Τα τείχη, η τύχη, οι τοίχοι, αν τύχει: εδώ τα καλά ομόηχα!

Επαναλαμβάνω σήμερα, παίρνοντας αφορμή από ένα προχτεσινό σχόλιο του φίλου μας του Μπλογκ, ένα παλιό άρθρο του 2011 που είχε θέμα του τις ομόηχες λέξεις (λέγονται και ομώνυμες, δείτε παρακάτω).

Ωστόσο, η σημερινή επανάληψη διαφέρει αρκετά από το άρθρο του 2011 -στην πραγματικότητα έχω πάρει το σχετικό κεφάλαιο από το βιβλίο μου Η  γλώσσα έχει κέφια (2018) και το δημοσιεύω εδώ με κάποιες αλλαγές.

Τα τείχη στην τύχη, οι τοίχοι αν τύχει

Το σημερινό άρθρο είναι αφιερωμένο σε ένα κατεξοχήν ελληνικό προϊόν· όχι τη φέτα, όχι το λάδι, όχι τη διαπλοκή. Το ελληνικό προϊόν που εννοώ είναι οι ομόηχες λέξεις, σαν κι αυτές τις τέσσερις που έβαλα στον τίτλο.

Ομόηχες λέμε τις λέξεις που έχουν την ίδια προφορά αλλά διαφορετική σημασία και ορθογραφία. Η ελληνική γλώσσα έχει καλές επιδόσεις στις ομόηχες λέξεις, αφενός επειδή έχει διατηρήσει την ιστορική ορθογραφία κι έτσι έχει στο αλφάβητό της διαφορετικά γράμματα και συμπλέγματα που προφέρονται με τον ίδιο τρόπο (ι, η, υ, οι, ει, υι· αι, ε και ο, ω) και αφετέρου επειδή τα φωνήεντά της δεν προφέρονται άλλοτε μακρά και άλλοτε βραχέα όπως σε άλλες γλώσσες.

Επίσης, έχει διατηρήσει διπλά σύμφωνα, τα οποία δεν προφέρονται διαφορετικά από τα απλά. Για τους λόγους αυτούς έχει πάρα πολλές ομόηχες λέξεις, κάτι το οποίο, παρεμπιπτόντως, είναι κατά τη γνώμη μου και ένας παράγοντας που δυσκολεύει την καθιέρωση φωνηματικής ορθογραφίας.

Τα ομόηχα έχουν γούστο, δίνουν λαβή για λογοπαίγνια και αφήνουν περιθώριο για αυθεντικές ή προσποιητές παρεξηγήσεις. Θυμάμαι στα νιάτα μου, όταν πηγαίναμε σε διαδηλώσεις, ένας χωρατατζής σύντροφος είχε εκμεταλλευτεί τα ομόηχα για να παραποιήσει ένα συχνό σύνθημα, προσθέτοντάς του μιαν άλλη διάσταση: Ενότητα και πάλη, και πάλι, και πάλι… Άλλοι πάλι, για να ειρωνευτούν το Κόμμα (ένα είναι το κόμμα) το έγραφαν «Κώμα», ενώ ο Πάρις Τακόπουλος έγραψε την Κενή Διαθήκη. (Κατά σύμπτωση, τώρα που γράφω το άρθρο, μαθαίνω την παραίτηση του Αρίστου Δοξιάδη, μια μέρα μετά την ορκωμοσία του ως υφυπουργού Ανάπτυξης με αρμοδιότητα στην έρευνα και στην καινοτομία -πολλοί επικριτές, κι εγώ εδώ που τα λέμε, τον είχαμε γράψει «υφυπουργό κενοτομίας»).

Και βέβαια, τα ομόηχα προκαλούν πονοκέφαλο σε πολλούς που μπερδεύουν την ορθογραφία τους, για παράδειγμα το κώλυμα (εμπόδιο) με το κόλλημα, ή τη σύγκλιση (προσέγγιση, από το συγκλίνω) με τη σύγκληση (από το συγκαλώ). Όσο για το «δηκτικό» ύφος ή τη δηκτική απάντηση, οι περισσότεροι πια στις εφημερίδες τα γράφουν «δεικτικά», παραγνωρίζοντας ότι μόνο οι αντωνυμίες μπορεί να είναι δεικτικές.

