Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Tο γλωσσικό ιδίωμα της Αίγινας (συνεργασία του Νίκου Παντελίδη)

Posted by sarant στο 18 Δεκεμβρίου, 2019


Δημοσιεύω σήμερα με χαρά και συγκίνηση ένα άρθρο του Νίκου Παντελίδη, αναπληρωτή καθηγητή Γλωσσολογίας στο τμήμα Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, γραμμένο ειδικά για το ιστολόγιό μας με θέμα το γλωσσικό ιδίωμα της Αίγινας.

Οι τακτικοί αναγνώστες του ιστολογίου ίσως θυμούνται ότι στις αρχές του χρόνου είχαμε δημοσιεύσει ένα άρθρο του Ν. Παντελίδη με θέμα το παλαιοαθηναϊκό ιδίωμα., δηλαδή το ιδίωμα που μιλιόταν στην προεπαναστατική Αθήνα, πριν ο ερχομός δεκάδων χιλιάδων κατοίκων από άλλες περιοχές του ελληνόφωνου χώρου το οδηγήσει στην υποχώρηση και τελικά στη σιγή.

Τότε, ο Ν. Παντελίδης μού είχε πει ότι ετοιμάζει ένα άρθρο για το αιγινήτικο ιδίωμα, αρκετά συγγενικό με το παλαιοαθηναϊκό. Τον παρακάλεσα, όταν δημοσιευτεί το άρθρο του, να ετοιμάσει μια εκλαϊκευμένη και συντομευμένη παραλλαγή για το ιστολόγιο. Πράγματι, το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε πρόσφατα στον τόμο «Λέξεις», τιμητικό τόμο για την πρώην διευθύντρια του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών (νυν: Κέντρον Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων) Χριστίνα Μπασέα-Μπεζαντάκου και ο Ν. Παντελίδης είχε την καλοσύνη να ετοιμάσει και ένα ακόμα άρθρο, πιο προσιτό στο ευρύ κοινό, ειδικά για το ιστολόγιό μας.

Όπως θα διαβάσετε, το ιδίωμα της Αιγινας δεν μιλιέται πια. Ήδη στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν το μελέτησε ο Τουμπ, είχε υποχωρήσει πολύ στην πρωτεύουσα του νησιού αλλά αντιστεκόταν στην ύπαιθρο, όμως στις επόμενες δεκαετίες υποχώρησε και εκεί και τελικά σίγησε, ακολουθώντας τη μοίρα του παλαιοαθηναϊκού ιδιώματος. Καθώς κατάγομαι, εκ μητρός, από την Αίγινα, εμπειρικά μπορώ να πω ότι μόνο ελάχιστες λέξεις και φράσεις ιδιωματικές θυμάμαι από τη γιαγιά μου.

Αλλά έγραψα πολλά, δίνω τη σκυτάλη στον Νίκο Παντελίδη.

Νίκος Παντελίδης

Το γλωσσικό ιδίωμα της Αίγινας

Εισαγωγικά

Όπως και στην περίπτωση της (παλαιάς, προεπαναστατικής) Αθήνας, έτσι και στην περίπτωση της Αίγινας διάχυτη είναι η εντύπωση περί ανυπαρξίας τοπικού γλωσσικού ιδιώματος. Αυτό εξηγείται εν μέρει και από το γεγονός ότι το νησί βρίσκεται μια ανάσα από την Αθήνα. Κατά συνέπεια, εξαιτίας και των φυσικών του καλλονών, υπήρξε από νωρίς προσφιλές θέρετρο για τους κατοίκους της πρωτεύουσας, ενώ τις τελευταίες δεκαετίες εποικίστηκε και από πλήθος ανθρώπων που δεν έχουν καταγωγή από αυτό. Έτσι, το τοπικό γλωσσικό ιδίωμα άρχισε να υποχωρεί ήδη από τον 19ο αι., διαδικασία, την οποία μαρτυρεί σαφώς γύρω στα 1890 ο πρώτος, ο οποίος το έκανε αντικείμενο μελέτης, ο γερμανός γλωσσολόγος και ελληνιστής Άλμπερτ Τουμπ (Albert Thumb). Ο Τουμπ μάς πληροφορεί ότι στην νέα παραθαλάσσια πρωτεύουσα του νησιού (η παλαιότερη, προεπαναστατική πρωτεύουσα, η Παλιαχώρα, βρισκόταν στο εσωτερικό του) το ιδίωμα βρισκόταν τότε ήδη σε ραγδαία υποχώρηση και μόνο υπολείμματά του μπορούσε κανείς να εντοπίσει στο λόγο των ντόπιων. Το εσωτερικό του νησιού όμως διατήρησε έως πολύ πρόσφατα (και εν μέρει διατηρεί ακόμα) τον έντονα αγροτοποιμενικό του χαρακτήρα, ενώ μέχρι πριν μερικές δεκαετίες μπορούσε κανείς να εντοπίσει θύλακες ομιλητών του τοπικού γλωσσικού ιδιώματος, έστω και με έντονη την επίδραση της Κοινής Νεοελληνικής στο λόγο τους. Σήμερα ελάχιστα ίσως στοιχεία του επιβιώνουν, κυρίως λεξιλογικά και φρασεολογικά, και μπορεί πλέον με σχετική ασφάλεια να υποτεθεί ότι έχει σιγήσει.

Το ιδίωμα ανήκει στην ίδια ομάδα με τα ιδιώματα της νότιας Εύβοιας, της παλαιάς Αθήνας και των Μεγάρων. Παλαιότερα πιστευόταν ότι το νησί είχε ερημωθεί εντελώς από τους κατοίκους του λόγω επιδρομών που υπέστη και ότι εποικίστηκε ξανά κυρίως από Αθηναίους, γεγονός που υποτίθεται πως εξηγεί τη συγγένεια των ιδιωμάτων. Όμως παρά τις καταστροφές και την πληθυσμιακή αποψίλωση το νησί δεν φαίνεται να ερημώθηκε εντελώς, ενώ το ιδίωμά του εμφανίζει και αρκετές διαφορές από το παλαιοαθηναϊκό. Και είναι μεν αληθές ότι κατά τον βενετοτουρκικό πόλεμο του 1686-1687 οι Αθηναίοι εγκατέλειψαν την πόλη τους και πολλοί από αυτούς κατέφυγαν στην Αίγινα, επέστρεψαν όμως το 1690 στην Αθήνα.

Κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1821 κατέφυγε στο νησί πλήθος προσφύγων από πολλές περιοχές, μεταξύ αυτών και πολλοί Ψαριανοί, οι περισσότεροι όμως από τους πρόσφυγες εγκατέλειψαν αργότερα την Αίγινα, οπότε η επίδρασή τους στο τοπικό ιδίωμα πιθανόν να υπήρξε πολύ περιορισμένη.

Το άρθρο του Τουμπ επί των αιγινήτικων -που δημοσιεύτηκε το 1891 στο περιοδικό «Αθηνά»- ήταν έως πρόσφατα η μοναδική εξειδικευμένη μελέτη επί του ιδιώματος, το οποίο δεν έτυχε του ερευνητικού ενδιαφέροντος που του άξιζε. Εδώ βέβαια δεν υπάρχει ο χώρος για να γίνει πλήρης αναφορά στις πηγές του ιδιώματος (παραπέμπω σε πρόσφατα δημοσιευμένη εκτενή μελέτη μου). Αυτό που προκύπτει από το διαθέσιμο υλικό είναι ότι εκτός από τα γνωρίσματα που έχει κοινά με άλλα ιδιώματα της ίδιας ομάδας, εμφανίζει αρκετά κοινά με τμήματα της Πελοποννήσου, αλλά και νησιώτικα ιδιώματα του Αιγαίου. Η Αίγινα ήταν πάντως το μοναδικό ελληνόφωνο νησί του Αργοσαρωνικού: Στην Σαλαμίνα, το Αγκίστρι, τον Πόρο, την Ύδρα και τις Σπέτσες μιλιούνταν παλαιότερα τα αρβανίτικα.

