Μιλώντας για την Ημέρα της Ελληνικής Γλώσσας σε παιδιά

Προχτές, Δευτέρα, ήταν η Παγκόσμια Ημέρα της Ελληνικής Γλώσσας. Πολλοί είπαν πολλά, είπα κι εγώ τα δικά μου.

Έχω μια ανάμιξη στο θέμα, διότι η επιλογή της 9ης Φεβρουαρίου έγινε ύστερα από δική μου εισήγηση στον τότε υπουργό Παιδείας, τον Νίκο Φίλη. Η αρχική πρόταση ήταν για τις 20 Μαΐου, ημέρα υποτίθεται της γέννησης του Σωκράτη. Είχα γράψει άρθρο στο ιστολόγιο, υποστηρίζοντας ότι η έμφαση πρέπει να δοθεί στα νέα ελληνικά και στην ελληνοφωνία, το διάβασε ο Ν.Φ. και μου ζήτησε τη γνώμη μου. Είπα ότι η 20/5 είναι ακατάλληλη, αφού πέφτει μέσα στις σχολικές εξετάσεις, και αντιπρότεινα τις 9 Φεβρουαρίου, μέρα θανάτου του Σολωμού, ώστε να υπάρχει σύνδεση με τα νέα ελληνικά.

Μάταιος κόπος, θα πείτε και ίσως θα έχετε δίκιο. Η σύνδεση με τον Σολωμό δεν εμπόδισε χτες τον οΘντκ-ΠτΔ κ. Τασούλα να εκτοξεύσει ένα σωρό σαπουνόφουσκες («Αν θέλετε να γίνετε καλύτερος μηχανικός, μάθετε καλύτερα ελληνικά»). Ο ίδιος, σε άλλο μήνυμά του, αναφέρει μεν τη φράση «Μήγαρις έχω άλλο στο νου μου, πάρεξ ελευθερία και γλώσσα» του Σολωμού, παραλείποντας όμως ότι αμέσως μετά από αυτή τη φράση ο Σολωμός εξομοιώνει τους σοφολογιότατους με τους Τούρκους.

Οπότε, με την επιλογή της 9ης Φεβρουαρίου δεν γλιτώσαμε τις σαπουνόφουσκες. Αυτό το αναγνώρισα και σε παλιότερο σχετικό  άρθρο. Το μόνο κέρδος είναι ότι δίνεται σε κάποιον, αν θέλει, η δυνατότητα να εστιάσει στα νέα ελληνικά, και ότι αποφεύγονται οι συσχετίσεις της 20ής Μαΐου με τη… γενοκτονία των  Ποντίων (19 Μαΐου).

Φέτος μίλησα σύντομα για την Ημέρα της Ελληνικής Γλώσσας στο Κόκκινο -το ηχητικό αυτής της ομιλίας το βάζω στο τέλος.

Επίσης, ήμουν καλεσμένος στο 14ο Δημοτικό Σχολείο Γλυφάδας, να  μιλήσω στα παιδιά για την Ημέρα Ελληνικής  Γλώσσας. Προηγουμένως, κάθε τμήμα πρότεινε 5 λέξεις και μου τις έστειλαν, συνολικά 45 λέξεις, για να συζητήσουμε γι’ αυτες. Διάλεξα τις μισές περίπου από αυτές.

Έκανα δύο ομιλίες, πρώτα στα μικρότερα παιδιά (Α έως και Δ) και μετά στα μεγαλύτερα (Ε’ και ΣΤ’ τάξη). Το κείμενο ήταν το ίδιο στην αρχή και στο τέλος, αλλά στη μέση, στη συζήτηση για τις λέξεις που πρότεινε κάθε τάξη και κάθε τμήμα, άλλαζε.

Έχω ξαναμιλήσει σε παιδιά του σχολείου (το 2019 στο Λουξεμβούργο),  αλλά εκεί ήταν του Γυμνασίου-Λυκείου. Τώρα είχα παιδιά του δημοτικού, ακόμα πιο δύσκολο. Προσπάθησα να διανθίσω την ομιλία με αστεία και με πολλές διαφάνειες και νομίζω πως κατάφερα να μη  βαρεθούν πολύ.

Παραθέτω εδώ ενοποιημένο το κείμενο των δύο ομιλιών που έκανα, αλλά να  ξέρετε ότι αυτά που είπα διέφεραν αρκετά, έκανα πολλές παρεκβάσεις και πολλές απλοποιήσεις -π.χ. στους μικρούς δεν είπα «μελοποίησε», είπα «έγραψε μουσική» ή κάτι τέτοιο.

Κάποιες από τις  διαφάνειες, όχι πολλές για να μη βαρύνει το άρθρο, τις βάζω και εδώ.

Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας

Καλημέρα, ευχαριστώ πολύ για την πρόσκληση που μου κάνατε, να σας μιλήσω σήμερα για την παγκόσμια ημέρα  της ελληνικής γλώσσας. Είναι πολύ μεγάλη χαρά μου να μιλάω σε μαθητές, και ελπίζω να μη σας κάνω  να  βαρεθείτε.

