Όταν η αγιογραφία υποκαθιστά την ιστορία (άρθρο του Αριστείδη Χατζή)

Αναδημοσιεύω σήμερα ένα άρθρο του ιστορικού Αριστείδη Χατζή από την Καθημερινή, σχετικά με την ταινία του Γιάννη Σμαραγδή για τον  Καποδίστρια, που προκάλεσε αρκετή συζήτηση. Όσο κι αν προς το παρόν, εξαιτίας της πειρατικής επίθεσης στη Βενεζουέλα και της άλλης  επικαιρότητας η καποδιστριάδα έχει περάσει σε δεύτερη μοίρα, νομίζω πως η αποτίμηση είναι χρήσιμη.

Επειδή δεν έχω δει την ταινία,  δεν θα πω  περισσότερα. Ωστόσο, μου έκανε αλγεινή εντύπωση ότι η εφημερίδα Πατρίδα του Ηρακλείου αρνήθηκε να δημοσιεύσει αρνητική κριτική του μόνιμου σινεκριτικού της Νίκου Τσαγκαράκη για τον  Καποδίστρια, εξωθώντας τον σε  παραίτηση ύστερα από 22 χρόνια συνεργασίας. Oπότε, σε  ένδειξη διαμαρτυρίας, δημοσιεύω μετά το άρθρο του Αρ. Χατζή και την κριτική στην ταινία. Λειτουργεί  συμπληρωματικά, αφού ο Χατζής εξετάζει  κυρίως το ιστορικό σκέλος χωρίς να υπεισέρχεται στα κινηματογραφικά. 

Αν είδατε την ταινία, θα χαρώ να ακούσω τα σχόλιά σας. 

Πριν  προχωρήσω, χρόνια πολλά σε όσες και όσους  γιορτάζουν σήμερα, στον  Γιάννη τον Μαλλιαρό, τον Δημόσιο Χώρο και όσες/όσους  ξεχνάω ή δεν έχουν φανερωθεί -και ένα παλιό ευχετήριο άρθρο, όταν ήταν μαζί μας και άλλοι πολύτιμοι Γιάννηδες…

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την  ηλέκδοση της Καθημερινής. 

Όταν η αγιογραφία υποκαθιστά την ιστορία

Ας κάνουμε ένα νοητικό πείραμα. Ας υποθέσουμε ότι μπορούμε να φέρουμε πίσω στη ζωή τον Ιωάννη Καποδίστρια και να του ζητήσουμε να δει τη νέα ταινία που τον αφορά. Θεωρώ σχεδόν βέβαιο πως ο Καποδίστριας, ένας άνθρωπος που ήταν ακέραιος και αυστηρός, θα εξοργιζόταν. Θα θεωρούσε ότι πρόκειται για παρωδία· κάτι χειρότερο, για ιεροσυλία.

Δεν είναι καθόλου εύκολο να γυρίσεις μια ιστορική ταινία. Ακόμη και οι μεγαλύτεροι σκηνοθέτες ήταν καταδικασμένοι να αποτύχουν να ικανοποιήσουν τους ιστορικούς. Αριστουργήματα του είδους, όπως ο «Γατόπαρδος» του Βισκόντι, ο «Μπάρι Λίντον» του Κιούμπρικ ή ο «Λίνκολν» του Σπίλμπεργκ, ενθουσίασαν αλλά και δίχασαν. Είναι δυνατόν να παρουσιάσεις μέσα σε δύο ώρες ένα παρελθόν, που ενώ για τον θεατή παραμένει άγνωστη χώρα, για τον ιστορικό είναι ένας κόσμος στον οποίον κινείται αδιόρατα, όπως o πρωταγωνιστής στο «Σπίτι της Οχθης» της Δάφνης ντι Μοριέ;

Ο Γιάννης Σμαραγδής επιχειρεί εδώ και καιρό να αναπαραστήσει το παρελθόν. Κάθε άνθρωπος που θέτει έναν στόχο και προσπαθεί σκληρά να τον πετύχει, παρά τις αντιξοότητες και τους περιορισμούς, αξίζει τον σεβασμό μας. Είμαι βέβαιος ότι έκανε το καλύτερο που μπορούσε. Ως κινηματογραφιστή, ας τον κρίνουν οι ομότεχνοί του και οι κριτικοί.