Στη συνέχεια θα παρατεθούν μερικά σημαντικά χαρακτηριστικά του αιγινήτικου ιδιώματος, ενώ σε παράρτημα στο τέλος του άρθρου θα δοθούν αποσπάσματα από πολύ παλαιά άσματα της Παλιαχώρας, τα οποία δημοσίευσε ο Ηρειώτης το 1921 στο περιοδικό «Λαογραφία».

 

Χαρακτηριστικά του ιδιώματος

  • Το ιδίωμα χαρακτηριζόταν από την απουσία συνίζησης:

καρδία, κοπρία = κοπριά, μερασία = μοιρασιά, παντρεία = παντρεία, τσουλία = κοιλιά, φωτία κ.λπ.

ενία = υνιά, κουτσία = κουκιά, μαλλία, παιδία, στσουνία =σκοινιά, ψωμία  κ.λπ.

ελαία, μηλέα, μουρέα, σουτσέα = συκιά κ.λπ.

του παιδίου, του παλατίου κ.λπ.

να πίω = να πιω

  • Τροπή του [y] της Αλεξανδρινής Κοινής και της Μεσαιωνικής Ελληνικής σε ιου / ου (με το [y] συμβολίζεται η προφορά των <υ> και <οι> από την εποχή της Αλεξανδρινής Κοινής και εξής, δηλ. όπως του γαλλικού <u> ή του γερμανικού <ü>):

άχιουρο, γιουναίκα, γιουρίζω, χιουμάω, ξουλοτσερατέα = ξυλοκερατιά, σουτζενής = συγγενής, τσουλία = κοιλιά, τσουμόμαι = κοιμάμαι, στσούβω = σκύβω κ.λπ.

άγκουρα, μαρτουράω κ.λπ.

Σε ηχογραφήσεις εντοπίστηκαν αρκετές περιπτώσεις επιβίωσης της παλαιότερης προφοράς των υ και οι όπως το γαλλικό <u> ή το γερμανικό <ü>:

γϋρίζαμε, βρϋση, να ησϋχάσομε, ζϋμώνανε, κϋρά, λϋπάμαι, ξϋλα, παραθϋρι κ.λπ.

  • Τσιτακισμός, δηλ. η προφορά του /k/ και του /g/ ως τσ και τζ αντίστοιχα, στη θέση πριν από τα πρόσθια φωνήεντα /e/, /i/, και το ημίφωνο /j/. Πρόκειται για ένα από τα βασικότερα χαρακτηριστικά του αιγινήτικου ιδιώματος, αλλά και ολόκληρης της ομάδας, στην οποία ανήκει :

παλεθουράτσι = παραθυράκι, τσαιρός, πριτσές = πικρές, σουτσέα = συκιά, στσουλία = σκυλιά, μελίτζι = μηλίγγι, ότζαιρος = φρέσκος («έγκαιρος») κ.λπ.

  • Δείγματα προφοράς του αρχαίου ελληνικού <ω> ως ου (αρχαία προφορά του <ω>: μακρό ανοιχτό ο):

κούνος = δέσμη καρπών που κρέμεται από κλαδί δέντρου (π.χ. φιστικιάς, αρχ.ελλ. κῶνος), το λούρος = λώρος, σβούλος = σβώλος, το Μούλος (τοπωνύμιο, Μώλος), Παλαία Χούρα = Παλιαχώρα.

  • Αποβολή του /γ/ μεταξύ φωνηέντων: αελάδα, τραουδώ, έτρωε, έφαα, έλεεκ.λπ.
  • Ουρανική προφορά των /l/ και /n/ (λ, ν) πριν από το φωνήεν /i/.
  • Το λεγόμενο παραδοσιακά «άλογον -γ-», δηλαδή το μη ετυμολογικό /γ/ σε ρήματα με χαρακτήρα χειλικό σύμφωνο ή σε άλλες λέξεις με χειλικό. Το φαινόμενο είναι γνωστό από όλα τα ιδιώματα της ομάδας, στην οποία ανήκει το αιγινήτικο ιδίωμα, αλλά και από πολλές άλλες διαλέκτους και ιδιώματα.

περισσευγάμενος = περισσευούμενος, Βγαγγέλιο / Βγατζέλιο = Ευαγγέλιο, Βγατσελιώ = Βαγγελιώ.

 Ο Τουμπ (1891:108) στηριζόμενος στη μαρτυρία κυρίως του Ηρειώτη παρατήρησε ότι «τὰ ῥήματα εἰς –εύω δὲν παρέχουσιν ἀνάπτυξιν τοῦ γ. βασιλεύω» κ.λπ., και ότι «τύποι εἰς –εύγω ἀκούονται μέν, ἀλλὰ ῥητῶς ἐχαρακτηρίζοντό μοι ὡς νεώτεροι, ἤτοι τῆς προχωρούσης κοινῆς». Η εικόνα που δίνει όμως είναι ανεστραμμένη. Αυτό που στην πραγματικότητα συνέβη είναι μάλλον το αντίθετο, δηλ. ότι το φαινόμενο χαρακτήριζε παλαιότερα και τα αιγινήτικα αλλά άρχισε να εξαφανίζεται από νωρίς στο πλαίσιο της γενικότερης υποχώρησης του ιδιώματος.

  • Η μορφή που έχουν στο αιγινήτικο ιδίωμα αρκετές λέξεις:

λειδινό = δειλινό, πρικός = πικρός, παλεθούρι = παραθύρι, πελιστέρι = περιστέρι, απούγανος = απήγανος, γάδαρος = γάιδαρος, γδυμνός (κατά το γδύνω, γνέφι-σύγνεφο = σύννεφο, γρούνα-γρούνι = γουρούνα-γουρούνι (αρχ.ελλ. γρῶνα), δεχατέρα  = θυγατέρα, έψιμος = όψιμος, ισκιά = σκιά, κατρέφτης, λαβούτο = λαούτο, λιατρίβι = λιοτρίβι, ρόιδι/ροΐδι = ρόδι, μουσκαράς = μασκαράς, τρεμουντάνα = τραμουντάνα, Σεμτέβρης = Σεπτέμβρης, τσικάλι = τσουκάλι, φλέγα = φλέβα, χρουσούζης = γρουσούζης, κ.λπ.

  • Η αιτιατική πληθυντικού του αρσενικού άρθρου και της αρσενικής προσωπικής αντωνυμίας έχει τη μορφή τις (αντί τους της Κοινής Νεοελληνικής):

τις δρόμους, τις κλέφτες, τις μήνους (=μήνες), τις Τούρκους, τις Τζίκηδες (=τους Τζίκηδες, τοπωνύμιο), να τις απεράσει = να τους περάσει, τις έβγαζε = τους έβγαζε

  • Τα προπαροξύτονα αρσενικά σε -ας (μερικά από αυτά είναι αρχαία τριτόκλιτα) σχηματίζουν πληθυντικό σε -οι (αιτατική σε -ους), και τη γενική ενικού σε -ου, όπως συμβαίνει σε πολλά ιδιώματα:

Ο Κλήδονας, του Κληδόνου

τ’ Αϊ-Σπυριδώνου

ο κόρακας, του κοράκου, πληθυντικός: οι κοράτσοι, τους κοράκους

ο κάρονας (=είδος φυτού), πληθυντικός: οι καρόνοι

ο σάλιακας (=σαλιγκάρι), πληθυντικός: οι σαλιάκοι

 

  • Τα αρσενικά ουσιαστικά σε -ος σχηματίζουν συχνά την αιτιατική πληθυντικού όπως την ονομαστική:

με τέτοιοι καιροί = με τέτοιους καιρούς

απ’ τους εμπόροι = απ’ τους εμπόρους

  • Η ονομαστική-αιτιατική ενικού των ουδετέρων ουσιαστικών σε -μα και του ουσιαστικού το γάλα μεταπλάστηκε σε –(μ)ας: το αίμας, το χούμας = χώμα, το γάλας. Το ίδιο φαινόμενο έχουμε και στα υπόλοιπα ιδιώματα της ομάδας αλλά και αλλού.

