Ανδρικά επώνυμα από παρατσούκλια (μια συνεργασία του Άρη Γαβριηλίδη)

Το σημερινό  άρθρο το έστειλε ο φίλος μας ο Άρης Γαβριηλίδης, που παλιότερα είχε στείλει μια συνεργασία για «Παλιά ονόματα και υποκοριστικά» και ένα άρθρο για τις μωρουδίστικες λέξεις, όπως  και το  διήγημα «Το τζέπελι«.

Και στο σημερινό άρθρο ο φίλος μας ασχολείται με ονόματα, οικογενειακά τώρα, δηλαδή επώνυμα, που  προέρχονται από  παρατσούκλια.

Πράγματι, πλάι στα πατρωνυμικά, τα τοπωνυμικά και τα  επαγγελματικά επώνυμα, τα παρατσούκλια είναι μια από τις μεγάλες πηγές  παραγωγής οικογενειακών ονομάτων.

Παραθέτω  το άρθρο του Άρη, στο οποίο έκανα κάποιες συμπληρώσεις. Το κλείσιμο είναι δικό μου.

ΑΝΔΡΙΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ ΑΠΟ ΠΑΡΑΤΣΟΥΚΛΙΑ

Είναι γνωστό ότι στην Ελλάδα, όπως υποθέτω και σε άλλες χώρες, το επώνυμο που δηλώνει την μεγάλη οικογένεια, (την ράτσα, το σόι, την φάρα) στην οποία ανήκει ο κάτοχός του, παρέχει πληροφορίες για τον γενάρχη της, όπως τόπο καταγωγής (Κρητικός, Μυτιλιναίος, Αθηναίος, Πατρινός, αλλά και Αμερικάνος, Εγγλέζος κλπ), ή επάγγελμα (Μαραγκός, Ράφτης, Παπουτσής, Σιδεράς, κλπ).

Πολλά όμως επώνυμα προέρχονται από παρατσούκλι που τους κόλλησαν οι συντοπίτες τους, προφανώς καλύπτοντας τη ανάγκη να ξεχωρίζουν από άλλους, φέροντες το ίδιο όνομα και επίθετο. Κάποιος μου διηγείτο ότι ψάχνοντας σε ένα χωριό ένα γνωστό του, πήρε την απάντηση: «με αυτό το ονοματεπώνυμο υπάρχουν πολλοί στην περιοχή. Πες μου το παρατσούκλι του και θα σου τον βρω αμέσως!».

Θέλησα να σκαλίσω περισσότερο το θέμα του ρόλου των παρατσουκλιών στην ελληνική ονοματολογία. Ψάχνοντας στο διαδίκτυο έπεσα πάνω στην σελίδα της Βικιπαίδειας «Ανδρικά επώνυμα (νέα ελληνικά)«, που αποδείχθηκε χρυσωρυχείο!

Εκεί διαπίστωσα κάποια ενδιαφέροντα πράγματα:

Πρώτο, το πλήθος των επωνύμων που προέρχονται από παρατσούκλια είναι πολύ μεγαλύτερο από ό,τι αρχικά φανταζόμουν.

Δεύτερο,  το παρατσούκλι βρίσκεται μέσα στο επώνυμο είτε αυτούσιο (π.χ. Κοντός), είναι σε σύνθεση με κάποιο βαπτιστικό όνομα (π.χ. Κοντογιάννης).

Τρίτο, η κατάληξη του επωνύμου μπορεί ταυτόχρονα να δείχνει και τόπο καταγωγής (π.χ. Φαφουτέλλης-Μυτιλήνη ή Φαφουτόπουλος-Μωριάς).

Τέταρτο, τα παρατσούκλια σχολιάζουν είτε ένα σωματικό ελάττωμα (π.χ. Χοντρός, Τσίμπλης), είτε ψυχικό (π.χ. Τρελός, Κουζουλός), είτε πνευματικό (π.χ. Χαζός), είτε ηθικό (π.χ. Ψεύτης,  Κλέφτης), είτε άλλο (π.χ. Κουνιστός, Λίγδας, Καραγκιόζης).

Πέμπτο, ενώ λέμε ότι τα παιδιά είναι σκληρά στους χαρακτηρισμούς  συνομηλίκων τους, φαίνεται ότι το ίδιο συμβαίνει και στους μεγάλους, με αποτέλεσμα κάποια παρατσούκλια που μετατράπηκαν σε επώνυμα να είναι πράγματι σκληρά (π.χ. ενώ υπάρχει το Τυφλός, υπάρχει και το Γκαβός). Εκτός κι αν τα παρατσούκλια, ή κάποια από αυτά, αποκτήθηκαν ήδη σε παιδική ηλικία με εμπνευστές συνομηλίκους και διατηρήθηκαν στον ενήλικα βίο από την κοινωνία.