Λέγομαι Νίκος Σαραντάκος, είμαι συγγραφέας και για πολλά χρόνια δούλεψα ως μεταφραστής στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στο Λουξεμβούργο. Το Λουξεμβούργο είναι μια μικρή χώρα της Δυτικής Ευρώπης, που τη βλέπετε εδώ στον χάρτη στριμωγμένη ανάμεσα στη Γαλλία, τη Γερμανία και το Βέλγιο. Έχει έκταση όσο και ο νομός Καρδίτσας, αλλά έχει κάπου 700.000 κατοίκους, που οι μισοί είναι ξένοι. Είναι μια χώρα πολύγλωσση, αφού έχει τρεις επίσημες γλώσσες, τα λουξεμβουργιανά, τα γαλλικά και τα γερμανικά, ενώ οι περισσότεροι νέοι ξέρουν επίσης αγγλικά, όπως και τη μητρική τους γλώσσα,  αν είναι ξένοι. Υπάρχουν περίπου 5.000 Έλληνες στο Λουξεμβούργο, και βέβαια πολλά παιδιά. Το 2020, σαν σήμερα, είχα μιλήσει στο ελληνικό τμήμα του Ευρωπαϊκού Σχολείου στο Λουξεμβούργο για την Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας.

Γιατί γιορτάζουμε την Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας στις 9 Φεβρουαρίου; Τι συνέβη στις 9 Φεβρουαρίου; Είναι η ημερομηνία του θανάτου του Διονυσίου Σολωμού, που είναι ο εθνικός μας  ποιητής. Ο Σολωμός έγραψε τον εθνικό μας ύμνο, που ασφαλώς τον ξέρετε. Πώς αρχίζει; Μπράβο. «Σε γνωρίζω από την κόψη του σπαθιού την τρομερή, σε γνωρίζω από την όψη που με βια μετράει τη γη».

Σε ποιον λέει αυτά τα λόγια ο Σολωμός, ποιον ή ποιαν «γνωρίζει από την όψη»; Τα λέει στην Ελευθερία, άλλωστε το ποίημά του λέγεται Ύμνος εις την Ελευθερίαν. Έχει 158 στροφές, αλλά ο εθνικός μας ύμνος είναι μόνο οι δυο πρώτες στροφές, που τελειώνουν με το «χαίρε ω χαίρε Ελευθεριά!», όπως τους έχει μελοποιήσει ο Νικόλαος Μάντζαρος.

 

Είναι πολύ ταιριαστό να γιορτάζεται η ελληνική γλώσσα σε μια μέρα που μας θυμίζει τον Διονύσιο Σολωμό διότι ο Σολωμός είναι ο πατέρας της ελληνικής  ποίησης,  ο πρώτος που έγραψε ποιήματα μεγάλης  αξίας χρησιμοποιώντας τη δημοτική γλώσσα. Όλη η ποίηση που ακολούθησε βασίστηκε στον Σολωμό και στα δημοτικά τραγούδια.

Αλλά ο Σολωμός ασχολήθηκε και με  τη γλώσσα, τη μελέτησε. Πίστευε ότι πρέπει να διδάσκεται και να χρησιμοποιείται η νέα ελληνική γλώσσα και όχι να γίνει προσπάθεια για την αναβίωση της αρχαίας ελληνικής, όπως ακριβώς τα ιταλικά είχαν προέλθει από τα λατινικά.

Το 1824 έγραψε τον Διάλογο, στον οποίο παρουσιάζει τον Ποιητή να έρχεται σε σύγκρουση με τον  Σοφολογιότατο, ο οποίος υποστήριζε ότι πρέπει να αναβιώσει η αρχαία ελληνική. O Σολωμός Θεωρούσε βλαβερή αυτή την άποψη και, με μια μεγάλη δόση υπερβολής βέβαια, θεωρεί ότι οι σοφολογιότατοι είναι εξίσου εχθροί όσο και οι Τούρκοι.

Εκατάλαβα· θέλεις να ομιλήσουμε για τη γλώσσα· μήγαρις έχω άλλο στο νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα; Εκείνη άρχισε να πατεί τα κεφάλια τα τούρκικα, τούτη θέλει πατήσει ογλήγορα τα σοφολογιοτατίστικα, και έπειτα αγκαλιασμένες και οι δύο θέλει προχωρήσουν εις το δρόμο της δόξας, χωρίς ποτέ να γυρίσουν οπίσω, αν κανένας Σοφολογιότατος κρώζει ή κανένας Τούρκος βαβίζει· γιατί για με είναι όμοιοι και οι δύο.

Και τι πρέπει να κάνει ο διανοούμενος;

υποτάξου πρώτα στη γλώσσα του λαού, και, αν είσαι αρκετός, κυρίεψε την.

Βλέπουμε πόση σημασία έδινε ο Σολωμός στη γλώσσα του λαού. Να πούμε επίσης ότι το γλωσσικό ζήτημα, αν δηλαδή θα διδάσκεται στα σχολεία η καθαρεύουσα ή η δημοτική, βασάνισε την ελληνική ζωή για πολλές δεκαετίες, τα παιδιά στο σπίτι τους έτρωγαν ψωμί αλλά στο σχολείο μάθαιναν να γράφουν «άρτος», έπιναν νερό αλλά μάθαιναν ότι λέγεται «ύδωρ». Τελικά, το 1976 επιτέλους διορθώθηκε αυτή η διγλωσσία, όπως την ελεγαν, και από τότε διδασκόμαστε τη νέα ελληνική.