 

  • Αντωνυμίες:

τούνος = αυτός

πις = ποιος (πινού = ποιανού, πίνανα = ποιον)

ντα = τι, π.χ. ντα κάμεις του πέρα; (=τι κάνεις εκεί πέρα;), ντα ’παθες = τι έπαθες;

Πρόκειται για ένα από τα βασικότερα γνωρίσματα της διαλεκτικής ομάδας, στην οποία ανήκει η Αίγινα. Με τη μορφή ντα ήταν η αντωνυμία σε χρήση και στα Μέγαρα και την Αθήνα, ενώ στην Εύβοια είχε τη μορφή είντα, όπως και σε πλήθος νησιωτικών ποικιλιών.

ενού, καθενού = ενός, καθενός

κανού = κανενός, κανεί = κανέναν

τίβοτα / τίποτις = τίποτα

σουνατοί μας = μεταξύ μας

 

  • Ρηματική αύξηση η- στις εξής περιπτώσεις:

ήκουγα = άκουγα

ανήμενα = ανέμενα

ήφερα = έφερα

  • Κλίση οξύτονων ρημάτων:

προβατώ (=περπατώ), προβατείς, προβατεί, προβατούμε, προβατείτε, προβατούνε

γελάω, γελάεις, γελάει, γελάμε, γελάτε, γελάνε

λέω, λέεις, λέει, λέμε / λέομε, λέτε / λέετε, λέουνε

τρώω, τρώεις, τρώει, τρώομε, τρώετε, τρώουνε

 

Κλίση του παρατατικού:

προβάτεια / προβάτουνα, προβάτειες, προβάτειε, προβατούσανε

εγέλαα, εγέλαες, εγέλαε / εγέλα κ.λπ.

 

γ΄ ενικό πρόσωπο του παρατατικού του ρήματος είμαι:

ήτουνε / ήτονε / ήντονε = ήτανε

 

  • Η κατάληξη του γ΄ ενικού του ενεστώτα της μεσοπαθητικής φωνής είναι -ντουνε:

φοβόντουνε = φοβούνται

Στον παρατατικό η κατάληξη είναι -ντουσανε:

θυμόντουσάνε = θυμούνταν

 

  • Σχηματισμός ρημάτων:

βαίνω (και βέλνω), βγαίνω = βάζω, βγάζω

δώνω = δίνω

κάω = καίω

σκάφω  = σκάβω, στρίφω = στρίβω

τελεύω = τελειώνω

διαλέχνω = διαλέγω, πλέχνω = πλέκω, σάχνω/σάζω = φτιάχνω

καλένω = καλώ

χτίνω  = χτίζω

κάμω = κάνω

πααίνω = πηγαίνω

 

Αρχαϊκοί σχηματισμοί:

λούω ‘λούζω’ (αρχ.ελλ. λούω), παίρω ‘παίρνω’, πλύνω ‘πλένω’.

Ρήματα σε -σσω: τάσσω ‘τάζω’ (αρχ.ελλ. τάσσω/τάττω), ξαιμάσσω ‘ματώνω, βγάζω αίμα από πληγή’.

 

  • Σχηματισμός αορίστου:

Σχηματίζεται με το στοιχείο -κ- (και -τσ- με τσιτακισμό, πριν από τα φωνήεντα /e/ και /i/), αντί -σ- της Κοινής Νεοελληνικής:

Σε οξύτονα ρήματα: αγάπηκα, έζηκα, κάλετσες (=κάλεσες), κουβάληκα, μίληκα – μίλητσε, επέρατσε  (=πέρασε), εγελάκανε, τσινήκανε  (=κινήσανε) κ.λπ.

Σε βαρύτονα ρήματα σε -ζω και -νω, π.χ. έδεκα, εμαύρικα, έχατσες, γιούριτσε (=γύρισε), πιάκανε, φτάκανε, χώκανε κ.λπ.

Στην υποτακτική: να προφτάκομε = να προφτάσουμε, να γιουρίτσεις = να γυρίσεις, να πέτσεις = να πέσεις κ.λπ.

 

Διάφοροι αόριστοι:

βάρησα = βάρεσα

διάη = πήγε

να διω = να δω (υποτακτική)

είπουνα = είπα

έπαρε = πάρε (προστακτική)

 

Μεσοπαθητικός αόριστος:

ελούστηνα = λούστηκα, ελούστηνες, ελούστηνε, ελουστήναμε, ελουστήνατε, ελουστήνανε

 

  • Τετελεσμένοι χρόνοι (παρακείμενος-υπερσυντέλικος):

Στην ενεργητική φωνή: Με το βοηθητικό ρήμα έχω και τη μετοχή μεσοπαθητικού παρακειμένου, μερικές φορές σταθεροποιημένη στον τύπο σε -μένα. Αυτός ο τρόπος σχηματισμού εμφανίζεται και σε αρκετά άλλα ιδιώματα (π.χ. στην Πελοπόννησο, τη Στερεά κ.λπ.):

της είχε κόκκινη φορεσά ντυμένα = της είχε φορέσει κόκκινη φορεσιά

δυο δωμάτια είχανε κανωμένα = είχανε κάνει δυο δωμάτια

 

  • Σχηματισμός του μέλλοντα με το μόριο θελα / θενα :

Θελα πληρώσω (=γεμίσω) το φούρνο με κλαρία

Θελά ’ρθ’ ο Κωσταdής

δε θενα το ξεχάσω

  • Υποκοριστικά σε -άτσι, αλλά και -άγι και -ίγι:

παλεθουράτσι = παραθυράκι

κορικάγι = κοριτσάκι

μελάγι = μελάκι

στσουλάγι = σκυλάκι

ελίγι = μικρή ελιά

  • Ουδέτερα ουσιαστικά σε -ος,παράγωγα από ρήματα:

το τρύγος = ο τρύγος

το σκάλος = το σκάλισμα

το θέρος = ο θερισμός

το ξάντος = η παρατήρηση, σημείο από όπου παρατηρεί κανείς (ξανταίνω = κοιτάζω, παρατηρώ)

  • Τοποθέτηση του ασθενούς τύπου της προσωπικής αντωνυμίας (ως αντικειμένου του ρήματος) μετά το ρήμα:

ρώταέ με  = με ρωτούσε

πιάκανέ σας = σας έπιασαν

πότικά τα  = τα πότισα

Στην περίπτωση συνεμφάνισης άμεσου και έμμεσου αντικειμένου προηγείται ο τύπος που εκπροσωπεί το άμεσο αντικείμενο:

είπανέ το μου = μου το είπανε

ξαναλέω τό σου = σου το ξαναλέω

 

  • Άκλιτες λέξεις (προθέσεις, σύνδεσμοι, επιρρήματα, επιφωνήματα).