Για ένα μόνο πράγμα θα του ασκήσω αυστηρή κριτική: δεν βασίστηκε στη δουλειά των σημαντικών Ελλήνων και ξένων ιστορικών που έχουν ασχοληθεί ειδικά με τον Καποδίστρια. Γιατί δεν εκμεταλλεύτηκε την ευτυχή συγκυρία της έκδοσης του βιβλίου του Χρήστου Λούκου, «Ιωάννης Καποδίστριας: Μια απόπειρα ιστορικής βιογραφίας» (ΜΙΕΤ, 2022); Οταν ένας κορυφαίος ιστορικός ασχολείται πενήντα χρόνια με τον Καποδίστρια και εκδίδει το magnum opus του, ένα βιβλίο αντάξιο του θέματός του, δεν μπορείς να μην το λάβεις καθόλου υπόψη.

Το αποτέλεσμα είναι θλιβερό: δεν υπάρχει ούτε μία σκηνή που να βασίζεται στη σοβαρή ιστορική έρευνα. Δεν περιμένει κανείς βέβαια να δει ιστορικό ντοκιμαντέρ, αλλά είναι εντυπωσιακό το πώς κατόρθωσε το σενάριο να χωρέσει κάθε υπερβολή, κάθε διαστρέβλωση, κάθε μύθο που έχει γραφτεί σχετικά με τον Καποδίστρια. Τι να πρωτογράψω; Οχι, ο Καποδίστριας δεν είναι ο… ιδρυτής της Ελβετίας· δεν συνέγραψε το περίφημο σύνταγμά της (διότι αυτό γράφτηκε 17 χρόνια μετά τη δολοφονία του)· δεν έσωσε αυτός τη Γαλλία από τον διαμελισμό· δεν ήταν δημοκράτης επαναστάτης και δεν όρκισε τους Φιλικούς – αντιθέτως, προσπάθησε να τους αποθαρρύνει· δεν «σπούδασε» τον Γιωργάκη Μαυρομιχάλη· δεν είχαν σχέση με τη δολοφονία του οι Βρετανοί, ούτε υπάρχει κάποιος «απόρρητος φάκελος» για τη δολοφονία του στο αρχείο του Foreign Office· η σχέση του με τη Ρωξάνδρα Στούρτζα δεν ήταν ένα φθηνό μελοδραματικό Αρλεκιν. Δεν ξέρω ποιους ιστορικούς συμβουλεύτηκε ο Γιάννης Σμαραγδής, αλλά δεν τον προστάτευσαν ακόμη και από τραγικά λάθη, κυρίως από το να μετατρέψει σεναριακά τους πρωταγωνιστές της Ελληνικής Επανάστασης σε καρτουνίστικες καρικατούρες.

Η ταινία έχει μεγάλη επιτυχία. Σε ποιους απευθύνεται όμως; Στον κινηματογράφο που την είδα, υπήρχαν μικρές παρέες που διακωμωδούσαν αρκετές σκηνές – απαράδεκτο. Αλλά πιο λυπηρό ήταν το χειροκρότημα στο τέλος, από τη μισή αίθουσα. Διότι αν δεις αυτήν την ταινία και μείνεις ευχαριστημένος, πιστεύοντας ότι έμαθες ποιος ήταν ο Καποδίστριας, θα πρέπει να μην έχεις ανοίξει ένα σοβαρό ιστορικό βιβλίο στη ζωή σου. Θα πρέπει να έχεις μάθει γι’ αυτόν από την κακής ποιότητας δημαγωγική ιστορία και από αναρτήσεις σε κοινωνικά δίκτυα. Οσο σκληρό κι αν ακουστεί θα πρέπει να το ομολογήσουμε: η πρόσληψη αυτής της ταινίας αντανακλά την κατάντια της παιδείας στη χώρα μας.

