Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, ένα καινούργιο βιβλίο

Posted by sarant στο 18 Δεκεμβρίου, 2020


Κυκλοφόρησε χτες από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου το καινούργιο μου βιβλίο «Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων», Ανιχνεύοντας το 1821 μέσα από τις λέξεις του, όπως λέει ο υπότιτλός του. Όπως με ενημέρωσε ο Γιάννης Νικολόπουλος, που μαζί έχουμε εκδώσει άλλα πέντε βιβλία μου για τη γλώσσα, από σήμερα θα μπορείτε να το βρίσκετε, εκτός από τα γραφεία του, Ζαλόγγου 9, στα κεντρικά βιβλιοπωλεία ενώ τις επόμενες μέρες θα κατακτήσει όλη την Ελλάδα, αψηφώντας το λοκντάουν και την εξαιρετικά πυκνή κυκλοφορία νέων βιβλίων μετά το άνοιγμα των βιβλιοπωλείων.

Με το βιβλίο αυτό ενέδωσα κι εγώ στην εκδοτική πλημμύρα σχετικά με την επέτειο των 200 χρόνων από την επανάσταση του 1821. Στην αρχή είχα σκεφτεί να το αφήσω για την επόμενη στρογγυλή επέτειο, των 250 χρόνων το 2071, αλλά ύστερα σκέφτηκα να βγάλω τώρα μια πρώτη έκδοση και το 2071 βγάζω μια επαυξημένη.

Θα κυκλοφορήσουν πολλά βιβλία για τα 200 χρόνια της επανάστασης του 21 και δίκαια, αφού είναι το ιδρυτικό γεγονός του νεοελληνικού κράτους οπότε αξίζει να το μελετάμε.

Ο δικός μου σκοπός ήταν να καταρτίσω ένα μικρό λεξικό, ένα λημματολόγιο του Εικοσιένα ώστε να ανιχνεύσουμε το Εικοσιένα μέσα από τις λέξεις του. Οι πηγές που χρησιμοποίησα, είτε με συστηματική αποδελτίωση είτε με κορφολόγημα, ανήκουν στις εξής κατηγορίες κειμένων:

  • Δημοτικό τραγούδι
  • Απομνημονεύματα και ημερολόγια (Μακρυγιάννης, Κολοκοτρώνης, Κασομούλης, Φωτάκος, Καρώρης, Κριεζής, Σαχτούρης κτλ.)
  • Αλληλογραφία επίσημη και ιδιωτική (Αρχείο Μαυροκορδάτου, Φρουράς Μεσολογγίου, Γκούρα, κτλ.)
  • Συλλογές εγγράφων και ντοκουμέντων (Φυσεντζίδης, Ελληνικά Υπομνήματα, Σπετσιώτικα κτλ.) όπου και πολλές επιστολές.
  • Τα Αρχεία της Παλιγγενεσίας, που περιλαμβάνουν κυρίως επίσημα κείμενα αλλά και όχι λίγα δείγματα λαϊκού λόγου σε αναφορές πολιτών.
  • Εφημερίδες της εποχής (Ελληνικά Χρονικά, Φίλος του Νόμου, Γενική Εφημερίς κτλ.)
  • Μεταγενέστερη ιστοριογραφία (Βακαλόπουλος, Κόκκινος, Κορδάτος, Παπαγιώργης κτλ.)
  • Μεταγενέστερη λογοτεχνία.

Το τεράστιο αυτό υλικό θα μπορούσε (και ελπίζω κάποτε να μπορέσει) να δώσει μια εκτενή και μάλλον πολύτομη επισκόπηση του γλωσσικού τοπίου του Εικοσιένα· αλλά αυτό δεν μπορεί να είναι έργο ενός ατόμου. Η δική μου προσπάθεια δεν φτάνει τόσο ψηλά. Εγώ φιλοδόξησα, με την αποδελτίωση και το κορφολόγημα των πηγών, να καταρτίσω και να παρουσιάσω ένα περιορισμένο αλλά αντιπροσωπευτικό λημματολόγιο του 1821.

Όπως είπα πιο πάνω, και όπως μπορεί κανείς να διαπιστώσει διαβάζοντας το βιβλίο, τα περισσότερα κείμενα-πηγές δεν αποτελούν δείγματα γνήσιου και πηγαίου λαϊκού λόγου. Πολλοί αγωνιστές ήταν αγράμματοι ή ολιγογράμματοι και για τις ανάγκες της γραπτής επικοινωνίας τους χρησιμοποιούσαν γραμματικούς· ο Κολοκοτρώνης το 1827 είχε «έξ γραμματικούς και έγραφαν ημέρα νύκτα και δεν επρόφθαναν». Το ίδιο ισχύει και με τις αναφορές των πολιτών προς τη Διοίκηση. Πάντως, σε πολλές επιστολές και αναφορές οπλαρχηγών ή απλών πολιτών ο λόγος είναι αμεσότερος, λαϊκότερος, λιγότερο ευπρεπισμένος. Αυτά τα κείμενα αξίζουν περαιτέρω μελέτη.

Ως προς τα απομνημονεύματα, ο Μακρυγιάννης έμαθε να γράφει για να γράψει ο ίδιος τα Απομνημονεύματά του ενώ ο Κολοκοτρώνης χρησιμοποίησε τον Τερτσέτη, που σίγουρα χτένισε τη γλώσσα της «Διήγησης», ευπρεπίζοντάς την ελαφρώς (στο παραπάνω απόσπασμα μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο Γέρος θα είπε «μέρα νύχτα» και όχι «ημέρα νύκτα»).

Απομνημονεύματα και ημερολόγια έγραψαν και πολλοί που είχαν καλή μόρφωση για τα δεδομένα της εποχής. Κάποιοι επέλεξαν τη βαριά καθαρεύουσα όπως ο Περραιβός. Άλλοι γράφουν σε απλούστερη γλώσσα, όπως ο Ν. Καρώρης ή ο Ν. Κασομούλης, αλλά και πάλι στο κείμενό τους φαίνεται καθαρά η προσπάθεια να ευπρεπίσουν τον λόγο τους αποφεύγοντας (ο Κασομούλης κάποιες φορές σε υπερβολικό, σχεδόν κωμικό βαθμό) τις λαϊκές λέξεις.