Στην ποίηση, οι ομοιοκαταληξίες με ομόηχα προκαλούν βέβαια αιφνιδιασμό αλλά νομίζω πως θεωρούνταν υποδεέστερες. Ωστόσο, ο Καβάφης τόλμησε στα «Τείχη» να χρησιμοποιήσει τρεις τέτοιες ομοιοκαταληξίες (ουσιαστικά είναι τέσσερις αφού το «προσέξω» αγκαλιάζει το «έξω», σε μια ομοιοκαταληξία-ηχώ κατά την ορολογία του Ξ. Κοκόλη που μελέτησε την ομοιοκαταληξία):

Χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ
μεγάλα κι υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη.

Και κάθομαι και απελπίζομαι τώρα εδώ.
Άλλο δεν σκέπτομαι: τον νουν μου τρώγει αυτή η τύχη·

διότι πράγματα πολλά έξω να κάμω είχον.
A, όταν έκτιζαν τα τείχη πώς να μην προσέξω.

Aλλά δεν άκουσα ποτέ κρότον κτιστών ή ήχον.
Aνεπαισθήτως μ’ έκλεισαν από τον κόσμον έξω.

Τέτοια ποιήματα έκαναν τους παλαμικούς Αθηναίους να ανατριχιάζουν –και να τα παρωδούν ασύστολα. Αλλά το θέμα των ομοιοκαταληξιών με ομόηχα το έχουμε θίξει σε  άλλο άρθρο, στο Ριμάριο των ομωνύμων.

Εδώ χρειάζεται μια επισήμανση: στην ειδική γλωσσολογική ορολογία, ο όρος «ομόηχα» συνήθως δεν χρησιμοποιείται, αλλά και δεν υπάρχει ομοφωνία στον όρο που πρέπει να προτιμηθεί. Πολλοί κάνουν λόγο για «ομώνυμα», όρο που τον χρησιμοποιούμε κι εμείς στο επόμενο κεφάλαιο, ενώ στο Λεξικό γλωσσολογίας και φωνητικής του Crystal σε μετάφραση Γιώργου Ξυδόπουλου οι λέξεις που έχουν την ίδια προφορά αλλά διαφέρουν στη σημασία ονομάζονται «ομόφωνα». Θα προτιμήσω τον όρο «ομόηχα» που είναι ο πιο οικείος στον μέσο αναγνώστη.

Εκτός από τα ομόηχα, υπάρχουν και τα ομόγραφα, όπου έχουμε δυο λέξεις που έχουν την ίδια ορθογραφία αλλά διαφέρουν στη σημασία. Παράδειγμα, ο «μόσχος» (μοσχάρι, αλλά και ευωδία). Αυτά δεν θα μας απασχολήσουν, τουλάχιστον τα περισσότερα.

Στο Λεξικό Μπαμπινιώτη, στο λήμμα «Ομόηχα» υπάρχει ένας πίνακας με «τα κυριότερα ομόηχα της σύγχρονης Ελληνικής» που δίνει 76 περιπτώσεις με ζεύγη ή τριάδες ομοήχων, κυρίως με δισυλλαβες λέξεις. Δεν θα επιχειρήσω να συμπληρώσω τον πίνακα, αλλά μάλλον να τον επεκτείνω, δηλαδή να παραθέσω τετράδες και πεντάδες (και παραπάνω, αν γίνεται) ομόηχων λέξεων ή ομόηχες πολυσύλλαβες λέξεις.

Ο πίνακας του Μπαμπινιώτη έχει σχεδόν μόνο λημματικούς τύπους (δηλαδή στο πρώτο πρόσωπο του ενεστώτα τα ρήματα, στην ονομαστική ενικού τα ουσιαστικά κτλ.) Στο δικό μας άρθρο κάνουμε δεκτές λέξεις σε οποιαδήποτε πτώση, γένος, πρόσωπο ή αριθμό. Δεκτά γίνονται και κύρια ονόματα, αλλά αν είναι ξένα θα τα γράψουμε με την τρέχουσα ορθογραφική αντίληψη δηλ. απλογραφημένα, χωρίς εναλλακτικές γραφές για κάθε όνομα.