αφ’ = από (πριν από τύπους του οριστικού άρθρου: αφ’ το παλεθούρι  = απ’ το παράθυρο, αφ’ την Αίγενα)

αμπωνέ/αμωνέ  = αν ίσως

απόντας = από τότε που

είτε = ούτε (αυτό το σπίτι είτε πουλιέται είτε χαλάει)

μόνε = αλλά, παρά, μόνο

μπέλτσι τσαι  = μήπως και  [Σημείωση Ν.Σ.: από τα ελάχιστα τουρκικά δάνεια του ιδιώματος]

όντες = όταν

απότσει  = κατόπιν, ύστερα

βόλτα(-βόλτα)  = γύρω(-γύρω) (π.χ. ο κόσμος καθότανε βόλτα)

εδεκεί = εκεί ακριβώς

(ε)πά = εδώ, εμφατικό: ’πα-δά  = εδώ πέρα

(ε)τού = ‘«ευτού» εκεί’, επίσης τούθε (τουθεμπέρα = εκεί πέρα, τουθεγκάτω = εκεί κάτω)

έτσα = έτσι (δα)

καλικούρα = κουβάλημα ανθρώπων στους ώμους

’τσειδά = εκεί πέρα

μονοχερία = με ένα χέρι

ξαργουτού = επίτηδες, επί τούτω (στα Μέγαρα: ξαργουτά, στην Κάρυστο: ξεργουτού, σε τμήματα της Πελοποννήσου: ξαργού, ξαργητού, ξαργότου)

παράωρα = πολύ πρωί, αξημέρωτα

πίστομα = μπρούμυτα

πλέας = πια

πλιο = πιο

πολλά = πολύ

πολληώρα = πρωτύτερα, προηγουμένως

ταχιά = το πρωί

τότενε = τότε

Με πρόθημα σα- (<ίσια) όπως σε πολλές ποικιλίες:  σαπέρα, σακάτω κ.λπ.

Επιφώνημα θενή ‘καλέ’ (θενή μάνα, στην Αθήνα και τα Μέγαρα: (h)ενή)

 

K E I M E N A (για τη διευκόλυνση του αναγνώστη η ορθογραφία προσαρμόστηκε στην ισχύουσα σήμερα)

* […]

είδα σπίτια τσαι σαράγια
τσαὶ αυλές με σουντριβάνια,
κάθουνται μέσα τσουράδες,
κορικάτσα τσαι νουφάδες.
Μα ’βρα [=μα ηύρα] τσ’ ἕνα γεροντάτσι
τσαι δεν πίνει το κρασάτσι

[…]

μα ’χει πέντε δεχατέρες,
άσπρες σαν τες πελιστέρες.
Όντες στολιστούν τσ’ αλλάξουν,
πού ’χουν [=αυτοί που έχουν] μάτι ας τις λογιάξουν.
Η μια τσεντάει τσ’ άλλη φαίνει [=υφαίνει]
τσ’ άλλη τὰ μασούρια βαίνει [=βάζει]

 

* Σαν έρθ’ ἡ μάννα μ’ αφ’ τη γη τσ’ ο τσούρης μ’ [=κύρης] αφ’ τον Άδη,
τότες τσ’ ετούνος μένανε γυναίκα θελα πάρει.

[…]

Χρουσό γκολφάτσι τσ’ αν γινεί τσαι πέτσει στην αυλή μου,
δεν το καταχρειάζομαι να στσούψω να το πάρω.

* Χρουσόν αϊτό εκράτουνα [=κρατούσα] τσ’ άλλη μου τον επήρε.
Τσ’ όσο τον χάρουνα [=χάρηκα] εγώ, να τον χαρεί τσ’ ετσείνη.

* «Περικαλώ σας, βασιλιά, τσαι πάλι όπως ορίτσεις,
τούτη τη νούχτα τσ’ άλλη μια να μου τηνε χαρίτσεις»
Ολονουχτὶς τσουμότανε, σαν να ήτανε στη βίγγλα
τσαι την αυγή σηκώθητσε τσ’ έκαμε σαν τη στρίγγλα.

Έβγανε το μαχαίρι του απ’ αργουρό φηκάρι
τσαι το τσεφάλι τ’ έκοψε, σαν άξο παλληκάρι,
τσαι στο σπαθί το κάρφωτσε τσαι πήρε_το τσαι πάει!

Ο τσούρης της εβίγγλιζε από το παλεθούρι.
«Καλώς την Ελενίτσα μου, καλώς το το παιδί μου,
τσ’ ας πιάτσω πως την έχακα σήμερα την τιμή μου!

* Το μαχαιράτσι τ’ έβγανε απ’ αργιουρό φηκάρι
τσαι στην καρδιά του το ’μπηξε σαν άξο παλληκάρι.
Ετσεί που χώκανε το νιο εβγήτσε κρούα βρούση
τσ’ ετσεί που χώκανε τη νια εβγήτσε τσουπαρίσσι,
το τσουπαρίσσι έστσουβε τσ’ αγκάλιαζε τη βρούση.
Ο βασιλιάς τα βίγγλιζε απο το παλεθούρι

62 Σχόλια to “Tο γλωσσικό ιδίωμα της Αίγινας (συνεργασία του Νίκου Παντελίδη)”

  1. Γιάννης Ιατρού said

    Καλημέρα,

    ωραίο θέμα Νίκο. Ευχαριστίες στον συνονόματό σου, κο. Παντελίδη!

  2. Λευκιππος said

    Καλικουρα, κουβαλημα ανθρώπων στους ώμους, το θυμάμαι σαν καβαλικα από την Θρακιωτισσα γιαγιά μου.

  3. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    Καλικούτσα το ξέρω, και βλέπω και διάφορες λέξεις κοινές με τα κρητικά. Το ξαργιτού το θυμάμαι από τη Θυσία του Αβραάμ.
    Καλημέρα.

  4. ΓΤ said

    (https://www.facebook.com/282833361820028/photos/pb.282833361820028.-2207520000../2234389266664418/?type=3&theater)

  5. ΓΤ said

    https://el-gr.facebook.com/282833361820028/photos/pb.282833361820028.-2207520000../2234389266664418/?type=3&theater

  6. Georgios Bartzoudis said

    «Το γλωσσικό ιδίωμα της Αίγινας»

    # Σημειώνω εν τάχει μερικές λέξεις όμοιες (ή σχεδόν όμοιες) που έχει «το γλωσσικό ιδίωμα της Αίγινας» με την ξεπουληθείσα ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. (τώρα, αν θέλετε να μάθετε γιατί είναι Μακεδονική γλώσσα και όχι ιδίωμα κλπ, δείτε το σχόλιο 89 στο ήδη δημοσιευθέν άρθρο του Ν. Παντελίδη με θέμα «το παναθηναϊκό ιδίωμα», στο λινκ που παραθέτει ο Νοικοκύρης):

    έτρωε, έφαα
    γάδαρος [και γαδούρα, η]
    γρούνα-γρούν(ι)
    Ίσκιος [αντί ισκιά]
    φλέγα
    απ΄τ’ς ιμπόρ(οι) [αντί απ’ τους εμπόροι]
    ήφερα
    δώνω [και δώκω=δώσω]
    καλνώ [αντί καλένω]
    χτίνω
    κάμω
    πααίνω [και πάησι=πήγε]
    βάρησα
    να διω [προφ, να δγιώ]
    το θέρος
    ταχιά [συνήθως λέμε «ταχιά του προυϊ»=αύριο το πρωϊ]
    φαίν(ει) [αντί φαίνει]

  7. sarant said

    Καλημέρα, ευχαριστώ πολύ για τα πρώτα σχόλια και βέβαια ευχαριστώ τον Νίκο Παντελίδη για το άρθρο.

    4-5 Δεν μου ανοίγει εμένα αυτό.

  8. leonicos said

    Εξαιρετικό άρθρο. Θα αναζητήσω και τον τόμο.

    Αναμνήσεις τυχαιες από το Κουκουβανιώτικο ιδίωμα 1950-1955, τότε που ήμουν Κουκουβανιώτης

    τελέψαμε (δεν το θυμάμαι ως τέλεψα. μάλλον τέλειωσα έλεγαν)
    πίστομα (κοινότατο)
    ήφερα
    ταχιά, σύντομα (στο μέλλον) αλλά και ‘πολύ πρόσφατα’ (στο πολύ κοντινό παρελθόν)
    ‘ετρωε, έφαα
    απόκαμα, αποκάμω = κουράζομαι, εξαντλούμαι.