Έκτο, υπάρχουν ονόματα που, στους μη γνωρίζοντες την σημασία τους,   φαίνονται αθώα (π.χ. Μπίθας, που στα αρβανίτικα σημαίνει κώλος, από όπου και το Μπιθικώτσης).

Τα επώνυμα προερχόμενα από παρατσούκλια χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: εκείνα που είναι soft, ανώδυνα (π.χ. Λιγνός, Κοντός) και εκείνα που είναι πράγματι ενοχλητικά (π.χ. Σακάτης).

Βεβαίως, ένα μη εύηχο επώνυμο ουδόλως εμπόδισε τον κάτοχό του στην επαγγελματική και κοινωνική του ζωή (π.χ. Κασιδιάρης, Κασιδόκωστας). Βέβαια στον καλλιτεχνικό κόσμο το πράγμα εύκολα διορθώνεται με την χρήση ψευδώνυμου (π.χ. Καρπούζη-Καρέζη, Βαρθακούρης-Πάριος, Βραχνού-Βάνου).

Κι έτσι, φτάνουμε στο αποτέλεσμα, να έχουμε τρεις μεγάλες κατηγορίες επωνύμων: Τα εύηχα-μεγαλοπρεπή, που ζηλεύουν όλοι (π.χ. Χρυσοσπάθης, Παλαιολόγος),  τα κοινά-ουδέτερα (π.χ. Γαβριηλίδης, Σαραντάκος) και τα λιγότερο εύηχα (π.χ. Καψοκώλης, Στραβολαίμης), τα οποία, οι κάτοχοί τους φέρουν εκόντες άκοντες.

Όλα τα επίθετα που χρησιμοποιήθηκαν σε αυτό το σημείωμα είναι απολύτως υπαρκτά, όπως αποδεικνύει η συμπερίληψή τους στην διαδικτυακή σελίδα, που ανέφερα πιο πάνω.

Βέβαια, υπάρχει και το παλιό ανέκδοτο: Κάποιος Γεώργιος Μαλάκας ζήτησε από τον Ληξίαρχο αλλαγή ονόματος. «Εύλογο το αίτημά σας. Ποιο είναι το νέο επώνυμο που επιθυμείτε;», Και εκείνος απαντά «Μα, δεν έχω πρόβλημα με το επώνυμο. με το επώνυμο! Το Γεώργιος θέλω να αλλάξω!».

Οι κακόγλωσσοι που κολλάνε παρατσούκλια στους γύρω τους είναι εφευρετικοί και αδυσώπητοι! Δεν αφήνουν μέρος του σώματος που να έχει κάποιο κουσούρι και να μην το σχολιάσουν! Ιδού η απόδειξη:   

Κεφάλι: Καψοκέφαλος, Κεφάλας, Μαυροκέφαλος

Στόμα-δόντια: Φαφούτης, Σαλιάρης, Δοντάς

Μάτια: Στραβός, Γκαβός, Τσίμπλης, Φρυδάς, Μαυρομάτης, Μαυροφρύδης, Κουκουλομάτης,

Αυτιά: Κουφός, Κοψαύτης, Κουτσαύτης, Χαρλαύτης, Καρλαύτης (με μεγάλα αυτιά), Αυτιάς

Μαλλιά: Κασίδης, Κοψιμαλλόπουλος, Κοψομάλλης, Καράφλας, Φαλακρίδης, Κατσόμαλλος, Σγουρός, Σγουρίτσας, Φαράκλας

Γένια: Σπανός, Σπανούδης, Μαυρογένης, Πορφυρογένης

Λαιμός: Στραβολαίμης, Κοψολαίμης

Σώμα: Χοντρός, Κοντός, Νάνος, Σακάτης, Λιγνός, Λιανός (λιγνός), Λυγνός, Λιγοξύγκης, Σκούληκας, Τρεμουλιάρης, Κουνιστός, Κοκαλιάρης, Ουζούνης (ψηλός, τουρκ.)

