Η κ. Λίνα Μενδώνη έπαθε Ζολώτα!

Οι περισσότεροι θα έχετε ακούσει κάτι για τις δυο ομιλίες του Ξενοφώντα Ζολώτα στις οποίες μίλησε αγγλικά χρησιμοποιώντας σχεδόν αποκλειστικά λέξεις ελληνικής προέλευσης. Ίσως να μην τις θυμάστε, ίσως να μην ξέρετε πότε τις εκφώνησε (1957 και 1959), αλλά θα τις έχετε σίγουρα ακουστά.

Για ένα γλωσσικό ιστολόγιο, θα ήταν ασυγχώρητη παράλειψη να μην έχουμε ασχοληθεί με τις ομιλίες αυτές. Φυσικά, έχουμε βάλει σχετικό άρθρο, και μάλιστα πριν από 15 χρόνια. Τα παλιά άρθρα που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον συνηθίζω να τα αναδημοσιεύω, αλλά αυτό ειδικά δεν το έχω ξαναβάλει. Σήμερα θα επισκεφτούμε ξανά το ίδιο θέμα αλλά από μιαν άλλη σκοπιά.

Στην πρόσφατη Γενική Σύνοδο της Unesco, στη Σαμαρκάνδη, η υπουργός Πολιτισμού κ. Λίνα Μενδώνη θέλησε να μιμηθεί τις ομιλίες του Ξ. Ζολώτα. Έτσι, το δεύτερο σκέλος της ομιλίας της αποτελούταν (σικ) από αγγλικές λέξεις ελληνικής προέλευσης. Από μια άποψη αυτό ταίριαζε, αφού στη Σύνοδο εγκρίθηκε η θέσπιση της Παγκόσμιας Ημέρας της Ελληνικής Γλώσσας στις 9 Φεβρουαρίου.

Εδώ μπορείτε να δείτε όλη την ομιλία της  κ. Μενδώνη. Εγώ  μεταφέρω παρακάτω το «ζολώτειο» τμήμα της:

The ecumenical dynamism of the Hellenic glossological phenomenon is not a philological paradox or archaeognostic phantasy, but a pragmatic fact based on historical exelixis.

The Hellenic glossa is the authentic etymological archetype and central organ in the genesis of European logos, the basic architect of its lexis, as well as its alphabet, phonetics, syntax, grammar, semiology and semantics, even in idioms and dialects.

The lexicon and encyclopedia of Europe are a Hellenic palimpseston. Hellenic influence on Western idiomorphy has been not just energetic and plethoric, but catholic and catalytic.

The Hellenic glossa and noesis have offered the gnoseological and epistemological system, including onomastics and technical phraseology, methodology and criteria, prototypes, analogs and parallels, as the basis for the organization of ideas, hypotheses and theories leading to diagnosis, characterization, categorization, and hermeneutics.

The Hellenic paradigm is everywhere in the cosmos of philosophy, episteme, and techne, technology and anthropology, economy and ecology.

From Hesiodic theogony and cosmogonic mythology on chaos and taxis, to Homeric epic poetry about the epoch of heroes;

From Pindaric lyrical elegies to Sophoclean and Aristophanic theatrical dramas and comedies;

From Herodotean and Thucydidean historiography to Demosthenic rhetoric and logography;

From Socratic maieutic dialogue and ideas on arete, ethos, aristeia and paideia, to Platonic ontology and philosophy on gnosis, psyche and politeia, as well as Aristotelean logic and analytical skepsis in physics and metaphysics;

From Euclidean and Archimedean geometry, Pythagorean theorems and axioms on mathematics and music, to the mechanics of Heron of Alexandria.

Also, from the aesthetics and symbolisms of the plastic and iconistic technae in pursuit of harmony and symmetry, as part of the holistic idea of kallos, to the icon of ‘kalos kagathos’ in the syllogism about the polis and politics, that led from aristocracy and tyranny to the theory and praxis of Periclean democracy;

Αnd later on, from the strategic pragmatism of the Macedonian dynastic monarchy, to Alexander’s Ecumene, and from the Hellenistic basileia to Roman autocracy.

