Η πελερίνα του προσκυνητή

Σύμφωνα με  το λεξικο ΜΗΛΝΕΓ, πελερίνα είναι «Είδος ρούχου, σχετικά κοντής μπέρτας, το οποίο δε διαθέτει μανίκια, αλλά φοριέται πάνω από άλλο ρούχο καλύπτοντας τους ώμους, τον λαιμό, το πάνω μέρος της πλάτης και τα πλαϊνά του πάνω μέρους του θώρακα· μια εκδοχή της πελερίνας αποτελούσε δημοφιλές ρούχο, κυρίως στο γυναικείο ευρωπαϊκό στιλ του 18ου και 19ου αιώνα».

Το  Χρηστικό Λεξικό είναι  πολύ πιο λακωνικό στον  ορισμό του,  αφού λέει απλώς: πελερίνα: η μπέρτα.

Πράγματι, πελερίνα, μπέρτα, κάπα, πόντσο,  έχουν κοινό στοιχείο ότι δεν έχουν μανίκια και φοριούνται ριχτά. Μπορεί να έχουν και κουκούλα. Στην καθαρεύουσα, «περιώμιον».

Στα ελληνικά υπάρχει και ο τύπος «μπελερίνα», από τη συνεκφορά με το άρθρο (την πελερίνα -> τημπελερίνα –> τη μπελερίνα). Στο λεξικό του λευκαδίτικου ιδιώματος βρίσκω τη  μπελερίνα ως είδος μπέρτας,  που κυρίως το φορούσαν οι γυναίκες της Χώρας, αρχικά οι αριστοκράτισσες,  σε επίσημες περιστάσεις.

Η πελερίνα  έχει ενδιαφέρουσα ετυμολογία. Σε μας ήρθε βέβαια από το γαλλικό pèlerine, από το pèlerin, «ταξιδιώτης, προσκυνητής». Οι προσκυνητές της εποχής  εκείνης φορούσαν μια μακριά μπέρτα, με κουκούλα, που  χρησίμευε για πολλά: ήταν πανωφόρι και αδιάβροχο για τον δρόμο, σκέπασμα για  τον ύπνο, ακόμα και τραπεζομάντιλο για να φάνε στο ύπαιθρο. Η μπέρτα αυτή, των προσκυνητών, ονομάστηκε pèlerine και ύστερα  η ονομασία πέρασε στις πιο κοντές παραλλαγές,  γυναικείες για να καλύπτουν τους ώμους και το ντεκολτέ, ας πούμε.

Το  γαλλικό pèlerin, με τη σειρά του,  ανάγεται στο υστερολατινικό pelegrinus, από ανομοίωση του λατινικού peregrinus «ξένος, ξενοφερμένος», από το επίρρημα peregre «απέξω», πρβλ. ager ο αγρός, το ύπαιθρο. Από την ίδια λατινική λέξη έχουμε το αγγλικό pilgrim, το ιταλικό pellegrino, ισπανικό peregrino, γερμανικό Pilger. Και στα μεσαιωνικά ελληνικά πέρασε η λέξη πελεγρίνος, πχ στο Χρονικό του Μορέως:

ἔνθα ἦσαν οἱ ἅπαντες οἱ πελεγρῖνοι ἐκεῖνοι,
ὅπου ἦσαν ἐπάροντα τὸν σταυρὸν εἰς τὴν Συρίαν νὰ ἀπέλθουν,

Ασφαλώς το επώνυμο  Πελεγρίνης, όπως  του παλιού πρύτανη  και υπουργού του ΣΥΡΙΖΑ, από  εκεί προέρχεται.

Υπήρχε  και ο Περεγρίνος,  ένας κυνικός φιλόσοφος,  ελαφρώς τσαρλατάνος,  που έγινε  και Χριστιανός και που τον στηλιτεύει ο Λουκιανός στο «Περί της Περεγρίνου τελευτής»,  ένα σύγγραμμα στο οποίο επικρίνει και τους Χριστιανούς.

Αλλά και η μπέρτα έχει ενδιαφέρουσα ετυμολογία. Εμείς την πήραμε από το γαλλικό berthe,  ενδεχομένως μέσω ιταλικών (berta), αλλά  η γαλλική λέξη  ανάγεται στο γυναικείο όνομα Bertha, Βέρθα που τη  λέγαμε, και μάλιστα όχι σε όποια κι όποια Βέρθα, παρά στη μητέρα του Καρλομάγνου, γυναίκα σοφή και ενάρετη,  όπως λένε τα τραγούδια που γράφτηκαν για να την εξυμνήσουν -η οποία φαίνεται πως κάλυπτε τους ώμους, δεν ήταν σαν τις άλλες να κυκλοφορεί έξωμη.

Η άλλη  Βέρθα που έμεινε στην ιστορία δεν ήταν  ανθρώπινο πλάσμα αλλά ανθρώπινο κατασκεύασμα που σκότωνε ανθρώπους. Ήταν η Grosse Bertha, η χοντρή Βέρθα, το θηριώδες γερμανικό πυροβόλο των  42 εκατοστών, που θρυμμάτισε τις οχυρώσεις της Λιέγης το 1914.

Αλλά να  μην κλείσουμε με φονικά και θανάτους. Γυναίκα με πελερίνα, του Eντουάρ Μανέ. Όχι προσκυνήτρια.