Όμως, αντίβαρο στον ευπρεπισμό έρχεται η ανάγκη κατανόησης από τον αναγνώστη κι έτσι πολλές φορές στα κείμενα της εποχής ο απομνηνευματογράφος αναγκάζεται να επεξηγήσει τη λόγια λέξη που χρησιμοποιεί δίνοντας σε παρένθεση τη λαϊκή που είναι γνωστή σε όλους ή ακριβέστερη· έτσι ο Μίχος γράφει για τις σχεδίες στο Μεσολόγγι και εξηγεί σε παρένθεση «(σάλια)», ο Καρώρης σημειώνει ότι έφτιαχναν οχυρώματα αλλά σε παρένθεση διευκρινίζει «(ταμπούρια)» ή ο Κασομούλης αναφέρει για υπαξιωματικούς και επεξηγεί «μαγκατζήδες».

Ωστόσο, η καθαρεύουσα ή η λόγια γλώσσα της εποχής, στις συντριπτικά περισσότερες περιπτώσεις πολύ απέχει από την βαριά, αρχαΐζουσα γλώσσα που επικράτησε ασφυκτικά στο νεοελληνικό κράτος, στην εκπαίδευση και στον δημόσιο λόγο, επί πολλές δεκαετίες μετά την ίδρυσή του. Αυτό φαίνεται καταρχάς στη δομή του λόγου, που ενώ έχει λόγιο ή μιξολόγιο τυπικό ακολουθεί στη δομή του την αναλυτική τάση της νέας ελληνικής, χωρίς κανένα από τα στολίδια (ή κουσούρια) της αρχαΐζουσας. Ο χαρακτηρισμός του Σπ. Ασδραχά (Μακρ. 3.169) για το ημερολόγιο του Κριεζή, που το βρίσκει «επιφανειακά καθαρολόγο» (η έμφαση στην πρώτη λέξη) ισχύει για πολλά έργα της εποχής.

Και πέρα από τη δομή του λόγου, στα κείμενα του Εικοσιένα το λεξιλόγιο δεν έχει την καταθλιπτική ομοιογένεια των κειμένων μετά τη συγκρότηση του κράτους. Οι λαϊκές λέξεις αποδεικνύονται επίμονες και αξιοθαύμαστα ανθεκτικές και καταφέρνουν να τρυπώνουν στα λόγια κείμενα, ακόμα και στα θεσμικά. Ο Υπουργός Οικονομίας βγάζει αποφάσεις για τα ενοίκια των εθνικών κτημάτων, και για να γίνει κατανοητός προσθέτει σε παρένθεση: «ιλτιζάμια». Ο γραμματικός του Κολοκοτρώνη συντάσσει την επιστολή προς Κουντουριώτη (ουσιαστικά πρόκειται για δήλωση υποταγής) σε περίτεχνη καθαρεύουσα αλλά δεν αποφεύγει το ζαϊφλίκι: «ήλθον ενταύθα, όπου εξ ατυχίας μου δεν Σας εύρον, διό και ελυπήθην καιρίως, ακούσας μάλιστα ότι ανεχωρήσατε διά ζαϊφλίκι». Ο λογιότατος Ήβος Ρήγας φροντίζει «διά την εξοικονόμησιν μουνιτζιόνης» και όχι πυρομαχικών ή πολεμοφοδίων.

Για να είμαστε δίκαιοι, σε αρκετές περιπτώσεις αυτή η προτίμηση σε λαϊκές λέξεις ή/και τουρκικά δάνεια εξηγείται όχι μόνο από την ανάγκη κατανόησης από τον αναγνώστη αλλά και από την απουσία επεξεργασμένης και εδραιωμένης θεσμικής ορολογίας. Όταν στήθηκαν οι θεσμοί, ήδη από τα χρόνια της Επανάστασης και πολύ περισσότερο στη συνέχεια, με επιτυχία ο υπουργός αντικατάστησε τον μινίστρο και ο οφικιάλος έδωσε βελούδινα τη θέση της στον αξιωματικό, όπως και ο σπετσέρης στον φαρμακοποιό ή η ντογάνα και το κουμέρκι στο τελωνείο. Βέβαια, στην ορολογία της καθημερινής ζωής, εκεί όπου η ιδιοκτησία του όρου δεν ανήκει στο κράτος αλλά στον πολύ λαό οι αντίστοιχες προσπάθειες στάθηκαν άκαρπες, κάποτε και κωμικές, αλλά αυτό ξεφεύγει από τα όρια του βιβλίου μας. Πάντως, στα περισσότερα κείμενα της εποχής του Εικοσιένα απουσιάζει η τάση προς καθαρισμό, που έφτασε σε παροξυσμό στα χρόνια της καθαρευουσιάνικης κυριαρχίας και παρήγαγε και ένα σωρό κωμικούς «ελληνοπρεπείς» όρους.

Γράφοντας σε απλή καθαρεύουσα ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ίσως ο πιο μορφωμένος και πολύγλωσσος Έλληνας του Εικοσιένα, δεν αποφεύγει τις λαϊκές και δάνειες λέξεις: «Με κακοφαίνεται πολύ που το ζαϊφλίκι σου σ’ εμποδίζει από το ν’ ανταμωθώμεν», γράφει στον Καραϊσκάκη, ενώ αλλού ζητάει υποζύγια «διά την μετακόμισιν του ιστιρά» ή ειδοποιεί ότι έφτασε ένας οπλαρχηγός «με έναν καλόν ταϊφά από 40 άνδρας». Ζαϊφλίκι και όχι αρρώστια, του ιστιρά και όχι των προμηθειών, με έναν ταϊφά και όχι με ένα σώμα. Απουσιάζει ή έστω είναι υπό έλεγχο η τάση καθαρισμού.