Finally, from the Hellenization of the Christian kerygma by the Evangelists and Paul in his homilies and epistles, to the crystallization of the dogma in patristic theology.

Παρόλο που,  όπως είπα, το παίνεμα της ελληνικής γλώσσας ήταν  δικαιολογημένο στη συγκεκριμένη περίσταση, και παρόλο που το θέμα  της ομιλίας προσφέρεται για αράδιασμα  ελληνογενών όρων,  αυτή η (αθέλητη) παρωδία του Ζολώτα μάλλον θυμηδία προκαλεί.

Ας πάρουμε την πρώτη παράγραφο:

The ecumenical dynamism of the Hellenic glossological phenomenon is not a philological paradox or archaeognostic phantasy, but a pragmatic fact based on historical exelixis.

Η κυρία Μενδώνη (ή ο λογογράφος της) είχε σαν πρότυπο την σαπουνοφουσκέ φράση: Ο οικουμενικός δυναμισμός του ελληνικού γλωσσολογικού φαινομένου δεν  είναι  ένα φιλολογικό παράδοξο ή αρχαιογνωστική φαντασία, αλλά ένα  πραγματικό γεγονός βασισμένο στην  ιστορική εξελιξη -και στην κορφή κανέλα, θα  προσέθετα.

Έστω. Αλλά, αν  ένας Έλληνας ή ελληνομαθής κουτσά στραβά κάτι καταλαβαίνει, τι θα καταλάβει  ο (μη ελληνομαθής) αγγλόφωνος; Καταρχάς, και στην παράγραφο αυτή και σε όλο το κείμενο, υπάρχουν λέξεις που έχουν  άλλη σημασία στα αγγλικά, ψευδόφιλες ας πούμε. Στα αγγλικά pragmatic είναι ο πρακτικός ή, περί προσώπων, ο προσγειωμένος, ο ρεαλιστής, ο πραγματιστής. ΔΕΝ είναι ο πραγματικός, όπως ίσως πιστεύει ο λογογράφος της  κ. Μενδώνη.

Έπειτα, αγγλική λέξη exelixis δεν  υπάρχει. Δεν υπάρχει στα μεγάλα λεξικά, και πράγματι, αν  γκουγκλίσετε exelixis θα πάρετε κυρίως ελληνικές εταιρείες που έχουν την ονομασία αυτή. Αν την  πείτε σε έναν αγγλομαθή, μπορεί να σκεφτεί κάτι σχετικό με το excellence.

Ανύπαρκτη (στα μεγάλα λεξικά, ας πούμε  το Merriam-Webster) είναι και η λέξη archaeognostic. Ενας Βρετανός δεν θα την καταλάβει.

Τέλος, θα προσέξατε πως η λέξη fact δεν είναι ελληνικής ετυμολογίας -θα το σχολιάσω πιο κάτω.

Συνεχίζοντας στη δεύτερη παράγραφο, λέξη glossa στα αγγλικά, σύμφωνα με το παραπάνω  λεξικό είναι «a tongue or lingual structure especially in an insect»! Πέσαμε στην ανατομία των εντόμων!

Στην τρίτη παράγραφο, λέξη idiomorphy δεν υπάρχει στο λεξικό. Υπάρχει idiomorphic αλλά είναι όρος της ορυκτολογίας, λέγεται για τα ορυκτά που η κρυσταλλική τους ανάπτυξη έχει  γίνει ανεμπόδιστα (used of minerals whose crystalline growth has not been interfered with).

Kαι κάτι που δείχνει την ασχετοσύνη του γουάναμπη Ζολώτα που έγραψε το κείμενο: χρησιμοποιεί τη λέξη palimpseston (παλίμψηστο). Όμως οι Άγγλοι έχουν βέβαια δανειστεί τη λέξη, αλλά λένε palimpsest, όχι palimpseston! Δηλαδή, κι εκεί που είχε εύκολο γκολ, την έστειλε άουτ.