Ομόγραφα περιλαμβάνω μόνο αν ανήκουν σε διαφορετικό μέρος του λόγου ή γένος ή αριθμό. Δηλαδή, δεν βάζω στον κατάλογό μου ομόγραφα όπως «πόντος» (η θάλασσα) και «πόντος» (το εκατοστό του μέτρου) αλλά θα συμπεριλάβω ζευγάρια όπως «πήρα» (το σακούλι) και «πήρα» (αόριστος του «παίρνω») γιατί το ένα είναι ουσιαστικό και το άλλο ρήμα.

Δεκτά γίνονται και τα ομόηχα που είναι ομόρριζα, π.χ. «λίγοι» και «λίγη», παρόλο που αυτή η ομοηχία δεν είναι τόσο καλής ποιότητας. Δέχομαι επίσης τα ομόηχα σε διαφορετικούς τύπους του ίδιου ρήματος («να βάλει» και «αυτός βάλλει»). Δεν δέχομαι όμως τις αρχαίες εγκλίσεις (ούτε την υποτακτική με η) διότι τότε θα ήταν πολύ εύκολο («χαίρει» στην οριστική, «χαίροι» στην ευκτική, «χαίρη» στην υποτακτική, κτλ.)

Οι περισσότερες ομοηχίες βρίσκονται σε δισύλλαβες λέξεις ή σε τρισύλλαβες. Όσο αυξάνει ο αριθμός των συλλαβών της λέξης, τόσο μικραίνει η πιθανότητα να έχουμε σύμπτωση. Στις πολυσύλλαβες λέξεις η ομοηχία συνήθως εμφανίζεται με λεκτικούς τύπους της ίδιας λέξης, για παράδειγμα «χρησιμοποιείτε» και «χρησιμοποιείται», αν και υπάρχουν και μερικές γνήσιες ομοηχίες, ακόμα και με πεντασύλλαβες λέξεις π.χ. «παραλείφθηκαν» (από το «παραλείπω») και «παραλήφθηκαν» (από το «παραλαμβάνω») ή και εξασύλλαβες: «ετυμολογία» και «ετοιμολογία».

Φυσικά, ακόμα πιο σπάνιες είναι οι πολλαπλές ομοηχίες με πολυσύλλαβες λέξεις, δηλαδή να έχουμε τρεις ή περισσότερες ομόηχες τρισύλλαβες και πάνω λέξεις.

Μια ωραία περίπτωση τριπλής ομοηχίας σε τετρασύλλαβη λέξη είναι η: «εξάρτηση» – «εξάρτιση» – «εξάρτυση». Η πρώτη είναι το αντίθετο της ανεξαρτησίας, η δεύτερη έχει να κάνει με τα πλοία, η τρίτη με τους φαντάρους. Ο Παντελής Μπουκάλας έχει γράψει ποίημα:

Τριπλή παραλλαγή
Στον έρωτά μου προχωρώ δίχως εξάρτυση
στην πιο βαθιά ποθώντας να δοθώ εξάρτηση
– ότι το βλέμμα σου με ναυπηγεί με πλήρη εξάρτιση.

Και άλλη μία, με πιο σπάνιες λέξεις: «αινέσιμος» (του ρ. αινώ = υμνώ), «εναίσιμος» (όπως οι διατριβές των παλιών πανεπιστημιακών), «ενέσιμος» (φάρμακο που χορηγείται με ένεση).

Δύσκολα θα βρείτε κι άλλη τριπλή ομοηχία με τετρασύλλαβα.

Είδαμε τριπλές ομοηχίες με τετρασύλλαβες λέξεις, ας δούμε και μια τετραπλή ομοηχία με τρισύλλαβες: «σύγκλιση» – «σύγκληση» – «σύγκλειση» – «σύγκλυση».

Οι δυο πρώτες λέξεις είναι ευρύτερα γνωστές, αν και συχνά τις μπερδεύουμε. Η πρώτη προέρχεται από το ρήμα «συγκλίνω» (π.χ. σύγκλιση των οικονομιών στην ΕΕ) ενώ η δεύτερη από το «συγκαλώ» (π.χ. σύγκληση του συμβουλίου). Η τρίτη λέξη, η σύγκλειση των δοντιών είναι γνωστή μόνο στους οδοντογιατρούς, ενώ η σύγκλυση, από το ρήμα «κλύζω» είναι ο κατακλυσμός, η πλημμύρα, η ραγδαία βροχή: «όταν αστράφτει και βροντά, σύγκλυση μη φοβάσαι», να μη σε επηρεάζουν οι έντονες φοβέρες και απειλές.

