Αθηναϊκά κούλουμα πριν από 98 χρόνια

Καθαρά Δευτέρα σήμερα, οπότε σκέφτηκα να  βάλω ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε πριν από σχεδόν 100 χρόνια και αφηγείται πώς γιόρτασαν τα Κούλουμα οι Αθηναίοι το 1927, πριν από 98 χρόνια.

Θυμίζω ότι παλιότερα είχαμε δημοσιεύσει ένα χρονογράφημα του Βάρναλη για το ίδιο θέμα, ενώ, επειδή ως γνωστόν εμείς εδώ λεξιλογούμε, έχουμε βέβαια βάλει και άρθρο για τα ετυμολογικά της λέξης «κούλουμα».

Το άρθρο που θα  διαβάσετε δεν διεκδικεί λογοτεχνικές δάφνες, ούτε γράφτηκε για να κερδίσει την υστεροφημία. Ο συντάκτης του (αν είναι ένας) ποτέ δεν θα φανταζόταν πως θα το διάβαζε κανείς πολλά χρόνια μετά. Ο λόγος που το πρόσεξα και το σημείωσα, μια μέρα που αναδιφούσα παλιές εφημερίδες (μ’ αρέσει καμιά φορά να το κάνω αυτό) ήταν επειδή τα σκίτσα που συνοδεύουν το άρθρο τα έχει κάνει ο μεγάλος Μυτιληνιός σκιτσογράφος και λογοτέχνης Αντώνης  Πρωτοπάτσης, ο Pazzi του παρισινού τύπου. Προχτές που σκεφτόμουν ποιο ανάγνωσμα να βάλω για την Καθαρή Δευτέρα, είδα τη σημείωση  που είχα κρατήσει, κι έτσι σας  το παρουσιάζω.

Θα διαβάσουμε  λοιπόν  ένα ρεπορτάζ που δημοσιεύτηκε στη Βραδυνή την  Τρίτη 8 Μαρτίου 1927, την  επομένη της γιορτής, για  το πώς γιόρτασαν οι Αθηναίοι τα Κούλουμα. Ίσως επειδή το άρθρο δημοσιεύτηκε σε συντηρητική εφημερίδα, ίσως και τυχαία όμως, λείπει  κάθε αναφορά στους πρόσφυγες και τους προσφυγικούς συνοικισμούς.

Ο Μερακλής, για τον οποίο γίνεται λόγος στο ρεπορτάζ, που δυστροπεί όταν ο Πρωτοπάτσης τού ζητάει να ποζάρει για να τον σκιτσάρει, ήταν παλιός «τύπος» της Αθήνας, φουστανελοφόρος φύλακας των αρχαιοτήτων του Ολυμπίου Διός και του Ζαππείου -δεν κατάλαβα αν ήταν αυτόκλητος ή είχε κάποιαν επίσημη ιδιότητα. Πάντως, εδώ μπορείτε να δείτε (όχι πολύ καθαρή) φωτογραφία του στο Καλλιμάρμαρο. Μαθαίνουμε επίσης  ότι λεγόταν Δημήτρης Στεργιόπουλος. Η φωτογραφία είναι του 1897, τριάντα χρόνια πριν από το ρεπορτάζ. Δεν είναι παράξενο λοιπόν που ο Μερακλής το 1927 παραπονιέται ότι έχει γεράσει.

Φυσικά βάζω και τα σκίτσα του Πρωτοπάτση.

ΑΘΗΝΑΪΚΑ ΚΟΥΛΟΥΜΑ

(Των παρακολουθησάντων συντακτών μας)

Γενική έξοδος των Αθηναίων χθες. Οι λόφοι και τ’ ακρογιάλια πλημμυρισμένα από πλήθη. Ο κόσμος πήγε να υποδεχθεί την πρώτην εμφάνισιν της ανοίξεως, η οποία εχαμογελούσε, έλαμπε παντού. Εις τον ουρανόν που γελούσε καταγάλανος, εις την γην, του έστρωνε το ζωηρότερο πράσινο της χλόης. Ζωηρά κίνησις εις τούς στύλους του Ολυμπίου Διός, όπου η πίπιζα και το νταούλι δεν εσιγούσαν ούτε στιγμή, ελαλούσαν ακούραστα, αλύπητα, όπως τα τζιτζίκια το καλοκαίρι.