Ημουν απόλυτος πιο πάνω. Υπάρχει μία αληθινή σκηνή στην ταινία, όταν ένας βοσκός και η γυναίκα του υποδέχονται τον Κυβερνήτη. Οι δύο καλοί ηθοποιοί κατόρθωσαν να αναπαραστήσουν την αγάπη των απλών ανθρώπων για τον Κυβερνήτη. Ο Καποδίστριας ήταν ένας από τους πραγματικά μεγάλους Ελληνες. Δεν του αξίζει ο διασυρμός από τους «θαυμαστές του». Δεν του αξίζει ο αφελής μεταφυσικός μεσσιανισμός που του φόρτωσαν και που τον έχει μετατρέψει σε σύμβολο της ελληνικής Ακροδεξιάς. Ο στόχος της ταινίας φαίνεται πως είναι η αγιοποίησή του. Δεν τη χρειάζεται. Η ιστοριογραφία έχει τοποθετήσει τον Ιωάννη Καποδίστρια εκεί όπου του αρμόζει. Και μόνον αυτή μπορεί να μας βοηθήσει να τον γνωρίσουμε, όσο αυτό είναι εφικτό. Νομίζω ότι και ο ίδιος αυτό θα επιθυμούσε.

Και στη συνέχεια, η λογοκριμένη  κριτική τού Ν. Τσαγκαράκη

ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
Σκην.: Γιάννης Σμαραγδής
Πρωτ.: Αντώνης Μυριαγκός, Φίνμπαρ Λιντς, Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη

Μετά από επανειλημμένες επιτυχίες στο εξωτερικό ως διπλωμάτης της Ρωσικής Αυλής κι έπειτα υπουργός Εξωτερικών του τσάρου Αλεξάνδρου, ο Ιωάννης Καποδίστριας φτάνει στην Ελλάδα ως ο πρώτος Κυβερνήτης της, για να προσπαθήσει να στήσει στα πόδια του το νεοσύστατο ελληνικό κράτος, συναντώντας εμπόδια από τους κοτζαμπάσηδες.
Ακόμα ένα βιογραφικό δράμα του Σμαραγδή, μετά από εκείνα για τον Κωνσταντίνο Καβάφη (1996), τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο (2007), τον Ιωάννη Βαρβάκη (2012) και τον Νίκο Καζαντζάκη (2017).

Σκηνοθετικά πρόχειρη, δραματουργικά παιδαριώδης, ρητορικά καφενειακή, η νέα ταινία του σκηνοθέτη δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από τις προηγούμενές του, κερδίζοντας επάξια τη θέση της ανάμεσα στις χειρότερες της χρονιάς. Όλα τα γνωρίσματα του σκηνοθέτη επαναλαμβάνονται εδώ: μονομέρεια, υπεραπλούστευση, λαϊκισμός, μανιχαϊσμός, θυματοποίηση, θρησκοληψία, μεσσιανισμός και φυσικά εθνικισμός με τη μορφή ελληνικού εξαιρετισμού. Κι αυτά αφορούν μόνο τον χειρισμό του θέματος, καθώς αισθητικά η ταινία διακρίνεται επιπλέον από στερεοτυπία, προχειρότητα και κακοτεχνία. Ο Αντώνης Μυριαγκός καταφέρνει να είναι πιο ευπαρουσίαστος συγκριτικά με το υπόλοιπο καστ, αλλά τελικά όλοι μαζί αδικούνται από το ασόβαρο υλικό το οποίο τους ανατίθεται κι έναν σκηνοθέτη που δεν ενδιαφέρεται για πολλά περισσότερα από την ιδεοληψία του.

Ένα λεπτομερειακό αλλά ενδεικτικό παράδειγμα είναι οι τίτλοι που προσδιορίζουν τον τόπο και τον χρόνο των σκηνών. Μια συνηθισμένη σύμβαση που εδώ εφαρμόζεται τόσο καταχρηστικά, ώστε καταντάει αστεία. Οι τοποθεσίες κι οι χρονολογίες εμφανίζονται κυριολεκτικά σχεδόν σε κάθε σκηνή, ακόμα και σ’ αυτές που δεν υπάρχει καμία περίπτωση ο θεατής να μπερδευτεί, αφού τα πρόσωπα κι οι τοποθεσίες είναι από μόνα τους αυτονόητοι δείκτες για τη συνοχή μεταξύ των σκηνών. Η ειρωνεία είναι ότι έρχεται τελικά μια στιγμή όπου το 1819 ο Μέτερνιχ με τον Μέισον σχεδιάζουν να διαβάλουν τη φήμη του Καποδίστρια στον τσάρο, που φαίνεται να πέφτει θύμα του σχεδίου τους στην αμέσως επόμενη σκηνή, η οποία όμως εκτυλίσσεται το… 1821, δύο ολόκληρα χρόνια αργότερα!

Από ‘κει και πέρα, όρεξη να ‘χει κανείς: ο Καποδίστριας θαυμάζεται, ευγνωμονείται κι εκθειάζεται από άλλους χαρακτήρες σχεδόν σε κάθε σκηνή, ενώ σκιαγραφείται ως ένας πολιτικός Χριστός, καθώς το Ναύπλιο τον καλωσορίζει μετά βαΐων και κλάδων κι ο ίδιος μιλάει για τον πολιτικό Γολγοθά που καλείται ν’ ανέβει. Ακόμα κι ο Μέτερνιχ προς το τέλος παθαίνει στιγμιαίες διαλείψεις κι αρχίζει να επαινεί τον εχθρό του πριν επανέλθει στην εργοστασιακή του ρύθμιση να συνεχίσει να τον μισεί μ’ αυτό το τραγελαφικά στερεότυπο ύφος που θυμίζει διασταύρωση Κόμη Όλαφ από τον «Λέμονι Σνίκετ» και Κυρίου Μπερνς από τους «Σίμπσονς».

Επίσης, εκτός του ότι εκφέρονται με αδούλευτες, κακόηχες αγγλικές προφορές, οι διάλογοι είναι απελπιστικά επεξηγηματικοί, ‘ταΐζοντας’ στον θεατή την πληροφορία αντί να τη δημιουργήσουν δραματουργικά. Στην πρώτη σκηνή του έργου ο Νικόδημος μάς πληροφορεί χαζοχαρούμενα ότι έφτασαν στην Ελβετία, παρότι η γραπτή εισαγωγή αλλά και ο χωροχρονικός τίτλος μάς έχουν ήδη δώσει τη συγκεκριμένη πληροφορία. Σε άλλα σημεία, οι πράξεις του Καποδίστρια εξηγούνται από άλλους χαρακτήρες πριν καν ολοκληρωθούν, υπεραπλουστεύοντας την αφήγηση σαν αυτή να απευθύνεται σε παιδιά.

Δεδομένου ότι πρόκειται για ταινία του Σμαραγδή, η ελληνική ανωτερότητα δε θα μπορούσε να μην τονίζεται με κάθε δυνατή -και καταγέλαστη- αφορμή: υπάρχουν δύο πανομοιότυπες σκηνές θριαμβευτικής υποδοχής στον Καποδίστρια από τους Ελβετούς, οι οποίοι γίνονται σύσσωμοι φιλέλληνες· ο Πούσκιν μαθαίνει να μιλάει ελληνικά· υπογραμμίζεται υπεροπτικά ότι ο τσάρος στέλνει έλληνα διπλωμάτη στην Ελβετία αντί για ρώσο κι αργότερα παρασημοφορεί τους δύο έλληνες αξιωματούχους του, Καποδίστρια και Υψηλάντη· τονίζεται επανειλημμένα ότι φυσικά όλες οι επιστήμες κι οι τέχνες ξεκίνησαν από την Ελλάδα, ενώ ο Σμαραγδής ενσωματώνει στο σενάριο τον ανεδαφικό ισχυρισμό που έχει διατυπώσει και σε συνεντεύξεις του, περί λαού με τρεις πολιτισμούς (Μινωικό, Κλασικό, Βυζαντινό), κι ως τέτοιου μοναδικού στον κόσμο.

Η θρησκοληψία έρχεται σαν κερασάκι, αφού πέρα από τον παραλληλισμό με τον Χριστό, έχουμε κι αυτή την έρμη την Παναγία, η οποία όχι απλώς εμφανίζεται επανειλημμένα σε μια κακόμοιρη απεικόνιση, αλλά μένει κανείς με την απορία, αφού είχε σώσει τον Καποδίστρια από την πτώση του απ’ το άλογο, γιατί άραγε δεν επεμβαίνει για να τον σώσει κι απ’ τη δολοφονία του.