Το λεξικό δεν έχει λέξη  arete, μόνο arête, που είναι όρος της γεωλογίας -καμιά σχέση με αρετή. Ανύπαρκτο είναι και το basileia (βασίλεια!), ανύπαρκτος και ο πληθυντικός technae (υπάρχει techne, technes).

Όσο για το skepsis υπάρχει, αλλά δεν σημαίνει σκέψη,  παρά: philosophical doubt as to the objective reality of phenomena, σκεπτικισμό ας πούμε.

Πολλά ακόμα ψεγάδια θα μπορούσαμε να βρούμε, αλλά δεν έχει νόημα διότι ο αναγνώστης ή ακροατής, εννοώ τον αγγλόφωνο, θα έχει παρατήσει το κείμενο από την πρώτη  παράγραφο.

Και δικαίως, διότι  η πρώτη παράγραφος, σε κανονικά αγγλικά θα ήταν  κάπως σαν:

The universal dynamism of the Greek linguistic phenomenon is not a philological paradox or antiquarian phantasy, but a historical reality founded on continuous evolution.

Πόσο καλύτερο θα ήταν να έδινε η κ. Μενδώνη την ομιλία της στο πνεύμα αυτό! Και πάλι, σχεδόν οι μισές βαριές λέξεις είναι ελληνογενείς, αλλά έτσι όλοι θα καταλάβαιναν τι ήθελε να πει και ταυτόχρονα θα αναδεικνυόταν η συμβολή της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του αγγλικού λεξιλογίου.

Όμως, εζήλωσε δόξαν Ζολώτα χωρίς να έχει τα φόντα και έφτιαξε έναν καρνάβαλο που μάλλον γελοιοποιεί την ελληνική γλώσσα και τη συμβολή της, σε στιλ Γκας Πορτοκάλος.

Όχι και ότι του Ζολώτα οι προσπάθειες είναι άμεμπτες -πάντως δεν έχουν τόσο πολλές ανύπαρκτες ή άλλης σημασίας λέξεις. Και, τέλος πάντων, ο Ζολώτας έκανε κάτι  πρωτότυπο. Οι επίγονοί του, ούτε αυτό.

Θα προσέξατε ότι υπάρχουν και κάποιες λέξεις που δεν είναι ελληνογενείς (σε  αντίθεση με τις ομιλίες Ζολώτα, όπου μόνο βοηθητικά ρήματα και επιρρήματα/προθέσεις ήταν αυτοχθόνως αγγλικά). Αναφέραμε ήδη το fact, πιο κάτω θα δείτε influence (γιατί όχι epirrhoe;), western, everywhere, pursuit, part, offered. (Δεν αναφέρω βιδίτσες όπως τα βοηθητικά ρήματα, προθέσεις, συνδέσμους, even, just, from, by, later, also και τα τοιαύτα, αυτά είναι αναπόφευκτα).

Σχολιαζοντας στο Φέισμπουκ αυτές τις αγγλικές λέξεις που διασώθηκαν, ο φίλος μας ο Ακίνδυνος είπε, με έξοχη ειρωνεία: Απόδειξη ότι χρειάζεται ακόμα πιο εντατική διδασκαλία των αρχαίων.

Του απάντησα: Πράγματι, υπάρχουν τόσες ελληνικές λέξεις που δεν τις ξέρουμε! Ποιος ξέρει άραγε από ποια ελληνική λέξη να προέρχεται το pursuit ή το offer;

Πλάκα βέβαια, αλλά ίσως είναι η ενδεδειγμένη αντιμετώπιση. Όπως έξοχη πλάκα έκανε παλιά στη Λεξιλογία  ο Νίκος Λίγγρης,  όταν τις προσπάθειες μίμησης του Ζολώτα τις κατέταξε σε νήμα με τίτλο The talaepory of koine logic!