Στο σχολείο μαθαίνετε Ιστορία, σε κάθε τάξη διαφορετική περίοδο, την  ιστορία της Ελλάδας και της Ευρώπης. Αλλά, εκτός από τους ανθρώπους  έχουν κι οι λέξεις τη δική τους ιστορία. Αφού λοιπόν θα μιλήσουμε για την ελληνική γλώσσα, σκέφτηκα να σας αφηγηθώ ιστορίες λέξεων.

Εγώ ασχολούμαι με τη γλώσσα, έχω γράψει μερικά βιβλία, που τα έφερα εδώ και τα πρόσφερα στη  βιβλιοθήκη του σχολείου, σε  κάποια από αυτά εξετάζω ιστορίες λέξεων.

Για να σας δώσω ένα παράδειγμα, μια και σήμερα βρισκόμαστε στο 14^ο Δημοτικό Σχολείο Γλυφάδας, να δούμε την ιστορία της λέξης «σχολείο».

Είναι μεγάλη ιστορία αλλά αξίζει τον κόπο να την διηγηθούμε.

Η αρχαία ελληνική λέξη “σχολείον” παράγεται από τη λέξη “σχολή”, που την έχουμε επίσης στη σημερινή γλώσσα. Λέμε, ας πούμε, “σχολή χορού”, “ανώτατη σχολή” για το πανεπιστήμιο.

Ωστόσο, η σημασία της αρχαίας λέξης ήταν στην αρχή πολύ διαφορετική. Στα αρχαία ελληνικά η λέξη σχολή σήμαινε αρχικά την ανάπαυση, την απραξία, τον ελεύθερο χρόνο.

Η αρχαία σημασία επιβιώνει και σήμερα, στη λέξη σχόλη ή σκόλη που δεν ξέρω αν την ξέρετε, αν και ίσως ξέρετε ένα τραγούδι που λέει “Κυριακή γιορτή και σκόλη να ’ταν η βδομάδα όλη”. Το ξέρετε; (Σηκώθηκαν κάμποσα χέρια)

Σχολή λοιπόν ήταν στην αρχή η ανάπαυση, το να μην κάνεις τίποτα και μάλιστα η ασχολία, με το στερητικό άλφα, σήμαινε ακριβώς το αντίθετο: την απουσία αργίας, ελεύθερου χρόνου. Όποιος έχει μια ασχολία, δεν μπορεί να κάθεται και να μην κάνει τίποτα, έτσι δεν είναι;

Λοιπόν, όταν ο Αθηναίος της εποχής του Περικλή έλεγε «σχολήν άγω» αυτό σήμαινε ότι καθόταν αραχτός και ήρεμος· και επειδή όποιος είναι ξεκούραστος και απαλλαγμένος από τις σκληρές βιοποριστικές ασχολίες μπορεί να αφιερώνει χρόνο στη χαλαρή συζήτηση με άλλους και στην πνευματική του καλλιέργεια, σιγά-σιγά η λ. σχολή παίρνει τη σημασία «μελέτη, φιλοσοφική συζήτηση» και αργότερα, στην ελληνιστική εποχή, φτάνει να σημαίνει και το μέρος, το ίδρυμα όπου σπουδάζει κανείς και αποκτά γνώσεις.

Αυτή λοιπόν η λέξη σχολή, ενώ στην αρχή σήμαινε την ανάπαυση και τον ελεύθερο χρόνο, έφτασε τελικά να σημαίνει το σχολείο -δηλαδή, θα έλεγε κανείς, το αντίθετο του ελεύθερου χρόνου. Βλέπετε ότι η σημασία των λέξεων δεν μένει σταθερή, πολλές φορές αλλάζει. Αυτό θα το δούμε και σε άλλες λέξεις.

Συζητήσαμε  μόλις τώρα την ιστορία μιας λέξης, και την περιγράψαμε κάπως αναλυτικά, επειδή το άξιζε: ήταν  η  λέξη «σχολείο». Πριν έρθω να σας μιλήσω, μου στείλατε έναν κατάλογο με λέξεις, που τις διαλέξατε εσείς, και θα δούμε και τις δικές τους ιστορίες. Όχι όλες τις λέξεις, δεν μας παίρνει ο χρόνος, αλλά περίπου τις  μισές.

ΛΕΞΕΙΣ ΑΒΓΔ τάξεων

1. Φάντασμα

Από το αρχαίο ρήμα φαντάζω = φανερώνω, εμφανίζω. Η λέξη σήμαινε «όραμα, φανταστικό άυλο ον». Όταν ο Ιησούς περπάτησε πάνω στο νερό της θάλασσας, λέει το ευαγγέλιο του Μάρκου, Οι ιδόντες αυτόν επί της θαλάσσης περιπατούντα έδοξαν ότι φάντασμά εστιν.