  9. Γιάννης Ιατρού said

    7: Εδώ Νίκο

  10. sarant said

    9 Eυχαριστώ. Ρε το καημένο…

  11. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    Ψυχοπονιάρης ο Νικοκύρης, καλός άθρωπας 🙂

  12. loukretia50 said

    Η απουσία συνίζησης είναι χαρακτηριστική στα Επτάνησα. Τα χαρτία, η κοιλία κλπ.
    Στη Δυτική Ρούμελη είναι χαρακτηριστική η έκταση των βραχέων φωνηέντων στα αντίστοιχα μακρά, αλλά όχι στις συλλαβές που τονίζονται.
    Πχ. Καλώς του Μανουλιό απ΄του Διρβέν’! – ζ’μπιθέρ’ μι τουν Ξ’τόφουρου!
    (διευκρίνιση: έχουμε και μεις όνομα που αρχίζει από Ξου, πλην του Ξενοφώντος!)
    Και βέβαια όποιο φωνήεν περισσεύει στην κατάληξη – και όχι μόνο! – κόβεται :
    «Να τ’ς πεις να φέρ’ν του καλό του κατσ’κίσου τυρί, όχι τ’ μούφα τ΄ κυρ Μπάμπ’ τ΄ αφουρισμέν’».
    Τ’ Αϊ – Σπυρ’δών’, τ’ Αϊ Λιός.
    Στου παν’γύρ’ , σ’γ-κυρα-Βγένα (αυτό είναι βουνοκορφή).

    Πόσο μου λείπουν οι κουβέντες με παππούδες στα μικρά καφενεδάκια των χωριών!
    Θα μου πείτε παππούδες άλλο τίποτα, όμως…

  13. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    Καλά Ξτούγιννα, Λου 🙂

    (εκείνη η «μούφα» στο διάλογο είναι αυθεντική?)

  14. loukretia50 said

    Γίνεται μούφα κι αυθεντική?

  15. Alexis said

    13: Κ’στόενα, Κ’στέλης, Κ’σούλα, λένε στο Ξηρόμερο.
    (Χριστούγεννα, Χρήστος, Χρυσούλα)
    Οι πολλές συλλαβές είναι χάσιμο χρόνου 🙂

  16. loukretia50 said

    15. οι Ξηρομερίτες είναι ιδιαίτερη φυλή!

  17. Alexis said

    Το ασυνίζητο ια και το ντα=(τι) είναι χαρακτηριστικότατα γνωρίσματα και των ποντιακών

  18. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    16 Το ξέρω φέρστχαντ που λένε, από κει βαστάω ο μισός
    Για τη μούφα όμως υπεκφεύγεις 🙂 Τη λένε τη λέξη? (έχω χάσει την επαφή).

  19. loukretia50 said

    18. Ειλικρινά δε θυμάμαι, δεν είμαι σίγουρη όσο πχ για το «τζούφιο «.
    Οι δικοί μου δεν την έλεγαν, όμως τη λέξη την ήξερα πριν έρθω στην Αθήνα, άρα…

  20. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα!

    19 Ώστε την ήξερες τη μούφα; Εγώ δεν νομίζω, όταν ήμουν πχ φοιτητής.

  21. Alexis said

    Μούφα όχι, δε νομίζω, οι παλιοί τουλάχιστον όχι…

  22. loukretia50 said

    20. Θυμάμαι καλά την έκφραση «μούφα τα περί προίκας» που έλεγε μια κακίστρω γειτόνισσα για μια κοπελιά.
    Βέβαια ο σύζυγος ήταν υδραυλικός, παιδί της πιάτσας γενικώς ενώ στην οικογένεια είχαν και ναυτικό.
    Τα παιδιά της γειτονιάς είχαμε εμπλουτίσει αρκετά το λεξιλόγιό μας!

  23. Αρκετές λέξεις, ακριβώς ή ελαφρά αλλαγμένες, υπάεχουν και στα…καθαυτού φωκικά, π.χ. το απόκαμα και ξαργού

  24. Γιωργής said

    a

    _____

  25. loukretia50 said

    Νικοκύρη, μούφα – άρθρο δεν σερβίρεται εδώ?
    Στη Λεξιλογία βλέπω ότι το γλεντήσανε :
    Μουφιστορήματα: Πόσες μούφες υπάρχουν τελικά στα ελληνικά και από πού τις φέραμε;

    https://lexilogia.gr/forum/showthread.php?9369-%CE%9C%CE%BF%CF%85%CF%86%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AE%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B1-%CE%A0%CF%8C%CF%83%CE%B5%CF%82-%CE%BC%CE%BF%CF%8D%CF%86%CE%B5%CF%82-%CF%85%CF%80%CE%AC%CF%81%CF%87%CE%BF%CF%85%CE%BD-%CF%84%CE%B5%CE%BB%CE%B9%CE%BA%CE%AC-%CF%83%CF%84%CE%B1-%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AC-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%80%CE%BF%CF%8D-%CF%84%CE%B9%CF%82-%CF%86%CE%AD%CF%81%CE%B1%CE%BC%CE%B5

    και – φυσικά!- έχει ασχοληθεί με το θέμα και ο κ.Καραποτόσογλου

  26. loukretia50 said

    ωχ! σιδηρόδρομος βγήκε το λινκ! Σόρυ!

  27. sarant said

    25 Φταίει που είναι με ελληνικά στοιχεία.

  28. loukretia50 said

    Σε μπλογκ με τόσους ειδικούς , μόνο ακρίβεια πρέπει
    So,
    Αν το λοιπόν δεν έχουμε γραπτώς τα ντοκουμέντα,
    και επειδή δε βοηθάει η μνήμη η ξελογιάστρα,
    (και ειδικά στην εποχή που μέτραγα τα άστρα),
    ας πάμε στην παραδοχή, ν’ αλλάξουμε κουβέντα :
    Μούφα και το αφήγημα! Μου έκανε χαλάστρα!

  29. Πέπε said

    > > ξαργουτού = επίτηδες, επί τούτω (στα Μέγαρα: ξαργουτά, στην Κάρυστο: ξεργουτού, σε τμήματα της Πελοποννήσου: ξαργού, ξαργητού, ξαργότου)

    [α]ξαργητού και ξάργου στην Κάρπαθο, με την ίδια έννοια: Μμ’ εγιώ ‘ρκουμαι ‘π’ αξαργητού να πάρω τη ψυχή σσου (μα εγώ έρχομαι απ’ αξαργητού να πάρω…, λέει ο Χάροντας σ’ έναν ήρωα δημοτικού τραγουδιού).

    Δε διάβασα το άρθρο ακόμη, απλώς έπεσε τυχαία το μάτι μου σ’ αυτή τη λέξη. Χαίρομαι πάρα πολύ για τη δημοσίευσή του, αυτού του είδους τα θέματα είναι από τ’ αγαπημένα μου. Επιφυλάσσομαι. Κρίμα μόνο πο, σύμφωνα με τα λίγα που πρόλαβα να δω, το ιδίωμα έχει σβήσει.

  30. Costas X said

    2. – 3. «Καβαλούτσι» στην Κέρκυρα.
    12. Κυρίως, ή ίσως μόνο, στη Ζάκυνθο.