Την γενικήν περιέργειαν εις το Ζάππειον προσείλκυεν ο ακατάβλητος Μερακλής, ο οποίος όμως, αλίμονον, έ­χασε το μπρίο του, την ζωηρότητά του. Δεν είχε κέφι. Όταν τον επλησίασα, μου εδήλωσε με δύσθυμον ύφος ότι είναι αδιάθετος. Εις παράκλησίν μου να σταθεί να του πάρει ο κ. Πρωτοπάτσης το σκίτσο, σαν άνθρωπος που εδοκίμασε τα πάντα πλέον, που ανήλθε εις κάθε κορυφήν κατακτήσεως, άπο όπου είδε τα πάντα μάταια, εγύρισε τις πλάτες, ψιθυρίσας: «Τώρα πια το σκίτσο μου;» Ούτε εδέχθη να ποζάρει και ο κ. Πρωτοπάτσης υπεχρεώθη να τον κυνηγά συμπαρασύρων και αρκετήν μαρίδα.

ΕΙΣ ΤΟ ΜΝΗΜΕΙΟΝ ΤΟΥ ΦΙΛΟΠΑΠΠΟΥ

Ο περισσότερος κόσμος είχε συγκεντρωθεί κάτωθεν της Ακροπόλεως και εις τον λόφον του Φιλοπάππου. Η Άνοιξις παρίστατο, προήδρευε στα λαϊκά τραπέζια. Η Άνοιξις τούς είχε στρώσει το θαυμασιότερο, αναπαυτικότερο, ωραιότερο ταπέτο από ολοπράσινη χλόη. Στο τραπέζι σκόρδα και κρεμμύδια πράσινα, ελιές, μαρούλια, ρόκα, αχινοί, καλόγνωμες, στρείδια, μύδια μούσουλα… που ευώδιαζαν από Γη, από Θάλασσα, από Άνοιξη. Έλαμπε στον ήλιο το πράσινο της χλόης και των δένδρων, που είχαν αναζωογονήσει οι τελευταίες βροχές, έλαμπε η ξανθή ρε­τσίνα, τα χρυσά πορτοκάλια, έλαμπαν τα πρόσωπα του κόσμου.

Τα παιδιά χοροπηδούσαν ευτυχισμένα στη χλόη σαν αρνάκια, κάτω από την ηλιόλουστη θερμή ημέρα και η δεσποινίς της παρέας έγερνε το κεφάλι της και εχαμήλωνε τα μάτια καθώς την εθώπευε η κουβέντα του νέου, που καθόταν δίπλα της, κουβέντα τόσο σι­γανή, που μόνο εκείνη μπορούσε ν’ ακούσει και  να καταλάβει ίσως…  Αλλά πιο εκδηλωτικές ήταν οι παρέες από τις οποίες έλειπαν τα δεσποινίδια. Εκεί αντηλλάσσοντο και οι πατροπαράδοτες βωμολοχίες, ιδίως μεταξύ ανδρογύνων ωρίμων, που μπορούν να νιώσουν τις λεπτότατες ευφυολογίες τέτοιου είδους…

Πολλοί είχαν πάει από ενωρίς και κουβάλησαν και κουβέρτες, όπου ξαπλώθηκαν και κοιμήθηκαν το μεσημέρι.

Εις τους πρόποδας του  λόφου είχαν στηθεί και σκηνές με λαϊκά θεάματα, παιγνίδια, από τα οποία δεν έλειπε και το κλασικόν πανόραμα.

Αγώνες εις τα δυο καφενεία προ της Ακροπόλεως για μερικά τραπέζια.

ΕΙΣ ΤΑ ΦΑΛΗΡΑ

Πλήθος κόσμου εις το Παλαιόν Φάληρον, το Καλαμάκι και την Γλυφάδαν. Οι πιο τολμηροί και ριψοκίνδυνοι  εξέδραμον και μέχρι Βουλιαγμένης, όπου μόνον  ελάχιστοι κατόρθωσαν να φθάσoυν άθικτοι.