(Σε κάποιον άλλο φίλο η προσπάθεια της κ. Μενδώνη θύμισε το ανέκδοτο με τους δυο φίλους που έχουν πάει στο Παρίσι και πιστεύουν  ότι για να μιλήσουν γαλλικά αρκεί να βάλουν το λε και να τονίζουν τις λέξεις στη λήγουσα. Ζητάνε λοιπόν από τον σερβιτόρο λε σαλάτ, λε μπριζόλ, λε ψωμί,  λε νερό, λε κρασί -και ω του θαύματος έρχονται όλα όπως τα ήθελαν. Κι ενώ σχολιάζουν μεγαλόφωνα πόσο καλά γαλλικά ξέρουν, τους πλησιάζει ο σερβιτόρος: Μωρέ, ας μην ήμουν Πειραιώτης και λε σκατά θα τρώγατε!)

Στα σοβαρά τώρα, ο λόγος που όλες οι ζωλοτοπροσπάθειες δίνουν κείμενο που ακούγεται αφύσικο, είναι ότι μπορείς να αραδιάσεις αρμαθιές από ουσιαστικά ελληνικής  (ή ό,τι άλλο) ετυμολογίας, αλλά θα τα βρεις σκούρα με τα ρήματα. Πολύ λίγα είναι τα δάνεια ρήματα, είτε ελληνογενή δάνεια στα αγγλικά είτε τουρκικά δάνεια στα ελληνικά. Και βέβαια, χωρίς ρήματα οι προτάσεις μετατρέπονται σε ντάνες από ουσιαστικά και επίθετα, ατάκτως ερριμμένα, που δεν κάνουν τίποτα -και νόημα δεν βγαίνει. Αν προσέξετε, στις περισσότερες προτάσεις και παραγράφους του ζολωτοπρεπούς κειμένου της κ. Μενδώνη δεν υπάρχει ρήμα.

Πριν από μερικά χρόνια, ο φίλος Χρήστος Μασμανίδης είχε φτιάξει ένα «αντιζολωτικό» κείμενο, δηλαδή στα ελληνικά αλλά με δάνειες λέξεις. Το είχαμε παρουσιάσει στο ιστολόγιο. Δείγμα γραφής:

Το νεο μου φλερτ είχε στυλ και χιούμορ με γουστόζικες ατάκες και φινέτσα. Μετά το σινεμά πήγαμε στο κλαμπ και ήπιαμε κονιακ φουμάροντας εγώ πούρο κι εκείνη τσιγάρα. Είχε λιγο ντουμάνι αλλά τα ντεσιμπέλ με εξιτάρανε και ανεβήκαμε στην πίστα. Κάναμε σπέσιαλ φιγούρες σε ρυθμούς λάτιν.

Καταλήξαμε σ’ ενα μοτέλ. Ο μπαγάσας ο ρεσεψιονίστας μας μπάνιζε σαν ρουφιάνος. Ανεβηκαμε στη σουίτα με το ασανσέρ …. 

Δεν παραθέτω άλλο διότι μας διαβάζει η μαμά μου. Όπως είχα γράψει σε εκείνο το παλιό άρθρο, θα παραδεχτώ ότι το κείμενο του Μασμανίδη μιλάει για πεζά και ευτελή πράγματα της καθημερινότητας, ενώ του Ζολώτα κινείται στις υψηλές σφαίρες της οικονομίας (ή της Μενδώνη σε αντίστοιχες φιλολογικές σφαίρες).

Από την άλλη, το κείμενο του Μασμανίδη το καταλαβαίνουν σχεδόν όλοι οι ενήλικοι φυσικοί ομιλητές της ελληνικής -ενώ τις ομιλίες του Ζολώτα ή της Μενδώνη σχεδόν κανείς φυσικός ομιλητής της αγγλικής. Κάτι είναι κι αυτό.

Υστερογραφικώς, ο φίλος μας ο Στάζιμπος έφτιαξε βιντεάκι όπου ακούμε την ομιλία στα αγγλικά. Βάλτε κάποιον αγγλόφωνο να την  ακούσει και να μας πει τι κατάλαβε!