  31. spiridione said

    Το άρθρο του κ. Παντελίδη
    https://www.researchgate.net/publication/337486178_Symbole_ste_glossike_istoria_tes_notias_Elladas_Aigina_A_contribution_to_the_linguistic_history_of_Southern_Greece_The_variety_of_the_island_of_Aegina

  32. loukretia50 said

    32. Μπράβο, έψαχνα για σύνδεσμο στα άρθρα,
    Ευχαριστούμε

  33. sarant said

    31 Το άρθρο είναι στα ελληνικά βεβαίως παρά τον ελληνοαγγλικό τίτλο του λινκ

  34. loukretia50 said

    Αν θέλετε να μάθετε τι απέγινε η Ελενίτσα του αποσπάσματος που παρατίθεται, μαζί με άλλες όμορφες ιστορίες για αντρειωμένους, λυγερές, άπιστες γυναίκες και ρηγάδες, περιγραφές εθίμων και βέβαια πολλές ενδιαφέρουσες λέξεις από την Αίγινα,
    Εδώ – λινκ κατεβατό, αλλά αξίζει
    Π.Ν.ΗΡΕΙΩΤΟΥ – Ο χορός της Λαμπρής εν τη εν Αιγίνη παλαιά χώρα

    https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/f/a/3/metadata-153e4e8a9302a8bf3b1cf9f8294d66b8_1247139842.tkl?dtab=m&search_type=simple&search_help=&display_mode=overview&wf_step=init&show_hidden=0&number=10&keep_number=&cclterm1=&cclterm2=&cclterm3=&cclterm4=&cclterm5=&cclterm6=&cclterm7=&cclterm8=&cclfield1=&cclfield2=&cclfield3=&cclfield4=&cclfield5=&cclfield6=&cclfield7=&cclfield8=&cclop1=&cclop2=&cclop3=&cclop4=&cclop5=&cclop6=&cclop7=&isp=&search_coll%5Bmetadata%5D=1&&stored_cclquery=&skin=&rss=0&lang=el&ioffset=1&offset=1

    Κάπου γράφει «ο βασιλιάς ήταν «παράμορφος από καθέναν άντρα» και νόμιζα ότι εννοεί παραμορφωμένος – μη βαράτε! Όμως λίγο πιο κάτω λέει και για βασιλοπούλα παράμορφη, οπότε εξηγείται. Δεν είναι λίγο παράξενο?
    Συνηθίζονταν το «παράμορφος» για ωραίο πλάσμα?

  35. Γιάννης Ιατρού said

    επειδή λεξιλογούμε (ενίοτε 🙂 ):

  36. lefterisx5 said

    Έχουμε πολλά κοινά σημεία με τη γλώσσα που μιλιέται και σήμερα σε κάποια χωριά της Εύβοιας (Κύμη και πέριξ έχω ακούσει εγώ, πιθανώς και αλλού).

  37. 36 Ακριβώς αυτό για την Κύμη ήθελα να πω κι εγώ. Νομίζω το είχα πει στο παλιότερο άρθρο για το παλαιοαθηναϊκό ιδίωμα.

  38. sarant said

    34 Ναι, υπάρχει το «παράμορφη» = πανέμορφη

  39. Prince said

    Αφού βλέπουμε ότι τα Αιγινίτικα ήσαν τόσο κοντά στα Παλαιοαθηναϊκά, στα Κουμιώτικα και σε τόσα άλλα, μήπως η συνισταμένη αυτών ήταν ο αυτονόητος δρόμος προς την ΚΝΕ; Τί έγινε; Πώς και πού λοξοδρόμησε; Οι λόγιοι; Και μπορούν οι λόγιοι να επηρεάσουν λαϊκή προφορά;

  40. sarant said

    39 Δεν ήταν όμως τόσο κοντά στα μωραϊτικα που επικράτησαν.

  41. Prince said

    40. Με ποιά λογική όμως επεκράτησαν τα μωραΐτικα; Λόγω Ναυπλίου;

  42. sarant said

    Υποθέτω λόγω πολύ μεγαλύτερου αριθμού ομιλητών

  43. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Αγαπημένη Αίγινα! Απ τα νήματα π΄αγαπώ αλλά σήμερα είμαι όλο θυμό και δεν έχει ησυχία η ψυχή μου να το απολαύσει. Κάθετη ανάγνωση-τ΄ομολογώ, και βλέπω αρκετές έως πολλές λέξεις κοινές με τα μέρη μου. Λέω θα επανέλθω.

    12 Lou >>ζ’μπιθέρ
    εχω άλλη μια λέξη να πω στην κυρία που πουλάει τα ωραία βιο λαχανικά που της είπα μια φορά ζγκατάψυξ και κάθε που θα πάω γελάει κ κοντεύει να γίνει παρατσούκλι μου 🙂

    29 Πέπε
    ξαργητού και αξάργου κάτω

    Στην Κρήτη δε λέμε παράμορφος (πολύ όμορφος) όμως λέμε παραμόρφισες (παραομόρφυνες).
    Μορφίζει τη γειτονιά, ομορφαίνει

  44. ΚΑΒ said

    Μια από τις σημασίες του παρά: δηλώνει επίταση ή επαύξηση της σημασίας του β΄συνθετικού π.χ. παρατρώω,παρακάνω

  45. Καππαδόκης said

    Αγαπητοί Φίλοι,

    Με κίνδυνο να στεναχωρέσω τον κ. Σαραντάκο, αναγκάζομαι να παρέμβω κι απόψε, διότι όσα συμβαίνουν στο παρόν άρθρο είναι τουλάχιστον εξοργιστικά…

    1) Είναι αδιανόητο ο κ. Παντελίδης να ασχολείται με την μελέτη του κορυφαίου Γερμανού Νεοελληνιστή όλων των εποχών, Albert Thumb (1865 – 1915), «Περὶ τῆς σημερινῆς ἐν Αἰγίνῃ λαλουμένης διαλέκτου». Ἀθηνᾶ 3: 95-128 (1891) και να μήν έχει κάν αναφέρει τον τίτλο της!! Προφανώς, αυτό έγινε για να μή ψάξουμε και βρούμε την εν λόγω μελέτη εμείς οι κοινοί θνητοί, οπότε ο πάσα είς θα είναι εις θέσιν να ελέγξει την ορθότητα των ισχυρισμών του κ. Παντελίδη.

    2) Εξίσου ασυγχώρητος είναι ο κ. Σαραντάκος και οι πολυδιαφημισμένοι επιτελείς του (Ιατρού, Spiridione, Πέπες κλπ) που επί 15 ολόκληρες ώρες δεν φιλοτιμήθηκαν να προσφέρουν την εν λόγω θρυλική μελέτη της Αιγινήτικης Διαλέκτου στους αναγνώστες του Ιστολογίου. Και να σκεφτεί κανείς ότι υπάρχει φόρα – παρτίδα στην «Ανέμη» (εννοείται χωρίς search για να δυσκολευόμαστε στην ανάγνωση)
    Απορώ ειλικρινά τί σκ@τά έψαχνε στην «Ανέμη» η εκλεκτή στιχουργός κ. Λουκρητία (σχόλιο 34) και δεν μπόρεσε να βρεί την εν λόγω μελέτη, ώστε να την προσφέρει στους αναγνώστες.

    3) Διάβασα το πλήρες άρθρο του κ. Παντελίδη (βλέπε σχόλιο 31) και αμέσως κατάλαβα ότι έχει πάρει σχεδόν όλες τις πληροφορίες από το μνημειώδες σύγγραμμα του Albert Thumb «Handbook of the modern Greek vernacular: grammar, texts, glossary» (Εδιμβούργον 1912), που επίσης αρνήθηκε να μάς προσφέρει ο κ. Σαραντάκος και οι επιτελείς του, για να μή μπορούμε να τσεκάρουμε την εγκυρότητα των ισχυρισμών του κ. Παντελίδη!.. Σάς συνιστώ να κατεβάσετε το εν λόγω σύγγραμμα του κάργα ελληνόψυχου Thumb, όχι μόνο για τους θησαυρούς που περιέχει (δημοτικά τραγούδια, παραμύθια κλπ): Κυρίως διότι είναι απο την αρχή μέχρι το τέλος γραμμένο (με την βοήθεια του κορυφαίου Ρωμιού γλωσσολόγου Μ. Χατζηδάκι, τον οποίο ο Thumb ευχαριστεί στην αρχή του βιβλίου), προκειμένου να αποτελέσει ΙΣΧΥΡΟ ΡΑΠΙΣΜΑ στους ανθέλληνες Ερασμίτες και να τους πείσει ότι η Αρχαία Προφορά διατηρείται και στα χείλη των σημερινών Ελλήνων!!..