Αυτή ήταν η μοναδική τετραπλή ομοηχία που μπόρεσα να βρω με υπερδισύλλαβες λέξεις.

Για να πάμε στο άλλο άκρο, μονοσύλλαβες ομόηχες λέξεις είναι αρκετές, με πρώτη και καλύτερη την πολλαπλή ομοηχία του ι. Ακόμα κι αν περιοριστούμε σε τύπους εύχρηστους στα σημερινά νέα ελληνικά, η οικογένεια έχει αρκετά ομόηχα: «η» (θηλυκό άρθρο) – «ή» (διαζευκτικός σύνδεσμος) – «οι» (πληθυντικός αρσενικού άρθρου) – «ει» (υποθετικός σύνδεσμος, π.χ. στη φράση ει δυνατόν).

Με όλους τους αρχαίους τύπους, τα ομόηχα /ι/ ξεπερνάνε τα δέκα. Αναγκαστικά χρησιμοποιώ πολυτονικό:

• ἤ, διαζευκτικός σύνδεσμος
• ἡ, θηλυκό άρθρο
• ἦ, βεβαιωτικό επίρρημα
• ἥ, θηλυκό αναφορικής αντωνυμίας, ονομαστική
• ᾗ, το ίδιο στη δοτική
• ἦ, παρατατικός του ειμί, τρίτο πρόσωπο· και άλλοι ρηματικοί τύποι.
• οἴ, επιφώνημα πόνου, λύπης ή έκπληξης
• οἱ, πληθυντικός αρσενικού άρθρου
• οἵ, πληθυντικός αναφορικής αντωνυμίας
• οἷ, επίρρημα· και παράλληλος τύπος της δοτικής του γ΄ πρ. της προσωπικής αντωνυμίας
• εἰ, μόριο
• εἴ, το ίδιο, όταν προηγείται από άτονη λέξη
• εἶ, β’ πρόσωπο ενικού των ρημάτων ειμί και είμι· και η παλαιά ονομασία του γράμματος ε.
• ὗ, επιφώνημα

Δεκατέσσερα ομόηχα, χωρίς να λογαριάζουμε τους αποκλίνοντες, διαλεκτικούς και σπάνιους τύπους (π.χ. τον τύπο αντωνυμίας «ἵ» ή το δωρικό επίρρημα «εἷ»).

Πάντως, τα περισσότερα ομόηχα τα συναντάμε σε δισύλλαβες λέξεις. Ας δούμε μερικά παραδείγματα.

Τριάδες ομοήχων είναι πολλές. Αναφέρω μερικές:

• το ασκί, οι ασκοί, αυτός ασκεί
• ήτα (το γράμμα), ήττα (στη μάχη), είτα (έπειτα, στην καθαρεύουσα)
• η άλως, ο άλλος, άλλως (επίρρημα)
• κλίνει, κλείνει, η κλίνη και η κλήση, η κλίση, να κλείσει
• η ίλη (του ιππικού), η ύλη, οι ήλοι (τα καρφιά)
• η λύπη, τα λίπη, αυτός λείπει

Οι τετράδες ομοήχων είναι λιγότερες, π.χ.:

• πολύ, πολλοί, πολλή, πωλεί
• μέλι (το), μέλη (τα), μέλει (ενδιαφέρει), μέλλει (πρόκειται)
• λίμα (των νυχιών), λήμμα (του λεξικού), λύμα (των λυμάτων), λείμμα (υπόλειμμα) και αν βάλουμε και τη Λίμα του Περού θα φτάσουμε στην πεντάδα.
• κήτη (τα), κοίτη (η), κύτη (τα), Κίτι (γυναικείο όνομα), ενώ υπάρχει και το Κίτι ή Κίτιο της Κύπρου
• η τύχη, τα τείχη, οι τοίχοι, αν τύχει.