Η λεωφόρος Συγγρού έγινε από το πρωί ένα ανθρώπινο ποτάμι ορμητικό που κυλούσε προς την θάλασσαν. Παρέες πεζή, αυτοκίνητα, αμάξια, σούστες, ποδήλατα, κάθε μεταφορικό μέσο, κάθε εποχής και ρυθμού.

Όλη η λεωφόρος από τον Άγιον Σώστην μέχρι του ιπποδρόμου είχε κατακλυσθεί από λαϊκές παρέες, οι οποίες εστρώθησαν εις το ύπαιθρον. Διπλούς στοίχος από κόσμον εμαύριζε την παραλιακήν οδόν μέχρι του «Έντεν». Από κει και πέρα οι πεζοπόροι εσπάνιζον, ενώ εκατοντάδες αυτοκινήτων είχον σχεδόν  φράξει τον προς την Βουλιαγμένην δρόμον. Εσημειώθησαν και μερικά μικρά αυτοκινητιστικά ατυχήματα

Και από τας 3 το απόγευμα εις κάθε χιλιόμετρον υπήρχε και ένα αυτοκίνητον με σπασμένα λάστιχα ή με βεβλαμμένον μοτέρ. Προχωρούμεν ακόμη· οι αριστοκρατικοί παίκται του γκολφ δεν αφήνουν το παιχνίδι· πολλοί όμως ξένοι έχουν συρρεύσει εις το κιόσκι και πίνουν τσάι.

ΓΛΥΦΑΔΑ-ΒΟΥΛΙΑΓΜΕΝΗ

Εις την Γλυφάδαν κόσμος πολύς. Το «Τρουβίλ» και τα άλλα καφενεία ήσαν πλήρη θαμώνων. Άλλοι επροτίμησαν  να εγκατασταθούν κάτω από τα πεύκα πλησίον του αυτοκινήτου ή της σούστας που τους είχε μεταφέρει.

Πέρα προς την Βουλιαγμένην ελάχιστα αυτοκίνητα και μερικοί θαρραλέοι πεζοπόροι.

Η θάλασσα εμβάλλει εις πειρασμούς. Πολλοί θα ήθελαν να πάνε στη Βουλιαγμένη  με βενζινάκατον, αλλά ο άνεμος τούς αναγκάζει να κάνουν φρονιμότερες σκέψεις.

Η συγκοινωνία με τα λεωφορεία ατελεστάτη. Δύο μεγάλα αυτοκίνητα εξετέλουν την συγκοινωνίαν με το Φάληρον. Πολλοί εταλαιπωρήθησαν αρκετά διά να μεταφέρουν εαυτούς κοντά στη θάλασσα. Υπήρχον τα τραμ, αλλά πού να  επαρκέσουν.

ΧΑΛΑΝΔΡΙ, ΜΑΡΟΥΣΙ ΚΗΦΙΣΙΑ

Πολύς κόσμος πήγε στις εξοχές. Το Χαλάνδρι είχεν εορτάσιμον όψιν. Όσοι έχουν θερινά σπίτια μετεκομίσθησαν από το πρωί, και έμειναν μέχρι  βαθείας νυκτός τρώγοντες, πίνοντες και εορτάζοντες τον ερχομόν της Ανοίξεως. Το δάσος γεμάτο κόσμο.

Εις το Μαρούσι επίσης αρκετός κόσμος.

Η Κηφισιά είχεν εορτάσιμον όψιν. Πολλοί του καλού κόσμου κατέλαβον τα ξενοδοχεία, όπου μετά το γεύμα επηκολούθησε χορός.

Η Αποκριά εκδιωχθείσα από την πόλιν κατέφυγε εκεί. Ήταν το φινάλε της. Συνέχεια και τέλος -ελπίζομεν. Αρκεταί κυρίαι έφερον καταφανή εις το πρόσωπόν των ίχνη από την δοκιμασίαν των δύο τελευταίων εβδομάδων και αι περισσότεραι αν δεν επανηγύριζον την μεγάλην ημέραν του Διονύσου, αν δεν ησθάνοντο την πρώτην πνοήν της Ανοίξεως  να τας περνά, ένιωθαν εν τούτοις την ανακούφισιν του ανθρώπου, ο οποίος αφού διέπλευσε τρικυμιώδες πέλαγος, πατεί επί τέλους εις ασφαλές έδαφος, όπου θα μπορέσουν ν’ αναπαυθούν.