Δέρμα: Χλεμπογιάννης, Κιτρινιάρης, Ψώρας

Πόδια: Κουτσός, Στραβοπόδης, Πατούχας (με μεγάλες πατούσες), Γονατάς, Ποδάρας

Χέρια: Κουλός, Εξαδάκτυλος, Ζερβός

Πλάτη: Καμπούρης, Καψοράχης

Κοιλιά: Σκεμπές, Κοιλαράς

Μυαλό: Χαζός, Λωλός, Τρελός

Χείλη: Κοψαχείλης, Χειλάς, Ζαχείλας

Μύτη: Κοψομύτης, Ασημομύτης, Μυταράς

Κώ(ο)λος: Μπίθας, Μπιθικώτσης, Καψοκώλης, Κολοβούτης, Κολοβρέχτης, Κολαράκης, Κολοκάθης, Κολοκοτρώνης

Φωνή: Βραχνός, Βωβός, Μουγγός, Τραυλός, Τσεβδάρης, Τσεβδομαρίας, Κεκές

Σημειωτέον ότι ως, επώνυμα, τα παρατσούκλια εμφανίζονται με όλες τις πιθανές παραλλαγές τους (π.χ. Τσίμπλης, Τσιμπλής, Τσιμπλιάρης, Τσιμπλίδης, Τσιμπλιαρίδης, Τσιμπλιδάκης, Τσιμπλούλης, Τσιμπλοστεφανάκης κλπ).

Εννοείται ότι πολλά από τα  παραπάνω δίνουν σύνθετα με βαφτιστικά ονόματα, ιδίως το Κοντο- (Κοντογιάννης και πολλά άλλα), Κουφογιώργος, Στραβογιάννης κτλ.

Υπάρχουν επίσης παρατσούκλια από ψυχικές και πνευματικές ιδιότητες και ελαττώματα: Ασίκης, Κοιμήσης, Ψεύτης, Κολασμένος, Ψείρας, Ντούρος, Νυστάζος, Πονηρός, Τεμπέλης, Χαϊδεμένος, Χασομέρης, Εξηνταβελόνης, Χαμηλοθώρης, Λαχανοκάρδης.

Υπάρχουν και επώνυμα από παρατσούκλια με  ονόματα ζώων: Αλεπουδέλης, Αλουπογιάννης,  Σκυλογιάννης, Γάτος, Γελαδάκης, Κατσίκης,  Κατσικογιάννης, Γρίβας, Κουνέλης, Λαγός, Λαγουδάκης, Ποντίκας, Τσάκαλης, Κόρακας κτλ.

Ωστόσο, για να  εξηγηθεί το παρατσούκλι πολλές φορές είναι αναγκαίο να ξέρουμε κάποια οικογενειακή ιστορία. Σημειώνει ο Τριανταφυλλίδης: Ένας κάτοικος του Μεγάλου Χωριού της  Ευρυτανίας λέγεται Μαργαριτόπουλος. Θα μπορούσε να είναι γιος κάποιου Μαργαρίτη  ή να κατάγεται από το Μαργαρίτη. Όμως το επώνυμο είναι καινούργιο. Του είχαν βγάλει παρατσούκλι «ο Μαργαρίτας», επειδή η γυναίκα του κεντούσε στον αργαλειό μαργαρίτες, και γράφτηκε Μαργαριτόπουλος. Ένας Κρούκελας ονομάστηκε έτσι επειδή η μητέρα του καυχιόταν πως ο γιος της θα χτυπήσει το μεγάλο κρουκέλι (κρίκο) στην εξώθυρα του αρχοντικού και θα παντρευτεί την κανακάρα του. Ένας Μάρουκλος ονομάστηκε έτσι επειδή ήταν  υποχείριο της γυναίκας του, της Μαρούκλας. Ένας Πόντιος έζησε χρόνια στο Ταϊγάνι της Ρωσίας, οπότε Ταϊγανίδης. Ένας Μπινιάρης λέει: ο παππούς μου, Πέτρος Αθανασόπουλος, είχε δίδυμο αδελφό Ανδρέα, που του έμοιαζε καταπληκτικά, οπότε όλοι στην  Τρίπολη τους έλεγαν «τα μπινιάρια».

Γι’ αυτό, λέω κι εγώ κλείνοντας, είναι τόσο δύσκολη η ετυμολόγηση (δηλ. η εξακρίβωση της προέλευσης των επωνύμων) -διότι παίζει καθοριστικό ρόλο η ατομική επιλογή, καμιά φορά και το τυχαίο.

Αν κάποιος ομιλητής της γλώσσας έχει την ιδιοτροπία να λέει «συνήφως» αντί «συνήθως», δεν επηρεάζει τη γλώσσα, η ιδιαιτερότητα θα μείνει στον κύκλο του και θα χαθεί μαζί του. Αν ομως κάποιος άλλος έχει ένα τρισύλλαβο επώνυμο και το βρίσκει μεγάλο, μπορεί (ή μπορούσε, τον  καιρό που δεν ήταν τόσο παγιωμένος ο κρατικός μηχανισμός) να το συντομέψει σε δισύλλαβο (ένας Μπουτζάλας έγινε Μπουλάς) και τρέχα τώρα εσύ να ετυμολογήσεις…