    Να, γιατί απεσιώπησαν την ύπαρξη αυτού του αριστουργήματος οι κ.κ. Παντελίδης, Σαραντάκος, Ιατρού, Spiridione, Πέπες κλπ.: Για να μή πληροφορηθεί και ο τελευταίος κάφρος που διαβάζει αυτό το Ιστολόγιο ότι ο Μέγας Albert Thumb ήτο φανατικός πολέμιος των Ερασμιτών!..

    4) Τελειώνω με μία ακόμη πληροφορία για τον κάργα ελληνόψυχο Albert Thumb, που ασφαλώς θα προκαλέσει την λύσσα του κ. Σαραντάκου και των αποδομιστών συντρόφων του: Ο Thumb είναι κυρίως γνωστός στην Ελλάδα για την μνημειώδη ομιλία που έδωσε στο John Rylands Library δύο χρόνια πρίν τα τινάξει (9 Οκτωβρίου 1913) με θέμα «Οι Νεοέλληνες και η καταγωγή τους» που αποτελεί μέχρι σήμερα την πλέον επιστημονική απάντηση στην περίφημη Θεωρία του Φαλμεράϋερ περί Σλάβικης και Αλβανικής καταγωγής των Ρωμηών!..

    Η ομιλία αυτή μεταφράστηκε στα ελληνικά το 1945 από τον αδελφό του φιλότουρκου Ίωνα, Φίλιππο Δραγούμη (παππού της γνωστής ηθοποιού Ναταλίας Δραγούμη) και υπάρχει φόρα – παρτίδα στην «Ανέμη», ασχέτως αν δεν μπόρεσε να την βρεί η ικανώτατη – κατά τα άλλα – κ. Λουκρητία

  46. Λευκιππος said

    Αχ βρε Καππαδόκη με τις λοξές σου…..

  47. ΣΠ said

    45
    γλωσσολόγου Μ. Χατζηδάκι;;;;;

    Τέλος δεν έχουν οι γκάφες σου.

  48. loukretia50 said

    ΕΦΗ-ΕΦΗ !!
    Αν λανσάρεις στην κυρία των ζαρζαβατικών νέα λέξη, να είναι σωστή : ζ’μπιθέρα !
    (ου ζ’μπέθιρος, η ζ’μπιθέρα, οι ζ’μπέθιρ΄ ή τα ζ’μπιθέρια)

    Πριν μερικά χρόνια που πήγα να δω αν σώζεται το ταβάνι στο πατρικό μου , ήρθε ένας μάστορας, καταπληκτικός τύπος από μακρινό χωριό, που με κάποιο τρόπο είχε συμπεθεριάσει με τον πατέρα μου.
    (Είναι πολύ ευρεία η έννοια – σε μας τουλάχιστον πιάνει μέχρι εγγόνια!).
    Ντάλα μεσημέρι, σκαρφαλωμένος στη σκεπή, άρχισε να ωρύεται : – Ζ’μπιθέρααα!
    Δίπλα στο σπίτι δύο καφετέριες γεμάτες κόσμο, κι όλοι έψαχναν να δουν την ερίτιμη κυρία!

    Βαρύς ο έρμος ο ιστός, σαράντα κύματα
    κι όταν πολλά αναζητώ, μπλέκω τα νήματα!
    …γιατί έτσι μου αρέσει! Αμέ!

  49. Πέπε said

    @34
    > > παράμορφος

    Άνοιξαν τα δέντρα ούλα κι οι αμυγδαλιές,
    άνοιξε κι εγώ μπαξές μου μόν’ παράμορφα.
    (Εντυπασιακή σύνταξη;)

    Εδώ σημαίνει απλώς «πολύ όμορφα». Στο δικό σου, Λου, είναι συγκριτικό: πιο όμορφος. Ομολογουμένως περίεργη σύνθεση, μοιάζει λες και το «παρά» που συνήθως εισάγει τον δεύτερο όρο της σύγκρισης (το Α είναι πιο όμορφο παρά το Β) να μετακόμισε στον πρώτο!

  50. loukretia50 said

    Πέπε,
    Σίγουρα δεν το έχω ακούσει στα μέρη μου.
    Πραγματικά μου κάνει εντύπωση, γιατί νομίζω ότι ακόμα και στα χωριά ήταν γνωστή η λέξη «παραμορφωμένος» – είτε κυριολεκτικά είτε για να κοροϊδέψουν κάποιους σπουδαγμένους.

  51. loukretia50 said

    50 – συνέχεια
    Στο όμορφο τραγούδι νομίζω ότι λογικά θέλει να πει παραείναι όμορφα και το προσαρμόζει στο σκοπό.

  52. Μαρία said

    49
    Το παρά δηλώνει και επίταση π.χ. παραβρασμένο, παραζεσταμένο φαγητό.

  53. loukretia50 said

    ΕΦΗ – ΕΦΗ
    Desierto https://youtu.be/xdljolUW_88 The Walkabouts

    Καληνύχτα!

  54. sarant said

    47 Δεν ανανέωσε τη μουσικη γλωσσα ο Μάνος Χατζιδάκις; 🙂

  55. Χρηστάρας said

    Τα «ξαργού» και «τα πίστομα» τα λέω ακόμα και σήμερα, αφού τα ξεσήκωσα από παιδί στην Ιστιαία, στη Βόρεια Εύβοια. Χωρίς να το περιμένεις, κοινές λέξεις που συνδέονται μάλιστα με ζόρικα περιστατικά, δημιουργούν μια παράξενη συγκίνηση. Μάλλον μεγαλώνω…

  56. Τάκης Σπαρρής said

    Πολύ ενδιαφέρον, τα άκουγα από το στόμα της γιαγιάς μου

  57. Καππαδόκης said

    Κύρ Σταύρο Παύλου (47),

    απ’ όλο το λαμπρό σχόλιο 45, αυτό βρήκες να επισημάνεις; Χάρηκες τόσο πολύ που έκανα λάθος (από βιασύνη στην δακτυλογράφηση) στο αρχικό γράμμα του γλωσσολόγου Γεωργίου Χατζιδάκι και τον έγραψα Μ., μπερδεύοντάς τον με τον βυζαντινολόγο Μανόλη Χατζηδάκη;

    Για τα άλλα σημαντικά που επισημαίνω, γιατί δεν βγάζεις άχνα, κύρ Σταύρο μου; Για παράδειγμα ότι οι κ.κ. Παντελίδης + Σαραντάκος μάς ΑΠΕΚΡΥΨΑΝ ότι ο βασικός στόχος του Albert Thumb που τον έκανε να τριγυρνάει (τέλη του 19ου αιώνος) στα κατσάβραχα της Αίγινας ήταν το να αποστομώσει τους Ερασμίτες και να αποδείξει ότι η αρχαία προφορά διατηρείται ακόμη στα χείλη των ρωμιών χωρικών; Κι ότι δυό χρόνια πρίν πεθάνει (1913) έκανε εκείνη την ιστορική ομιλία – απάντηση στον Φαλμεράϋερ, που ουδέποτε θα ανέβαζε στο παρόν Ιστολόγιο ο αποδομιστής κ. Σαραντάκος γιατί είναι πολύ «ρατσιστική»;

    Και πώς δικαιολογείς εσύ ο ψείρας, κύρ Σταύρο μου, την απαράδεκτη τακτική των κ.κ. Παντελίδη + Σαραντάκου να μήν ενημερώσουν τους αναγνώστες του Ιστολογίου ότι η μελέτη του Thumb «Περὶ τῆς σημερινῆς ἐν Αἰγίνῃ λαλουμένης διαλέκτου» (1891) είναι αναρτημένη στην «Ανέμη» για δωρεάν κατέβασμα; Αν αγνοούσαν ότι η μελέτη για την Διάλεκτο της Αίγινας είναι διαθέσιμη, μικρό το κακό. Αν το γνώριζαν και το απέκρυψαν, πρέπει πάραυτα να βγούν και να μάς πούν γιατί τό απέκρυψαν. Δεν είμαστε όλοι κάφροι για να χάβουμε αμάσητα όσα παράλογα συμβαίνουν σε αυτό το Ιστολόγιο

  58. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    48 Λου οι ζπέθιρ καταχωρήθηκαν
    (λέξη π’ αρχίζει ζμπ και τελειώνει σε ρ) 🙂
    δίπλα ζκγατάψυξ

    53 👍

  59. ΜΙΚ_ΙΟΣ said

    Το διάβασα καθυστερημένα το σημερινό (χθεσινό), αλλά μου κέντρισε το ενδιαφέρον και γιατί βρήκα πολλές ομοιότητες με το κρητικό ιδίωμα. Παρά τις αρκετές διαφορές των δύο γλωσσικών ιδιωμάτων υπάρχουν και εντελώς ίδια ή παρόμοια γραμματικά και συντακτικά χαρακτηριστικά, όπως, βέβαια, και με άλλα ιδιώματα. [Σε αγκύλες τα παραδείγματα].