Βλέπουμε δηλαδή ότι η λέξη δεν έχει αλλάξει και πολύ από τα αρχαία χρόνια ως τις μέρες μας. Από τη λέξη φάντασμα προέρχεται και το γαλλικό fantôme, απ’ όπου και ο Φαντομάς, ένας απίθανος απατεώνας που έβλεπα όταν ήμουν στην ηλικία σας ή λίγο μεγαλύτερος -τον ξέρετε; (σηκώθηκαν χέρια)

2. Καζάνι

Αυτή η λέξη είναι δάνειο από τα τουρκικά, από τη λέξη kazan. Το καζάνι το χρησιμοποιούμε για να βράζουμε νερό ή για να μαγειρεύουμε για πολλούς ανθρώπους, αλλιώς για το σπίτι μας έχουμε κατσαρόλα. Υπάρχει και το καζανάκι, που μπορεί να είναι ένα μικρό καζάνι, αλλά μπορεί να είναι και κάτι αρκετά διαφορετικό, το δοχείο πάνω  από τη λεκάνη της τουαλέτας που ρίχνει το νερό.

Όταν δυο άνθρωποι βρίσκονται σε εξίσου άσχημη κατάσταση, λένε «Στο ίδιο καζάνι βράζουμε». Κι όταν κάποιοι μας κουράσουν με τις φωνές τους και τα  λόγια τους μπορεί να πούμε «μου έκαναν το κεφάλι καζάνι».

3. Κοριτσάκι. Κοριτσάκι είναι ένα μικρό κορίτσι. Κορίτσι είναι το θηλυκό παιδί μικρής ηλικίας, λέει το λεξικό. Η λέξη κορίτσι προέρχεται από το «κόρη», όχι με τη σημασία «η  κόρη μου», αλλά με τη  σημασία «νεαρή γυναίκα», με την υποκοριστική κατάληξη -ίτσι, που ήταν πολύ συνηθισμένη στα μεσαιωνικά χρόνια.

Ο κλήρος πέφτει στα κορίτσια που ήταν σαν… συμπληρώνετε όπως  θέλετε. Αλλά ο κλήρος πέφτει και στα αγόρια, και για να μην μείνουν παραπονεμένα ας πούμε και για τα αγόρια: η λέξη βγαίνει από το αρχαίο (ελληνιστικό) άγωρος, από το παλιότερο άωρος, που δεν έχει έρθει η ώρα του, ανώριμος, άγουρος.

4. Πνεύμα. Αυτή η λέξη έχει μια εντυπωσιακή βεντάλια από σημασίες, που οι περισσότερες υπήρχαν ήδη στα αρχαία χρόνια. Πνεύμα είναι το μυαλό και η ικανότητα του ανθρώπου να σκέφτεται. Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, είχε πει ο Ιησούς στην επί του όρους ομιλία. Κατ’ επέκταση πνεύμα είναι η ευφυΐα, η εξυπνάδα, το χιούμορ. Κάνω πνεύμα, λέμε -κάνω χιούμορ, και λένε ότι είμαστε πνευματώδεις. Πνεύμα είναι κάποιος άνθρωπος από την άποψη των διανοητικών του ικανοτήτων. Λέμε ότι ο τάδε είναι πνεύμα ανήσυχο ή επιχειρηματικό πνεύμα -και βέβαια «τα μεγάλα πνεύματα συναντώνται». Και έχουμε και το Άγιο Πνεύμα, που συμπληρώνει την Αγία Τριάδα. Το πνεύμα προέρχεται από το ρήμα «πνέω» = φυσώ. Πνεύμα  λοιπόν αρχικά ήταν η πνοή, το φύσημα του ανέμου.

5. Λατέρνα. Tην έχετε δει αυτή την ταινία; Πώς λέγεται; (Σηκώθηκαν χέρια). Λατέρνα, φτώχια και φιλότιμο. Η λατέρνα είναι ένα φορητό μουσικό όργανο, με χειροκίνητο περιστρεφόμενο κύλινδρο. Πάνω στον κύλινδρο υπάρχουν μικρά καρφιά, που χτυπούν χορδές και παράγουν τη μελωδία. Η λατέρνα δηλαδή δεν παίζει όποια μελωδία θέλει ο οργανοπαίκτης, όπως το πιάνο (παίζει κάποιο παιδί εδώ πιάνο; ), αλλά μόνο τη  μελωδία που είναι γραμμένη  στον κύλινδρο.

Η  λατέρνα προέρχεται από το ιταλ. lanterna που σήμαινε «φανάρι, οδοντωτός κυλινδρικός τροχός (σε σχήμα φαναριού)». Η λατινική λέξη la(n)terna προέρχεται από το αρχ. λαμπτήρ, τον λαμπτῆρα `φανάρι΄.

Εχουμε  δηλαδή εδώ ένα αντιδάνειο, όταν μια λέξη είναι δάνειο από μια ξένη γλώσσα αλλά αυτή η ξένη λέξη είναι με τη σειρά της δάνειο από μια παλιότερη ελληνική λέξη. (Παραδείγματα σε διαφάνεια).

6. Αυτοκίνητο. Το αυτοκίνητο, δηλαδή ένα όχημα που κινείται με δική του μηχανή πάνω σε τέσσερις τροχούς, εφευρέθηκε στα τέλη του 19^ου αιώνα. Όλα τα προηγούμενα χρόνια οι άνθρωποι κινούνταν πάνω σε  υποζύγια, συνήθως άλογα, ή με άμαξες που τις έσερναν άλογα. Το αυτοκίνητο εφευρέθηκε σε μια εποχή όπου η διεθνής γλώσσα ήταν τα γαλλικά, και όχι τα αγγλικά όπως σήμερα. Οι Γάλλοι το είπαν automobile, κι εμείς μεταφέραμε τη λέξη στη γλώσσα μας ακριβώς, αυτοκίνητο. Όμως στη  λαϊκή γλώσσα το αυτοκίνητο το λέγαμε, και ακόμα το λέμε, «αμάξι», έτσι δεν είναι; Δηλαδή δανειστήκαμε τη λέξη από τον παλιότερο τρόπο μεταφοράς. Το ίδιο και στα αγγλικά, που το λένε car, και σε άλλες γλώσσες.
7. Μπισκότο. Το μπισκότο είναι δάνειο. Πέρασε στη γλώσσα μας τα ιταλικά, όπου η λέξη είναι biscotto, ίδια ακούγεται δηλαδή. Στα ιταλικά σημαίνει δυο φορές ψημένο (bis-cotto). Την ιδέα του αρτοσκευάσματος που ψήνεται δυο φορές την έχουμε βέβαια και στη γλώσσα μας, όπου έχουμε τον διπυρίτη άρτο, όπως λεγόταν, ήδη από την αρχαιότητα, το φρυγανισμένο ψωμί, η γαλέτα, το παξιμάδι, που ήταν απαραίτητο να ψήνεται έτσι για να διατηρείται για καιρό χωρίς να χαλάει. Το έπαιρναν οι στρατιώτες που πήγαιναν εκστρατεία ή οι ναυτικοί που ταξίδευαν πολύ καιρό. Η ίδια εικόνα, να έχεις κάτι που ψήνεται δυο φορές, βρίσκεται στη σημερινή ονομασία «διπλοφουρνιστά».
8. Μπαμπάς είναι ο πατέρας. Είναι λέξη του παιδικού λεξιλογίου, όπως και μαμά, τουτού, παπά και τα λοιπά. Όταν το βρέφος ανοίγει το στόμα του, το μα και το μπα είναι οι πιο εύκολες συλλαβές. Στα τουρκικά, είναι baba, στα γαλλικά είναι papa. Όλα τα βρέφη,  βλέπετε, μιλάνε την  ίδια γλώσσα. Στα αρχαία ελληνικά ήτανε «τάττα».

Υπάρχει όμως κι άλλος ένας μπαμπάς, ξέρετε τι είναι; Ναι, αυτό εδώ το ωραίο γλύκισμα.

9. Ένδυμα. Σε αντίθεση με την προηγούμενη λέξη, που είναι μια από τις πρώτες που μαθαίνουν τα παιδιά, το ένδυμα δεν είναι λέξη του καθημερινού λεξιλογίου, είναι, όπως λέμε, μια λόγια λέξη, μια λέξη επίσημη. Η αντίστοιχη λαϊκή λέξη  είναι ρούχο. Θα φανεί αστείο αν πείτε «Μαμά, έπεσα κάτω και λέρωσα τα ενδύματά μου», έτσι δεν είναι; Είναι  μια λέξη αρχαία, από το ρήμα ενδύω. Σήμερα λέμε «ντύνω»· από το ενδύω και ενδύνω, προέκυψε το ντύνω. Σημειώστε ότι οι αρχαίοι Έλληνες το νδ το πρόφεραν ντ, εντύνω λοιπόν.

Θυμάμαι,  όταν  πήγαινα εγώ στο δημοτικό,  έπρεπε να ντύνουμε τα τετράδιά μας με μπλε σκούρο σκληρό χαρτί για να μη χαλάνε. Αυτό το λέγαμε «ντύμα», όχι ένδυμα.

10. Ευτυχία. Η Δ τάξη διάλεξε πολλές ωραίες λέξεις (χαρά, ευτυχία, αγάπη), κι εγώ από αυτές διαλέγω την ευτυχία. Υπάρχουν λέξεις που περιγράφουν συγκεκριμένα πράγματα, το τετραδιο, το βιβλίο, το θρανίο, όμως υπάρχουν και λέξεις που περιγράφουν αφηρημένες έννοιες . Το βιβλίο μπορείς να το αγγίξεις, να το πιάσεις στα χέρια σου, αλλά τη χαρά ή την ευτυχία δεν μπορείς, μόνο να την περιγράψεις. Τι είναι η ευτυχία; Για την ερώτηση αυτή έχουν γραφτεί πολλά βιβλία, διότι ο κάθε άνθρωπος ορίζει διαφορετικά την ευτυχία· το λεξικό πάντως λέει ότι είναι «η κατάσταση βαθιάς και διαρκούς ικανοποίησης, που δημιουργείται από την εκπλήρωση των ψυχικών και υλικών αναγκών και επιθυμιών». Η λέξη έρχεται από τα αρχαία και είναι σύνθετη από το ευ, που θα πει καλά ή εύκολα, και την τύχη. Το αντίθετο της ευτυχίας ποιο είναι; Η δυστυχία. Εδώ, το πρώτο συνθετικό είναι δυσ-, που δηλώνει κάτι που γίνεται δύσκολα ή άσχημα. Τέτοια ζευγάρια έχουμε πολλά στη γλώσσα μας, ας πούμε αυτός που κινείται εύκολα λέγεται ευκίνητος, το αντίθετο δυσκίνητος. Αυτός που μυρίζει ωραία λεγόταν εύοσμος, αυτός που μυρίζει άσχημα δύσοσμος.

11. Σκυλάκι. Σκυλάκι είναι το μικρό σκυλί, βέβαια -μπορεί να είναι μικρό στην ηλικία, μπορεί όμως να είναι και μικρόσωμο. Οι αρχαίοι για τον σκύλο έλεγαν «κύων», μια λέξη που έχει επιβιώσει στη νέα μας γλώσσα σε παράγωγα όπως κυνόδοντας -σκυλόδοντο σαν να λέμε. Αλλά και το σκυλάκι έχει αρχαία προέλευση, διότι οι αρχαίοι είχαν τη λέξη «σκύλαξ» για το κουτάβι. Σταδιακά, η λέξη χρησιμοποιήθηκε και για τα ενήλικα ζώα και από τον μεσαίωνα εμφανίστηκε η λέξη «σκύλος». Υπάρχουν όμως και σκυλάκια που δεν γαβγίζουν, εννοώ ότι η λέξη «σκυλάκι» μπορεί να έχει και άλλη σημασία -αυτά τα ωραία λουλούδια, λέγονται σκυλάκια. Γιατί; Επειδή μοιάζουν σαν σκυλάκι που ανοίγει το στόμα του.

12. Δασκάλα. Ταιριάζει να τελειώσουμε με αυτή τη λέξη. Δασκάλα και δάσκαλος, αν δεν υπήρχαν πώς θα μαθαίναμε γράμματα; Η δασκάλα διδάσκει, έτσι δεν είναι; Κι ο δάσκαλος διδάσκει. Στην αρχή, στα αρχαία, ήταν διδάσκαλος. Στα μεσαιωνικά χρόνια, η λέξη έχασε την πρώτη συλλαβή της, είναι ένα φαινόμενο της γλώσσας που το λέμε απλολογία, όταν έχουμε δυο συλλαβές που μοιάζουν ηχητικά και η μία από αυτές χάνεται -ας πούμε, το βιβάζω έγινε βάζω ή ο αμφιφορέας έγινε αμφορέας. Διδάσκαλος και διδασκάλισσα, δάσκαλος και δασκάλα, κάνουμε οικονομία μία ή δύο συλλαβές.

ΚΑΙ ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΤΗΣ Ε/ΣΤ

1. Χάρτης. Ο χάρτης είναι ένα μεγάλο φύλλο χαρτιού που έχει επάνω αποτυπωμένη μια γεωγραφική περιοχή, ίσως και ολόκληρη τη γη. Στην αρχή, στα αρχαία ελληνικά, χάρτης σήμαινε τον πάπυρο, τον ρολό από πάπυρο· η λέξη πρέπει να έχει αιγυπτιακή προέλευση αφού και ο πάπυρος ήρθε από την Αίγυπτο. Χάρτης, χαρτίον, χαρτί στα  νέα ελληνικά. Κάποιες φορές όταν λέμε σήμερα χάρτης μπορεί να εννοούμε το χαρτί, π.χ. εμπόριο χάρτου.

Σημειώστε ότι  η ελληνική λέξη πέρασε στα λατινικά, charta, και από εκεί σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες. Η κάρτα είναι αντιδάνειο, από το ιταλικό carta, που ανάγεται στο λατινικό.

2. Βιβλίο. Μετά τον χάρτη και το χαρτί, ας πούμε και για το βιβλίο. Το βιβλίο είναι λέξη αρχαία, βιβλίον βέβαια τότε, υποκοριστικό του βίβλος ή βύβλος, που ήταν ο πάπυρος. Φαίνεται πως είναι δάνειο από το όνομα της φοινικικής πόλης  Βύβλου, απ’ όπου εισάγανε οι Έλληνες τον κατεργασμένο πάπυρο που χρησιμοποιούσαν για να γράφουν. Η  λέξη βιβλίον  στην  αρχή σήμαινε ένα φύλλο από τον  φλοιό του παπύρου, και κατ’ επέκταση τον  πάπυρο τον ίδιο, και στη συνέχεια αυτό που λέμε σήμερα βιβλίο. Η Βίβλος, η Αγία Γραφή δηλαδή, ονομάστηκε έτσι επειδή αποτελείται από πολλά βιβλία.
3. Όνειρο. Το όνειρο κι αυτό λέξη αρχαία, μάλιστα στην αρχή είχε γένος αρσενικό, ο όνειρος: στην Οδύσσεια του Ομήρου υπάρχει ο στίχος «θείος μοι ενύπνιον ήλθεν όνειρος» δηλαδή «στον ύπνο μου μού ήρθε θεϊκό όνειρο». Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι τα όνειρα φανερώνουν τι πρόκειται να συμβεί στο μέλλον ή ότι δίνουν συμβουλές -και στα νεότερα χρόνια το ίδιο πίστευαν πολλοί, κι έτσι υπάρχουν βιβλία που λέγονται «Ονειροκρίτες», που λένε πχ αν δεις στο όνειρό σου φίδι να φυλάγεσαι από κάποιον εχθρό. Βέβαια, η παροιμία λέει ότι ονειρευόμαστε αυτό που ποθούμε περισσότερο, «ο πεινασμένος καρβέλια ονειρεύεται» -ξέρετε τι είναι καρβέλια; Επίσης, όνειρο λέμε κάτι πολύ ωραίο, πολύ ευχάριστο: χτες στην εκδρομή περάσαμε όνειρο / ή ονειρεμένα. Κι έτσι υπάρχουν και όνειρα που τα βλέπουμε ξύπνιοι.
4. Κεχριμπάρι. Το κεχριμπάρι είναι αυτό που βλέπετε στην εικόνα, απολιθωμένο ρετσίνι, σκληρό και διαφανές, με χρώμα κιτρινοκαφέ. Η λέξη είναι δάνειο από το τουρκικό kehribar, το οποίο προέρχεται  από τα περσικά, kahruba. Οι αρχαίοι Έλληνες το κεχριμπάρι το έλεγαν ήλεκτρον και από εκεί η λέξη πέρασε στα λατινικά. Ξέρετε ότι το κεχριμπάρι, όταν το τρίβεις, μπορεί να τραβάει ελαφρά αντικείμενα όπως χαρτάκια ή τρίχες (ναι, το κάναμε) οπότε οι επιστήμονες της αναγέννησης ονόμασαν  αυτό το φαινόμενο της έλξης electric, electricity και από εκεί έχουμε τους διεθνείς όρους για τον ηλεκτρισμό -και μετά την ηλεκτρονική.
5. Κιθάρα. Να βάλουμε κι ένα μουσικό  όργανο, αφού κάποιοι από εσάς θα μαθαίνουν κιθάρα. Η λέξη κιθάρα έρχεται κι αυτή από τα αρχαία, όπου λεγόταν  κίθαρις και κιθάρα.  Προσοχή όμως, η αρχαία κιθάρα δεν  έμοιαζε και πολύ με  τη σημερινή, ήταν  ένα είδος λύρας με 7 χορδές.

Ξέρετε πώς είναι στα αγγλικά η  κιθάρα, έτσι; Είναι guitar. Δεν μοιάζει λίγο η λέξη με την κιθάρα; Πράγματι, και κοιτάξτε ένα μεγάλο ταξίδι που έκανε η ελληνική αυτή λέξη. Πέρασε πρώτα στα αραβικά, quitara. Τον καιρό που οι Άραβες βρίσκονταν στην Ισπανία, η  λέξη περνάει στα ισπανικά ως guitarra και από εκεί διαδίδεται στις άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες, και στα αγγλικά.

6. Σουβλάκι. Το πολύ νόστιμο φαγητό που βλέπετε στην εικόνα, εγώ το λέω σουβλάκι, δεν ξέρω για εσάς. Η λέξη σουβλάκι είναι υποκοριστικό της σούβλας, που την έχουμε το Πάσχα όταν  σουβλίζουμε  το αρνί. Η λέξη σούβλα είναι δάνειο από τα λατινικά, subula. Πιο πριν, οι αρχαίοι έλεγαν «οβελός» και καμιά φορά μπορεί να δείτε σε κάποιο ψητοπωλείο το όνομα «οβελιστήριο».

Να σας πω εδώ ότι στη Θεσσαλονίκη σουβλάκι θεωρούν μόνο αυτό, που εμείς στην  Αθήνα το λέμε «καλαμάκι». [Παρεμβαίνει δάσκαλος: όχι μόνο στη  Θεσσαλονίκη, σε όλη την Ελλάδα εκτός από την Αθήνα] Τέλος πάντων, με τον όρο πιτόγυρο μπορούμε να συνεννοηθούμε όλοι.

7. Σεβασμός. Ο σεβασμός είναι η εκτίμηση και ο θαυμασμός που αισθανόμαστε για κάποιον, που μπορεί να είναι οι γονείς μας, η δασκάλα μας ή κάποιος που αναγνωρίζουμε τις ικανότητες και τις αρετές του. Σεβασμό  όμως δείχνουμε και σε αφηρημένες έννοιες, ας πούμε λέμε για σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων -τότε, η έννοια πλησιάζει την τήρηση, τη μη παραβίαση. Ο σεβασμός είναι λέξη της ελληνιστικής εποχής, από το ρήμα «σεβάζομαι», που είχε την  απόχρωση και του φόβου και τελικά ταυτίστηκε με το ρήμα «σέβομαι». Στην  ίδια οικογένεια έχουμε τις λέξεις σεμνός και σοβαρός.
8. Μούργος. Τη λέξη αυτή τη χρησιμοποιούμε για μεγαλόσωμους σκύλους, αν την πούμε για άνθρωπο είναι πολύ υποτιμητική, έτσι δεν είναι; Ο μούργος αρχικά λεγόταν για σκύλους με σκούρο χρώμα, και η λέξη προέρχεται από τη μούργα, που είναι το κατακάθι του λαδιού ή του κρασιού. Αυτή η λέξη ήρθε στα ελληνικά ως δάνειο από το λατινικό amurca, αλλά η  λατινική λέξη προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό αμόργη, που ήταν  το κατακάθι του λαδιού, και που ήταν και αυτό σκουρόχρωμο και κάπως θολό· προέρχεται από το ρήμα αμέργω, που σήμαινε τρυγώ. Δηλαδή, αρχικά ο μούργος ονομάστηκε  έτσι από το χρώμα  του, αλλά στη συνέχεια η λέξη χρησιμοποιήθηκε για κάθε χρώματος σκύλο,  έτσι γίνεται με τις σημασίες των λέξεων, συχνά γενικεύονται.
9. Κόκαλο. Στον κατάλογο λέξεων που μου δώσατε, το είδα γραμμένο με δύο κ, κόκκαλο. Η λέξη προέρχεται από το κόκκος, και στα αρχαία κόκκαλος ήταν το κουκούτσι του κουκουναριού και το ίδιο το κουκουνάρι, κι έπειτα κόκκαλος το κουκούτσι γενικώς. Στα μεσαιωνικά χρόνια, η σημασία αλλάζει και σημαίνει το οστό. Εδώ υπάρχουν δυο σχολες για την ορθογραφία. Η σχολική ορθογραφία (λεξικό ΛΚΝ) λέει ότι εφόσον δεν  υπάρχει σχέση με την αρχική λέξη, η νεότερη λέξη γράφεται απλά, κόκαλο. Η άποψη του καθηγητή κ. Μπαμπινιώτη είναι ότι η ετυμολογία καθορίζει την  ορθογραφία, οπότε γράφει κόκκαλο. Υπάρχουν κάπου 20-30 λέξεις που γράφονται διαφορετικά ανάλογα με το λεξικό, σε δουλειά να βρισκόμαστε δηλαδή γιατί, τουλάχιστον εμάς τους Έλληνες, η ορθογραφία μάς συγκινεί πολύ.
10. Ενσυναίσθηση. Να μια λέξη καινούργια. Πριν από το 2010 περίπου ακουγόταν πολύ λίγο. Είναι όρος της ψυχολογίας και σημαίνει την ικανότητα να ερχόμαστε στη θέση  του άλλου και να κατανοούμε πώς αισθάνεται. Η λέξη αποδίδει τον αγγλικό όρο empathy. Προσέξτε τώρα κάτι ενδιαφέρον. Στα ελληνικά, εμπάθεια είναι το έντονο μίσος, σχεδόν το αντίθετο από ό,τι το αγγλικό empathy. Ενώ η  αγγλική λέξη πλάστηκε πάνω  στην  ελληνική,  έχει διαφορετική  σημασία. Δεν είναι η  πρώτη φορά που συμβαίνει αυτό: η αγγλική λέξη sycophant δεν σημαίνει τον συκοφάντη, αυτόν που λέει κακόβουλα ψέματα εναντίον άλλου, αλλά τον κόλακα. Ή, αντίστροφα, εμείς λέμε καλοριφέρ, που είναι γαλλική λέξη, αλλά το καλοριφέρ στη  Γαλλία λέγεται radiateur. Στη  γλωσσολογία, αυτές οι περιπτώσεις λέγονται «ψευδόφιλες λέξεις»: νομίζεις ότι ξέρεις τη σημασία τους, αλλά τελικά διαψεύδεσαι όπως με  έναν φίλο που δεν είναι ειλικρινής μαζί σου.

Δεν θέλω να σας κουράσω άλλο, κάναμε μερικά ταξίδια στον χρόνο και στις σημασίες των λέξεων, κάναμε και μερικά ταξίδια στον χώρο, αφού επισκεφθήκαμε και άλλες γλώσσες και άλλες χώρες. Η γλώσσα λοιπόν είναι ένα μαγευτικό φαινόμενο, μια απέραντη θάλασσα, που αξίζει να τη μελετάμε, να διαβάζουμε, να συμβουλευόμαστε λεξικά, να τη σπουδάζουμε, αλλά και να διαβάζουμε λογοτεχνικά έργα.

Εσείς είστε η πρώτη γενιά που είχατε επαφή με έξυπνα κινητά, με σμάρτφον, από τότε που γεννηθήκατε. Ελπίζω να βρείτε ισορροπία, περισσότερο από εμας τους μεγαλύτερους, που όλη την ώρα είμαστε με  τα μάτια στο κινητό και σκρολάρουμε μετά μανίας.

Άλλωστε, υπάρχουν πολύ καλά λεξικά που μπορείτε να συμβουλεύεστε με το κινητό σας. Παράδειγμα, το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής και το Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας -να το συστήσετε και στους γονείς σας, αν δεν το ξέρουν. (Λινκ στη διαφάνεια)

 

Ελπίζω να μη σας κούρασα πολύ και σας ευχαριστώ για την υπομονή σας.

Οι εικόνες του χάρτη και του κόκαλου φτιάχτηκαν με το ChatGPT

Και κλείνω με  το ηχητικό της συζήτησης με τον Θανάση Λαζαρίδη, που έγινε  στις 8 Φεβρουαρίου στον σταθμό 105,5 στο Κόκκινο.