Πεντάδες και εξάδες ομοήχων είναι μετρημένες στα δάχτυλα και συνήθως για να φτιαχτούν πρέπει να επιστρατεύσουμε και σπάνιους τύπους ή κύρια ονόματα:

• η πείρα, η πύρα (η κάψα), η πήρα (το σακούλι), εγώ πήρα, η Πύρρα του Δευκαλίωνα.
• το χείρον (το χειρότερο), ο χείρων (ο χειρότερος), των χοίρων (των γουρουνιών), τον χοίρον, των χήρων (που έχουν μείνει χήροι) -υπάρχει και ο κένταυρος Χίρων, αλλά επικρατέστερη είναι η γραφή «Χείρων».
• φύλα (τα δύο, αν είναι δύο), φύλλα (του δέντρου), φίλα (φίλησέ με), φύλα (φύλαξε), φίλα (προσκείμενος), κι αν θέλουμε να πιάσουμε εξάδα βάζουμε και το αρχαίο «τα φήλα», ουδέτερο του σπάνιου επιθέτου φήλος (απατηλός).
• κόμη (η), κόμη (τον), κώμη (κωμόπολη), κόμμι (κολλώδης ουσία), οι κώμοι (φαιδρό συμπόσιο των αρχαίων, απ’ όπου βγήκε η κωμωδία), κι αν θέλουμε να φτιάξουμε εξάδα βάζουμε και τους Κόμι, φιννικό φύλο της Ρωσίας που κατοικεί στη Δημοκρατία των Κόμι.
• οι μύλοι, το μίλι, η μύλη (ο μύλος, και η μύλη κύηση), η μήλη (χειρουργικό εργαλείο), το μήλι (δημοτικός τύπος της μήλης), μίλει (ποιητική προστακτική του μιλώ) και αν θέλουμε την εφτάδα θα προσθέσουμε το ξενικό γυναικείο κύριο όνομα Μίλι (ή έστω Μίλλυ).

Εφτάδα, έστω και με πολλά κύρια ονόματα, πιάνουμε και με την ομοηχία:

• πάλι, η πάλη, αυτός πάλλει, να πάλει, τον Πάλλη (επώνυμο), Πάλι (η γλώσσα), πάλοι (πληθυντικός του πάλος = πάσσαλος, αλλά και χωριό στη Νίσυρο)

Αλλά ουκ εν τω πολλώ το ευ. Και απλά ζεύγη ή τριάδες ομοήχων έχουν ενδιαφέρον και γούστο και έχουν αξιοποιηθεί σε λογοπαίγνια, στιχουργήματα και άλλα είδη λόγου, όπως το παροιμιακό στιχούργημα με τον φίλο που έδωσε εις φίλον τριαντάφυλλον με φύλλον (φίλε φύλαττε το φύλλον απ’ το γυναικείον φύλον κτλ.) Στη Μυθολογία του, ο Τσιφόρος έχει πάνω από μια φορά χρησιμοποιήσει το εύκολο αλλά και πολύ διασκεδαστικό «Ηλίθια είσαι μωρή Ειλείθυια», παίζοντας με το όνομα της θεότητας με την περίεργη ορθογραφία, που προστάτευε τους τοκετούς.

Έτσι, θα μπορούσαμε να ειρωνευτούμε έναν ατζαμή ποιητή χαρακτηρίζοντας τα δίστιχά του δύστυχα, να αναρωτηθούμε αν ο διάκος βγάζει το οράριό του μόλις τελειώσει το ωράριό του (το οράριο (από λατ. orarium) είναι το λειτουργικό άμφιο του διακόνου), να υποβάλουμε αίτημα να είναι όλα έτοιμα, να χαρούμε το λογοπαίγνιο στον τίτλο «Ωδική βοήθεια» ή να περιμένουμε τον στιχουργό που θα τολμήσει να παραδεχτεί ότι έβηχε εύηχα. Για το κώλυμα στο κόλλημα έχουν ήδη γράψει.

Ακόμα και ομόηχες φράσεις υπάρχουν. Κλασικό παράδειγμα: «χείλια έχεις μέλι», όπως στο τραγούδι των Λοΐζου-Πυθαγόρα και «χίλια έχεις μέλη» όπως θα λέγαμε στον αρχηγό ενός μικρού πολιτικού κόμματος. Κάπου είχα δει και το ωραίο έχω δει οράματα κι έχω δύο ράμματα, που ισορροπεί αναμεσά στην ομοηχία και στο λογοπαίγνιο.

Νομίζω πως το εξαντλήσαμε το θέμα –αλλά είμαι βέβαιος ότι στα σχόλιά σας θα αναδείξετε κι άλλες ομοηχίες.