    – Τσιτακισμός. [Δεν υπάρχει ανάγκη παραδειγμάτων 🙂 ]

    – Χρήση τετελεσμένων χρόνων (παρακείμενος-υπερσυντέλικος)
    [έχω ειπωμένο, έχεις καμωμένο, είχαμε γραμμένα κλπ.]

    – Ρηματική αύξηση η- (όταν τονίζεται, διαφορετικά μένει ε-)
    [ήκαμα, ήκουσες, ήπαιξε, αλλά εκάμαμε, εκούσαμε, επαίξαμε και επότισα, εσκόρπισες κλπ.]

    – Τα προπαροξύτονα αρσενικά σε -ας σχηματίζουν πληθυντικό σε -οι (αιτιατική σε -ους), και τη γενική ενικού σε –ου.
    [ο γείτονας, του γειτόνου, οι γειτόνοι
    ο αγροφύλακας, του αγροφυλάκου, οι αγροφυλάκοι κλπ]

    – Τοποθέτηση του ασθενούς τύπου της προσωπικής αντωνυμίας (ως αντικειμένου του ρήματος) μετά το ρήμα.
    [ήπιασέ με, εξεχάσαμε τζοι, εξέκαμε σε κλπ]

    – Ίδια μορφή ορισμένων λέξεων, όπως: πρικός, γδυμνός, ασκιανός (Αιγ. ισκιά), τσικάλι, φλέγα.
    [Παρόμοιες κρητικές λέξεις με μετάθεση συμφώνων: ντρουβάς (=ντορβάς), λειτρουγιά (=λειτουργιά), αρδάχτι (=αδράχτι), προπατώ (=περπατώ) κ.ά.]

    – Αρκετά ουδέτερα ουσιαστικά σε -ος, παράγωγα από ρήματα:
    [Στην Κρήτη: το τρύγος, το κλάδος, το πάχτος (ενοίκιο, συνήθως βοσκοτόπου), το χόντρος (πάχος), το μούγγρος κ.ά.]

    – Παρεμφερής είναι και η σύνταξη στην περίπτωση συνεμφάνισης άμεσου και έμμεσου αντικειμένου. Μόνο που στο κρητικό ιδίωμα προηγείται ο τύπος που εκπροσωπεί το άμεσο έμμεσο αντικείμενο:
    είπανέ το μου μου το = μου το είπανε, ξαναλέω τό σου σου = σου το ξαναλέω κ.τ.ό.

    – Παρόμοιες ή με μικροδιαφορές άκλιτες λέξεις:
    [(ε)πά, απότσει απόκειας, όντες όντε(ν), απόντας απόντε(ν), έτσα ετσά]

    Ευχαριστούμε τον κ. Παντελίδη και, προφανώς, τον Νικοκύρη!

  60. Δημήτρης Μαρτῖνος said

    Καλημέρα κι ἀπὸ ᾿δῶ.

    Πολὺ ἐνδιαφέρον τὸ ἄρθρο τοῦ κυρίου Παντελίδη γιὰ τὴ ντοπιολαλιὰ τῆς Αἴγινας.

    Τὸν εὐχαριστοῦμε πολύ, ὅπως καὶ τὸν Νικοκύρη γιὰ τὴ δημοσίευση.

    Πολλὰ τὰ κοινὰ στοιχεῖα μὲ τὴ θερμιώτικη ντοπιολαλιά.

    Ἀντιγράφω τὰ ὅμοια:

    «-Τσιτακισμός.

    -Αποβολή του /γ/ μεταξύ φωνηέντων: αελάδα, τραουδώ, έτρωε, έφαα, έλεεκ.λπ.
    -Ουρανική προφορά των /l/ και /n/ (λ, ν) πριν από το φωνήεν /i/.
    -Το λεγόμενο παραδοσιακά «άλογον -γ-», δηλαδή το μη ετυμολογικό /γ/ σε ρήματα με χαρακτήρα χειλικό σύμφωνο ή σε άλλες λέξεις με χειλικό. Το φαινόμενο είναι γνωστό από όλα τα ιδιώματα της ομάδας, στην οποία ανήκει το αιγινήτικο ιδίωμα, αλλά και από πολλές άλλες διαλέκτους και ιδιώματα.

    περισσευγάμενος = περισσευούμενος, Βγαγγέλιο / Βγατζέλιο = Ευαγγέλιο, Βγατσελιώ = Βαγγελιώ.

    – Τα προπαροξύτονα αρσενικά σε -ας (μερικά από αυτά είναι αρχαία τριτόκλιτα) σχηματίζουν πληθυντικό σε -οι (αιτατική σε -ους), και τη γενική ενικού σε -ου, όπως συμβαίνει σε πολλά ιδιώματα:

    Ο Κλήδονας, του Κληδόνου

    τ’ Αϊ-Σπυριδώνου

    ο κόρακας, του κοράκου.»

    Ἄλλες ὁμοιότητες:

    Πινοῦ ἀλλὰ ὄχι πὶς, πίνανα στὰ Θερμιά.

    Εἶντα ἀντὶ τοῦ ἀιγινήτικου ντα

    Ὅμοια τὰ ἑνοῦ, καθενοῦ, ἀλλὰ κανενοῦ καὶ τίοτα στὰ Θερμιά.

    Τετελεσμένοι χρόνοι μὲ τὴ μετοχὴ μεσοπαθητικοῦ παρακειμένου καὶ τὸ εἶμαι. Ἤμουνε παεμένος, θὲ νά ᾿τανε φερμένος ἀντὶ εἶχα πάει, θὰ εἶχε ἔρθει.

  61. ΜΙΚ_ΙΟΣ said

    Συγνώμη! Μικρή επανάληψη, για διόρθωση στο τέλος, όπου παραλείφθηκαν κάποιες διαγραφές που είχα βάλει για να φανούν οι μικροδιαφορές Αιγ.-Κρητ. ιδιώματος. (Ελπίζω να βγουν σωστά τώρα…)

    «– Παρεμφερής είναι και η σύνταξη στην περίπτωση συνεμφάνισης άμεσου και έμμεσου αντικειμένου. Μόνο που στο κρητικό ιδίωμα προηγείται ο τύπος που εκπροσωπεί το άμεσο έμμεσο αντικείμενο:
    είπανέ το μουμου το = μου το είπανε, ξαναείπα τό σου σού το = σου το ξαναείπα κ.τ.ό.

    – Παρόμοιες ή με μικροδιαφορές άκλιτες λέξεις:
    [(ε)πά,
    απότσει απόκειας, όντες όντε(ν), απόντας απόντε(ν), έτσα ετσά]»

  62. ΜΙΚ_ΙΟΣ said

    Σ#@τά!
    Είδα όμως γιατί… Οπότε, …βελτιώνομαι, βελτιώνομαι 🙂 [Είμαι και βιαστικός τώρα…]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: