχεται από το άρχω, την  αρχή.

Ο/η άρκτος έγινε άρκος στα ελληνιστικά χρόνια και από εκεί αρκούδιον στα μεσαιωνικά κι έτσι αρκούδα και αρκούδι. Στα ποντιακά διατηρείται ο τύπος «άρκος».

Στον αγροτικό κόσμο, η αρκούδα είχε από τα αρχαία χρόνια μόνιμη παρουσία, όπως μαρτυρούν ποικίλοι όροι (αρκουδοβότανο, αρκουδοπούρναρο, αρκουδόμηλο), ενώ επίσης  πρωταγωνιστεί σε πολλούς μύθους, παραδόσεις και λαϊκες διηγήσεις, όπως και σε παροιμίες.  Η γνωστότερη παροιμία είναι βέβαια η «νηστικό αρκούδι δεν χορεύει», που απηχεί το χαμένο πια επάγγελμα του αρκουδιάρη, που έσερνε από τη μύτη μια εξημερωμένη ταλαίπωρη αρκούδα και την εβαζε να χορεύει ή να παριστάνει «πώς κάνει η Βουγιουκλάκη». Ο Αρκάς είχε εικονογραφήσει τις περιπέτειες του αρκουδιάρη Χλέμπουρα με την αρκούδα Βαγγέλης. Σαν φοιτητής είχα προλάβει αρκουδιάρη στην πλατεία Εξαρχείων.

Υπάρχουν κι άλλες παροιμίες με/για αρκούδες, όπως:

Πήγε να βγάλει λαγό κι έβγαλε αρκούδα, αντίστοιχη της «πήγε για  μαλλί και βγήκε κουρεμένος»

Της αρκούδας το μαλλί δεν γίνεται μετάξι

Στην αρκούδα χαρισαν τριαντάφυλλο κι εκείνη το πέρασε στον κώλο της (στα ποντιακά το έχω δει αυτό, αλλά δεν θυμάμαι πώς το λένε).

Της αρκούδας άμα βγάλεις τη χαλικάδα, τότε θα τη δεις αν είν’ ήμερη  ή άγρια

Οι αρχαίοι λέγανε «Άρκτου παρούσης τα ίχνη μη ζήτει», που αντιστοιχεί στο νεότερο «Τον λύκο βλέπεις και τον  ντορό γυρεύεις;» που το λέμε και με φίδι, ενώ μπορεί να υπάρχει και νεότερη παραλλαγή με αρκούδα.

Και βέβαια, μια νεοπαροιμία είναι αυτή που οφείλουμε πάλι στον Αρκά, είτε την επινόηση είτε τη διάδοσή της, την «Χέζουν οι αρκούδες στο δάσος;», όταν κάποιος ρωτάει αν συμβαίνει κάτι,  που είναι κοινό μυστικό. Εδώ η αρχή:

Tέλος, λέμε για κάποιον ότι «έφαγε το ξύλο της αρκούδας», όταν έφαγε πολύ ξύλο,  ή ουδέτερα «έπεσε το ξύλο της αρκούδας», ενώ λέμε επίσης «έπεσε το γέλιο της αρκούδας»για ομηρικό γέλιο. Γιατί άραγε; Ίσως επειδή η αρκούδα είναι μεγαλόσωμη. Αλλωστε στο ΙΛΝΕ  βρίσκω  πολλά σύνθετα αρκουδο-, που δηλώνουν μεγάλο μέγεθος, πχ αρκουδόγατος ο μεγαλόσωμος γάτος, αρκουδάπιδο είδος μεγάλου αχλαδιού κτλ.

Αρκούδα λέμε τον μεγαλόσωμο και τριχωτό άντρα ή τη μεγαλόσωμη  και άχαρη γυναίκα. Χορεύει σαν αρκούδα, δηλαδή αδέξια.

Η αρκούδα είναι και μετωνυμία για τη Ρωσία -θα θυμάστε και τον Μίσα, το αρκουδάκι, που ήταν η μασκότ της Ολυμπιάδας της Μόσχας.

Από τις ΗΠΑ έχουμε δυο αρκουδοόρους. Αρκούδοι ή αρκούδες λέγονται οι μεγαλόσωμοι και τριχωτοί γκέι, ενώ στο χρηματιστήριο αρκούδες λέγονται όσοι παίζουν με τα κάτω, προσβλέπουν σε πτώση της  αγοράς,  το αντίθετο των ταύρων.

To γούνινο αρκουδάκι είναι  από τα πιο αγαπημένα παιδικά παιχνίδια.

Να σημειώσουμε και το ευφυολογικό «το αρκουδίσιο» για το ερκοντίσιον.

Στη  Μαδρίτη που πήγα είδα  και το άγαλμα της αρκούδας που τρώει κούμαρα, στην Πουέρτα ντελ Σολ. Οι ντόπιοι πάνε και χαϊδεύουν τα πισινά της αρκούδας γιατί πιστεύουν ότι φέρνει τύχη. Και το έμβλημα της Ατλέτικο έχει την αρκούδα που τρυγάει το δέντρο.

Οι αρκούδες  πράγματι αγαπούν πολύ τα κούμαρα, και όταν αυτά είναι ώριμα έχουν πάθει ζύμωση,  οπότε όσες τα τρώνε μεθάνε. Επίσης, επειδή ρημάζουν και τα βατομουροειδή, βιοδηλώνουν πολύ συχνά, οπότε η απάντηση στη ρητορική ερώτηση του Αρκά είναι «πολύ συχνά».

Να κλείσω με αρκουδοτράγουδο. Όχι την αρκούδα καφέ της Λιλιπούπολης, αλλά τον Αρκουδιάρη από τον Θεσσαλικό κύκλο του Γιάννη Μαρκόπουλου και του Κώστα Βίρβου με τη Βίκη Μοσχολιού.