Όπως είπα, το λημματολόγιο του βιβλίου αριθμεί 300 λήμματα· ο αριθμός είναι εσκεμμένα στρογγυλός, βέβαια, αλλά νομίζω ότι το δείγμα μου είναι αντιπροσωπευτικό του λεξιλογίου των κειμένων, χωρίς να λείπουν βασικοί όροι ή να έχουν προστεθεί σπάνιοι.

Πολλά από τα 300 λήμματα ανακαλούν αμέσως στη μνήμη είτε τον ξεσηκωμό του Εικοσιένα είτε την Τουρκοκρατία: τέτοιοι είναι λογουχάρη οι όροι που αφορούν οθωμανικούς θεσμούς (εγιαλέτι, βιλαέτι, σαντζάκι, καζάς, μεχκεμές, ιλτιζάμι) ή νομίσματα (ρουμπιές, μαχμουτιές) ή αξιώματα (αγάς, πασάς, μπέης, σούμπασης, μπίμπασης, κοτζάμπασης, αρματολός) ή όπλα (καριοφίλι, γιαταγάνι, πάλα) κτλ. Με χοντρικούς υπολογισμούς, οι όροι αυτοί είναι περίπου οι μισοί του λημματολογίου. Οι άλλοι μισοί είναι όροι που απαντούν σε κείμενα της εποχής αλλά δεν συνδέονται ειδικά με το Εικοσιένα.

Για να καταρτίσω το λημματολόγιο, σκέφτηκα τον αναγνώστη που διαβάζει κείμενα του Εικοσιένα, σκοντάφτει σε μια λέξη που του είναι άγνωστη (π.χ. τζεπχανές, μπίμπασης) αλλά δεν τη βρίσκει στα σημερινά λεξικά. Μια αποδελτίωση του Μακρυγιάννη, της Διήγησης, του Κασομούλη και άλλων βασικών κειμένων έδωσε ένα πρώτο λημματολόγιο. Και ενώ η αρχική μου σκέψη ήταν να περιοριστώ στις λέξεις που απουσιάζουν από τα σημερινά λεξικά, μια αρχή που είχα εφαρμόσει στο βιβλίο μου Λέξεις που χάνονται, τελικά έκρινα ότι το εγχείρημα θα ήταν κουτσό αν έλειπαν λέξεις του βασικού λεξιλογίου του Εικοσιένα που εξακολουθούν να βρίσκονται στα σημερινά λεξικά (π.χ. αγάς, πασάς, γρόσια, γιαταγάνι, ταμπούρι). Κι έτσι, συμπλήρωσα το λημματολόγιο και με τέτοιες λέξεις.

Από τα 300 λήμματα περίπου το 1/3 βρίσκονται στα σημερινά λεξικά· για την ακρίβεια, τα 97 λημματογραφούνται στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής. Πολλές από αυτές τις λέξεις που διατηρούνται στα σημερινά λεξικά αναφέρονται σε θεσμούς, πρόσωπα και πράγματα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, όπως το βιλαέτι ή τα γρόσια, οπότε σήμερα χρησιμοποιούνται κυρίως για αναφορά στον καιρό εκείνο· άλλες πάλι χρησιμοποιούνται, συχνά με μεταφορική ή μετατοπισμένη σημασία, και για σημερινές καταστάσεις, όπως το μετερίζι.

Οπότε στο λημματολόγιο συμπεριέλαβα: αφενός, λέξεις που ανήκουν στο βασικό λεξιλόγιο του Εικοσιένα, είτε υπάρχουν στα σημερινά λεξικά είτε όχι· αφετέρου, λέξεις που συναντά συχνά ο αναγνώστης στα κείμενα των αγωνιστών και της εποχής αλλά δεν ανήκουν στο ειδικό λεξιλόγιο του Εικοσιένα (π.χ. βενέτικο, γεμιτζής, γκιουλές, πλίκος, ρίζιμο, σκαμπαβία), εφόσον όμως δεν μπορούν να βρεθούν στα σημερινά λεξικά. Για να φέρω ένα παράδειγμα με λέξεις από τον Μακρυγιάννη, το μπαϊράκι και το ρεχέμι είναι λέξεις του βασικού ειδικού λεξιλογίου του Εικοσιένα, η πρώτη από τις οποίες διατηρείται και στα σημερινά λεξικά, ενώ η δεύτερη όχι. Η χάψη [φυλακή] ή το ρήμα γκιζεράω [περιφέρομαι] δεν είναι λέξεις του ειδικού λεξιλογίου, αλλά δεν υπάρχουν στα σημερινά λεξικά κι έτσι τις συμπεριέλαβα κι αυτές στο λημματολόγιό μου, όπως και κάποιες λέξεις που υπάρχουν αλλά η σημασία τους έχει μετατοπιστεί (λουφές, κονάκι κτλ.). Αντίθετα, απέρριψα τον όρο «κιοτής», παρόλο που τον χρησιμοποιούν αρκετά ο Μακρυγιάννης και άλλα κείμενα της εποχής, διότι δεν έχει αλλάξει σημασία, σημαίνει πάντοτε τον δειλό, και συμπεριλαμβάνεται στα σημερινά λεξικά, όπου μπορεί να ανατρέξει όποιος δεν είναι βέβαιος για τη σημασία του.

Όπως θα ήταν αναμενόμενο, από τα 300 λήμματα του βιβλίου η μερίδα του λέοντος έχει ετυμολογία τουρκική· φυσικά σε πολλές περιπτώσεις η απώτερη αρχή είναι περσική ή αραβική· ας πούμε, πιο χοντρικά, «ανατολική ετυμολογία». Υπάρχουν και πολλοί όροι, ιδίως στη ναυτική ορολογία, που έρχονται από τα ιταλικά/βενετικά, από τη Δύση ας πούμε, όπως και όχι λίγοι ελληνογενείς όροι. Μια πρόχειρη ανάλυση της ετυμολογίας των 300 λημμάτων δίνει 198 λήμματα «ανατολικής» ετυμολογίας, σχεδόν τα 2/3 δηλαδή· 70 λήμματα «δυτικής» ετυμολογίας· 26 λήμματα με ελληνική ετυμολογία, 3 από σλαβικές γλώσσες και 3 αλβανικά δάνεια.

Όσοι ανησυχούν ή ενοχλούνται για τη μεγάλη αναλογία τουρκικών δανείων, ας βεβαιωθούν ότι ο Καραϊσκάκης, ο Κολοκοτρώνης, ο Μακρυγιάννης και οι άλλοι αγωνιστές μπορεί να χρησιμοποιούσαν τουρκικούς όρους στην ομιλία τους αλλά αυτό δεν τους εμπόδισε να ελευθερώσουν την Ελλάδα και -πολλοί από αυτούς- να πεθάνουν για την υπόθεση αυτή. Το γενικότερο όμως ζήτημα των τουρκικών δανείων της ελληνικής ξεφεύγει από τα όρια του βιβλίου μας.

Είπαμε πιο πάνω ότι περίπου τα μισά λήμματα του βιβλίου αφορούν το βασικό λεξιλόγιο του Εικοσιένα και ότι αρκετά από αυτά χρησιμοποιούνται και σήμερα. Χρησιμοποιούνται, αλλά όχι πάντοτε με την ίδια σημασία. Ένα κοινό φαινόμενο που παθαίνουν οι δάνειες λέξεις όταν αντικατασταθούν από μιαν αυτόχθονη λέξη που έχει και θεσμική υποστήριξη, άρα και καθιέρωση, είναι ότι η σημασία τους μετατοπίζεται, και σχεδόν πάντα προς το αρνητικό· είναι η λεγόμενη δείνωση των δανείων.

Έτσι, το μπαϊράκι ήταν η σημαία γενικώς, αλλά σήμερα λέμε «σήκωσε μπαϊράκι» για κάποιον που απειθάρχησε ή εξεγέρθηκε· το τερτίπι ήταν το σχέδιο, η μέθοδος, χωρίς να έχει πάντοτε τη σημασία του τεχνάσματος, της πονηριάς, που σήμερα είναι αναπόσπαστο στοιχείο της λέξης· το ασκέρι δεν δηλώνει πια τμήμα στρατού, αλλά όχλο ή άτακτο πλήθος ή πολυμελή ομάδα ανθρώπων· σήμερα ο λουφές είναι η απολαβή που αποκτάται αθέμιτα, με τρόπο επιλήψιμο, ενώ για τα παλικάρια του Εικοσιένα λουφές ήταν απλώς ο μισθός τους, και τον διεκδικούσαν χωρίς να ντρέπονται. Σουλτάνο δεν έχουμε πια, αλλά έχουμε φιρμάνια, υπονοώντας βέβαια πως είναι μια εντολή αυθαίρετη. Παρόμοια, το μπουγιουρντί είναι το επίσημο έγγραφο που κρύβει κάποιο δυσάρεστο νέο π.χ. από την εφορία, ενώ το χαράτσι αναβιώνει σε κάθε φόρο που θεωρείται άδικος· κατεξοχήν χρησιμοποιήθηκε πριν από μερικά χρόνια για το ΕΕΤΗΔΕ, τον πρόγονο του ΕΝΦΙΑ.

Άλλες λέξεις, που αφορούν κυρίως αξιώματα του οθωμανικού κράτους, έχουν πάρει μεταφορικές σημασίες και ζουν και στη φρασεολογία μας. Κάποιος που φέρεται δεσποτικά ή ζει πλουσιοπάροχα ζει σαν αγάς· αν καλοπερνάει, περνάει μπέικα ή ζει σαν πασάς, συχνά μάλιστα σαν πασάς στα Γιάννενα, από τη φήμη του Αλή Πασά· ο τσαούσης είναι όχι ο ταπεινός υπαξιωματικός αλλά κάποιος πεισματάρης, απαιτητικός και δυναμικός άνθρωπος· κι όταν κάποιος χώνεται απρόσκλητος στις υποθέσεις μας ή σε μιαν αντιδικία μας, μπορούμε να του πούμε «δεν σε βάλαμε δερβέναγα» ή «κεχαγιάς στο κεφάλι μας θα μπεις;».

Και οι μέθοδοι πολέμου του Εικοσιένα έχουν αφήσει ίχνη: Καλό βόλι, είναι μια συνηθισμένη ευχή, τώρα ειρωνική, π.χ. πριν από τις φοιτητικές εξετάσεις· στο ποδόσφαιρο η αμυνόμενη ομάδα μπορεί να είναι «ταμπουρωμένη» στα καρέ της, ενώ αν οι επιτιθέμενοι προσπαθούν ανορθόδοξα να διασπάσουν την άμυνα λέμε ότι παίζουν «με γιουρούσια». Να θυμηθούμε και την παροιμία «Βάστα Τούρκο να γεμίσω», που αναφέρεται στα παλιά, εμπροσθογεμή τουφέκια.

Από την άλλη, πολλές λέξεις του Εικοσιένα που δεν λέγονται πια ή που έχουν σχεδόν ξεχαστεί στην κοινή νεοελληνική, επιβιώνουν σε ιδιώματα, συχνά με αλλαγή σημασίας. Ντενταρούκι είναι στη Μεσσηνία το δώρο στον γάμο -και όχι οι προμήθειες. Σουμπεγιές ήταν η ανησυχία, η υποψία· στα κρητικά, σουμπεχιές είναι το κουτσομπολιό. Σε κάποια μέρη μπατάγια ή μπατάλια είναι η επίπληξη, το ξυλοκόπημα· όχι πια η μάχη.

Στο σημείο αυτό, το λημματολόγιο του βιβλίου αυτού συναντάει τα λήμματα του βιβλίου μου Λέξεις που χάνονται (2011). Κάμποσες λέξεις εκείνου του βιβλίου περιλαμβάνονται και εδώ· οι 27 από τις 300, αν μέτρησα καλά. Ωστόσο, τα λήμματα έχουν ξαναγραφτεί από την αρχή, και διαφέρουν ριζικά στο περιεχόμενο.

Ως προς την έκταση των λημμάτων, προσπάθησα να είμαι φειδωλός. Για τα περισσότερα λήμματα θα μπορούσα να γράψω πολύ περισσότερα, σελίδες ολόκληρες. Ωστόσο, κάτι τέτοιο θα έκανε ανοικονόμητο το μέγεθος του βιβλίου. Έτσι, ακολούθησα μια αρχή που είχα υιοθετήσει στο βιβλίο μου Λέξεις που χάνονται, και επιδιώκω να σκιαγραφήσω την κάθε λέξη και την ιστορία της μέσα σε 150-200 λέξεις.

Σε κάθε λήμμα δίνω τους κυριότερους εναλλακτικούς τύπους της λέξης, την ετυμολογία της, αν και συνήθως επιγραμματικά, δυο-τρία (ή και περισσότερα) αποσπάσματα από κείμενα της εποχής όπου εμφανίζεται με τρόπο χαρακτηριστικό η λέξη, ενώ και όσες λέξεις λέγονται ακόμα επισημαίνω την αλλαγή που έχει ενδεχομένως υποστεί σήμερα η σημασία τους.

Τελικά, κάμποσα λήμματα, όχι πολλά όμως, ξεπέρασαν το όριο των 200 λέξεων· είτε επειδή η λέξη ήταν πολυσήμαντη, είτε, σε λίγες περιπτώσεις, επειδή δεν θέλησα να κουτσουρέψω κάποιο σημαντικό ή καλοδιατυπωμένο παράθεμα και το άφησα σπάταλα να ξεδιπλωθεί. Ίσως αμάρτημα, αλλά εξομολογημένο.

Δίνω μεγάλη σημασία στα παραθέματα, ακριβώς επειδή αφήνουν να φανεί ο λόγος των επώνυμων και των ανώνυμων που πολέμησαν πριν από 200 χρόνια. Δεν τα έχω μετρήσει, αλλά σίγουρα είναι πάνω από χίλια.

Ως τώρα παρέθεσα ένα μεγάλο μέρος από τον πρόλογο του βιβλίου, αλλά πρέπει να δωσω και δείγμα από το ψαχνό. Διαλέγω δύο λήμματα, ένα που δεν υπάρχει στα σημερινά λεξικά κι ένα που υπάρχει κι έχει αλλάξει σημασία.

τζεπχανές

Τζεπχανές και τζεμπχανές και τζεμπιχανές και άλλες παραλλαγές είναι καταρχάς η πυριτιδαποθήκη, αλλά συνήθως τα πυρομαχικά, τα πολεμοφόδια. Από τουρκ. cephane.

Τις περισσότερες φορές η λέξη χρησιμοποιείται με τη σημασία των πυρομαχικών, των πολεμοφοδίων, και αυτονόητα είναι πολύ συχνή στα κείμενα του Εικοσιένα. «Κι ο περίφημος γενναίος Διάκος, αφού τελείωσε τον τζεμπιχανέ, καταπληγωμένον και μισοσκοτωμένον τον έλαβαν ζωντανόν οι Τούρκοι και τον παλούκωσαν» (Μακρ. 1.87). Οι πολιορκημένοι του Μεσολογγιού θεωρούσαν αδιανόητο να παραδώσουν «ένα Κάστρον με τζεμπιχανέδες, με ζαϊρέν, με νερό» (Μίχος 51).

Συχνές στην αλληλογραφία οι εκκλήσεις. «Προφθάσετέ μας τροφές και τζεπεχανέδες» γράφει ο Γενναίος στον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη (Ελλ.Υπομν. 137), «Το ογληγορότερον να με προβλέψετε με τρία φορτώματα τζιμπχανέ και τριακόσια στουρνάρια» παρακαλεί ο Δημοτσέλιος (Φρ.Μεσ. 52), ενώ ο Μαυροκορδάτος παραδέχεται: «ο χιλίαρχος Μπουκουβάλας ζητεί τζεπχανέ και έχει δίκαιον … αλλ’ εγώ δεν ηξεύρω πόθεν να οικονομήσω αυτάς τας χρείας με την τρέχουσαν αταξίαν» (Φυσ. 176).

Και μια φορά που η λέξη χρησιμοποιείται με την αρχική της σημασία, της πυριτιδαποθήκης, σε έκθεση των οπλαρχηγών του Μεσολογγιού μετά την Έξοδο: «Οι λαβωμένοι και άρρωστοι οπού είχομεν μέσα, άλλοι μεν εμβήκαν εις τον τζεπχανέν και βάνοντες φωτιάν εκάηκαν με πολλούς εχθρούς…» (Φρ.Μεσ. 353).

μετερίζι

Προφυλαγμένη θέση μάχης, ιδίως ατομική. Από το τουρκ. meteris, περσικής αρχής. Η διαφορά με το ταμπούρι είναι ότι το μετερίζι συχνά είναι φυσικό οχύρωμα, π.χ. ένας βράχος, και ότι αφορά ένα ή έστω λίγα άτομα -σε αντιδιαστολή με τα ταμπούρια που επανδρώνονταν ακόμα και από εκατό πολεμιστές.

Στο δημοτικό «Του Διάκου», ο ήρωας καλεί να πάνε στην Αλαμάνα, «που ’ναι ταμπούρια δυνατά κι όμορφα μετερίζια» (Πολίτης 11*), ενώ σε άλλο δημοτικό για την άλωση της Τριπολιτσάς, «Κολοκοτρώνης φώναξεν από το μετερίζι: Προσκύνησε Κιαμίλ-μπεη στους Κολοκοτρωναίους» (Φ. 1.231)· η φράση «φώναξε από το μετερίζι» είναι κοινός τόπος στα δημοτικά.

Στα αρχεία βρίσκω αναφορά του αγωνιστή Αναγνώστη Μπάρτζη: «Κατά δυστυχίαν, καθήμενος εις το μετερίζι με τους συντρόφους μου, με εκτύπησε μια μπάλα από τα εχθρικά πλοία και μου έκοψε το χέρι» (Παλιγγ. 11.118).

Η λέξη είναι ολοζώντανη στη σημερινή γλώσσα, όπου έχει προσλάβει τη σημασία της θέσης από την οποία κάποιος αγωνίζεται για μια υπόθεση. Πολύ συνηθισμένες σε νεκρολογίες και άλλους απολογισμούς είναι διατυπώσεις όπως: «ως δημοσιογράφος (ή συγγραφέας, ή συνδικαλιστής κτλ.) συνέχισε να αγωνίζεται για τη δημοκρατία από το δικό του μετερίζι». Η φράση «από το δικό μου μετερίζι» έχει πλέον γίνει κλισέ.

Το βιβλίο αυτό γράφτηκε μέσα σε πρωτόγνωρες συνθήκες, καθώς η περίοδος συγγραφής του συμπίπτει σε μεγάλο βαθμό με την πανδημία του κορονοϊού και τα συνακόλουθα μέτρα περιορισμού που αναστάτωσαν εκ βάθρων τη ζωή μας· το γράψιμό του ήταν ψυχολογική στήριξη για μένα. Ελπίζω να τέρψει και να ωφελήσει όσους το διαβάσουν.

151 Σχόλια προς “Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, ένα καινούργιο βιβλίο”

  1. Καλοτάξιδο… 🙂

  2. basmag said

    Εξαιρετικό! Καλή επιτυχία!

  3. rizes said

    ΗΡΩΟΝ
    https://vgiannelakis.wordpress.com/2015/06/28/%ce%b7%cf%81%cf%8e%ce%bf%ce%bd/

  4. Γιάννης Ιατρού said

    καλημέρα,

    Νίκο, στα είπα χθες, αλλά κι απ΄ αυτό το μετερίζι, εύχομαι (δηλ. βέβαιος είμαι😉), καλοτάξιδο

  5. rizes said

    Reblogged στις vgiannelakis.

  6. Νέο Kid said

    Κρίμα… περίμενα να μας πεις τι είναι το ζορμπαλίκι; …

  7. leonicos said

    Ελπίζω αυτήν του 2071 να μας τη μοιράσεις δωρεάν.

    Υπό τον όρο να ε΄χουμε αγοράσει τη φετεινή εννοείται

    Με τα ίδια λεφτα. Μια χαρά!

  8. sarant said

    Καλημέρα, ευχαριστώ πολύ για τα πρωτα σχολια!

    6 Καλα λες.

    ζορμπαλίκι

    Η συμπεριφορά του ζορμπά*, δηλαδή αυταρχική, βίαιη. Αλλά και, ειδικότερα, η αποστασία, η ανταρσία, όταν λέγεται από Τούρκους για ραγιάδες ή και για εξεγέρσεις σε οθωμανικές πόλεις, π.χ. «το μεγάλο ζορμπαλίκι εις Αδριανούπολιν» (Σάθ. 3.168). Από τουρκ. zorbalık.
    Σε σύσκεψη Οθωμανών στην Τριπολιτσά στο ξεκίνημα του Εικοσιένα, ο «φιλησυχότατος» Μουσταφά μπέης τόνισε ότι δεν είναι δίκαιο να αποφασιστεί να φονευτούν όλοι οι ραγιάδες παρά μόνο εάν «φανεί ζορμπαλίκι από όλους τους ραγιάδες» (Φραντζ. 1.133). Υιοθετώντας λεξιλόγιο της εποχής, ο Φωτιάδης αφηγείται: «Στ’ αναμεταξύ τα νέα για το ζορμπαλίκι των ραγιάδων αλαφιάζουν τον σερασκέρη Χουρσίτ πασά» (ΦΔΚαρ. 171).
    Με την πρώτη σημασία, ο Ανδρούτσος γράφει το 1822 στον Μεχμέτ Πασά: «διά δε το καπετανλίκι το ιδικόν μου, ο πατέρας μου από τον πατέρα του το ηύρε, με κλεψιά και με το ζορμπαλίκι χωρίς καμιάν απόδειξιν» (Ελλ.Υπομν. 86).
    Η σημασία αυτή διατηρείται και σήμερα , παρόλο που και εδώ ο Ζορμπάς του Καζαντζάκη έχει ρίξει μια θετική πινελιά. Πάντως στον πληθυντικό η χροιά είναι σαφώς αρνητική, π.χ. «δεν περνάνε εδώ τα ζορμπαλίκια».

    Υποσημ. Να αποτίσουμε φόρο τιμής και στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, που όταν υποχώρησε και δέχτηκε να αφήσει τον Παύλο Νιρβάνα να τον φωτογραφίσει, είπε: «Η φιλία ενίκησε το ζορμπαλίκι».

  9. Καλημέρα

    Γκουνττζόρνεϋ, που θάλεγε κι ο Μπάμπι…

  10. Είναι ενδιαφέρον ότι η σύνθετη λέξη cephane (ή cebhane, σε λεξικά), με τις δύο γραφές της λέξης «τσέπη» (θυλάκιο), παραπέμπει σε πυρίτιδα.
    Στα λεξικά, μετά το τσεπχανέ έρχεται το (μαντέψτε…) τσεπχαρτζιλίκ.

    Ποιος ξέρει τι σημαίνει τσοπχανέ; 🙂

  11. sarant said

    7 Λεώνικε, πολύ σωστή πρόταση.

    Όποιος αγοράσει τη φετινή έκδοση θα πάρει δωρεάν και την έκδοση του 2071

  12. Αγγελος said

    Καλοτάξιδο! Και χαίρομαι που υπάρχουν εκδότες που βγάζουν τέτοια βιβλία!

  13. Γιώργος Κατσέας, Θεσσαλονίκη said

    Νίκο, συγχαρητήρια! Καμαρώνω/-ουμε μαζί σου! (Νιώθω πως μας έλειπε μιά τέτοια δουλειά για τα σχετικά διαβάσματά μας και εύχομαι να έχει καλή εκδοτική διαδρομή)

  14. Γιάννης Ιατρού said

    Να σημειώσω πως η εικόνα στο εξώφυλλο είναι απόσπασμα από τον πίνακα «Πολιορκία του Μεσολογγίου» του ζωγράφου κι αγωνιστή του 1821, του Παναγιώτη Ζωγράφου. Ο Μακρυγιάννης χρειάστηκε για τα απομνημονεύματά του περιγραφικούς πίνακες κι έτσι στράφηκε προς τον Π. Ζωγράφο ο οποίος δημιούργησε μιά σειρά από εξαίσια έργα από στιγμές που είχε ζήσει κι ο ίδιος σαν παλαίμαχος αγωνιστής του ’21.

  15. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    Καλοτάξιδο! Θα μετρήσωμεν τα άσπρα και τα γρόσια της τζέπης μας και θα το προμηθευθώμεν αφεύκτως.

    10 Η χασαποταβέρνα δεν είναι, με τα lamb and pork chops?

  16. leonicos said

    Πολύ καλό σκεπτικό διακρίνω

    Καλοτάξιδο

  17. Χρίστος said

    Καλοτάξιδο

  18. leonicos said

    14 Γιάννη Κακόψυχος

    Π. Ζωγράφο ο οποίος δημιούργησε μιά σειρά από εξαίσια έργα από στιγμές που είχε ζήσει κι ο ίδιος σαν παλαίμαχος αγωνιστής του ’21

    Πριν από πολλά χρόνια είχε γίνει έκθεση, από την οποία έχω το βιβλίο με πολλές αναπαραγωγές

    Εκε΄ιλέει ότι ο Ζωγράφος ζωγράφισε καθ’ υπόδειξη του Μακρυγιάννη

  19. Γιάννης Κουβάτσος said

    Καλοτάξιδο, Νικοκύρη, και πολλά συγχαρητήρια! Ανυπομονούμε για τη συνέχεια το 2071. Αν και υποψιάζομαι πως εκείνον τον καιρό θα «εορτάζουμε» τα πενηντάχρονα της πανδημίας, οπότε θα εκδώσεις και βιβλίο με τίτλο «Ποιος θυμάται το lockdown, το click away και το take away; Τα λεξιλογικά της πανδημίας».☺

  20. @ 15 ΣτοΔγιαλοΧτηνος

    Θα μπορούσε… 🙂

  21. leonicos said

    11 Επιτέλους

    Αναγνωρίστηκε ότι είπα κι εγώ κάτι σωστό

    Σε παρακαλώ, πάρε τηλέφωνο τη Φωτεινή να της το πεις.

    Θα εκπλαγεί. Δει θα το πιστευει.

  22. Γιάννης Ιατρού said

    18: «καθ΄ υπόδειξη» εννοεί «τι» να ζωγραφίσει και το πως (περιγραφικά) για να βοηθηθεί ο Μακρυγιάννης στα απομνημονεύματά του.

  23. καλοτάξιδο Νικοκύρη,
    πάντα τέτοια.

  24. sarant said

    19 Xαχαχά!

    14 κε Νομίζω ότι αυτός ειδικά ο πίνακας (υπάρχουν πολλές παραλλαγές) ζωγραφίστηκε από τον Δημ. Ζωγραφο, τον γιο του.

  25. Αλγεινή εντύπωσι προκαλεί το γεγονός ότι δυο αιώνες τώρα δεν έχει βγει παρόμοιο έργο.

    Αντίστοιχα, για τα φαναριώτικα κείμενα συστηματικά γλωσσάρια βγήκαν μόλις τώρα, από τον Πίτερ Μάκριτζ, κι αυτά μόνο διαδικτυακά: https://www.academia.edu/44395238/%CE%93%CE%BB%CF%89%CF%83%CF%83%CE%B1_%CF%81%CE%B9_%CF%84%CF%89%CE%BD_%CF%86%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CF%81%CE%B9%CF%8E%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%89%CE%BD_%CF%83%CF%84%CE%B9%CF%87%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%B3%CE%B7%CE%BC%CE%B1_%CF%84%CF%89%CE%BD_%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%AF%CF%80%CE%BF%CF%85_1750_1821_ https://www.academia.edu/44395417/%CE%9B%CE%B5%CE%BE%CE%B9%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%B9%CE%BA%CE%AD%CF%82_%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%B1%CF%84%CE%B7%CF%81%CE%AE%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82_%CF%83%CE%B5_%CF%86%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CF%81%CE%B9%CF%8E%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%B1_%CE%BA%CE%B5%CE%AF%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%B1_1750_1800_%CF%83%CF%85%CE%BC%CE%B2%CE%BF%CE%BB%CE%AE_%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD_%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%BB%CE%B5%CE%BE%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AF%CE%B1και

  26. atheofobos said

    Το βιβλίο όπως είδα έχει πολλούς τζεπχανέδες για τους βιβλιόφιλους οπότε αξίζει τις μαχμουτιές του. Θα το κάνουμε ντενταρούκι όχι σε γάμο αλλά την Πρωτοχρονία!

  27. Ενα σχόλιό μου έχει μαρμαγωθεί, ίσως ήταν πολύ…μαχη-τικό !

  28. nikiplos said

    Πολύ ενδιαφέρον βιβλίο που άπτεται στα δικά μου άμεσα ενδιαφέροντα. Καλοτάξιδο προπαντώς. Εύγε και μπράβο στον Νικοκύρη για το εγχείρημα ενός δύσκολου αντικειμένου.

  29. sarant said

    25 Είναι εντυπωσιακό πόσο βαθιά έχει ασχοληθεί ο Μάκριτζ με ένα τόσο ειδικό θέμα.

  30. Μπετατζής said

    Καλοτάξιδο !!!

    Eίχα ξεκινήσει και εγώ 10 χρόνια πριν μια προσπάθεια τέτοια. Μετά από πολύ κόπο και χρόνο κατάφερα να αποδελτιώσω μία (αριθμός 1) λέξη αλλά μετά με έφαγε το μεροκάματο και οι κακές παρέες 🙂

    https://www.slang.gr/lemma/17110-zaires

    Έχω και δεύτερο πρότζεκτ στα σκαριά, το λεξικό του εμφυλίου, αλλά επειδή με τους ρυθμούς που κινούμαι δεν το βλέπω να ολοκληρώνεται, παραχωρώ ευχαρίστως στον προκομένο Νικοκύρη την ιδέα και ένα λήμμα :

    https://www.slang.gr/definitions?q=%CF%84%CF%81%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%B1%CE%BD%CE%AC%CE%BA%CE%B9

  31. ΓιώργοςΜ said

    Καλημέρα, καλοτάξιδο!

  32. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    Γειά σου Μπέτα!
    Για το δεύτερο πρότζεκτ (φτου σου ανελλήνιστο ρεμάλι) άμα με ψάξεις στο σλανγκ και με τα δύο χρηστώνυμα θα βρεις πως έστρωσα κάμποσα μέτρα στον δρόμο που λες 🙂
    (τι θα γίνει με κείνα τα πιτόγυρα γμτ?)

  33. Νέο Kid said

    Αρώτηξα τον πούτζιον μου και μου είπε ότι , παρότι τα γουστάρουμε πολύ δώ στην Μπαρμπαριά τα ζορμπαλίκια, μάλλον δεν θα κυκλοφορήσει στα βιβλιοπωλεία της Τριπολιτσάς, οπότε οψόμεθα όταν θα βρεθώ σε βιλαέτι με χατζίρικους ιστιράδες….

  34. Πέπε said

    Καλημέρα.

    Καλορίζικο Νίκο το βιβλίο.

    Μιαν απορία μού άφησε η ανάγνωση του άρθρου: λες μεν ότι, με την παρεμβολή γραμματικών (=γραμματέων – εννοώ τους γραμματικούς) και άλλων παραγόντων, «τα περισσότερα κείμενα-πηγές δεν αποτελούν δείγματα γνήσιου και πηγαίου λαϊκού λόγου», αλλά και ότι, παρά ταύτα, η λαϊκή ομιλουμένη πάντα κάπου κάνει αισθητή την παρουσία της. Αυτή η λαϊκή ομιλουμένη, μία ήταν; Δεν είχε διαλέκτους και ιδιώματα;

    Ξέρουμε φυσικά ότι η διάσπαση της νεοελληνικής σε ντοπιολαλιές είναι πολύ παλιότερη από το εικοσιένα. Και μιλάμε για εποχές όπου δεν υπήρχε επίσημη γλώσσα, έστω και φτιαχτή, ώστε να θεωρείται κάπως αντίστοιχη της σημερινής ΚΝΕ και να είναι περισσότερο ή λιγότερο γνωστή σε όλους. Η δική μου εικόνα είναι ότι οι μεν γραμματιζούμενοι είχαν διδαχτεί μόνον αρχαία, ελλείψει άλλης διδάξιμης ελληνικής γλωσσικής μορφής, η δε φυσική γλώσσα γραμματιζούμενων και αγραμμάτων ήταν η ντοπιολαιά της περιοχής τους. Και ότι για μεν τους γραμματιζούμενους αυτή αποτελούσε τον δεύτερο από τους πόλους ανάμεσα στους οποίους κάπου ισορροπούσε του καθενός η προσωπική γραφή, για δε την αγράμματη/ολιγογράμματη πλειοψηφία ήταν η μοναδική τους γλώσσα.

    Εδώ όμως δε βλέπω καμία νύξη σε κάτι τέτοιο. Οι δύο πόλοι περιγράφονται ως λόγϊα / αρχαΐζουσα αφενός και λαϊκή, έτσι σκέτο, αφετέρου.

    Θυμάμαι βέβαια, Νίκο, άλλη φορά να έχεις αναφερθεί σε ρουμελιώτικους ιδιωματισμούς του Μακρυγιάννη, αλλά περίμενα ότι κάτι τέτοιο θα ήταν το κυρίαρχο στοιχείο σε όλο το φάσμα του λαϊκού γλωσσικού πόλου της εποχής. Υπήρχε κάποια μορφή υπερτοπικής λαϊκής κοινής, ή μήπως όλα τα δείγματα προέρχονται από μία περιοχή (ή από διαλεκτολογικά συγγενείς περιοχές);

  35. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    33 Θα σου το πέψουμε τσαμπούκ-τσαμπούκ με τον τάταρη, παλιογκιαούρη.

  36. phrasaortes said

    Μπράβο, συγχαρητήρια!

    Το μπουγιουρντί στην Βόρεια Ελλάδα θυμίζει περισσότερο τον μεζέ παρά την εφορία, οπότε διατηρεί εν μέρει ακόμα την θετική σημασία του!

    Το βιβλίο περιλαμβάνει και λόγιους όρους, των οποίων η σημασία έχει αλλάξει, όπως για παράδειγμα η λέξη »βυζαντινός»;

  37. Η μπατάλια αντί για μάχη… La battaglia di Legnano απουσιάζει από τις εμπειρίες μουπλην της εισαγωγής

  38. Έχουμε και επώνυμα ΖΟΡΜΠΑΛΑΣ (*) και ΖΟΡΜΠΑΛΗΣ. Μου φαίνεται περισσότερο διαδεδομένο το πρώτο (π.χ. ο Σταύρος, η Μαργαρίτα, και άλλοι που γνώριζα στην Πρέβεζα). Το δεύτερο είναι πιο σπάνιο νομίζω.

    _________________
    (*) Σαν να θυμίζει, πιο φυσιολογικά, zorbalı (χωρίς τόνο i) όπως σωστά γράφηκε το zorbalık.

  39. Anasto said

    Καλημέρα! Του «απομνηνευματογράφος» να φανταστώ ότι πληρέστερο αλλά του φαγώθηκε ένα «μο» και θα σερβιριστεί αύριο σαν μεζεδάκι; 😛

  40. sarant said

    33 Xαχά!

    34 Όχι, δεν προέρχονται όλα τα δείγματα από μια περιοχή, αν και διακρίνονται δυο-τρεις πόλοι, ο Μοριάς είναι ο ένας και η δυτική Στερεά και Ήπειρος ο άλλος. Όμως οι διαφορές ανάμεσα στον Μακρυγιάννη (ρουμελιώτης-ηπειρώτης) και στον Φωτάκο (μοραϊτης και με κάποια μόρφωση) πιο πολύ εντοπίζονται στο λεξιλόγιο και στη χρήση ιδιωματισμών (πχ το γκιζεράω του Μακρυγιάννη) δηλ. είναι πολύ πιο μεγαλη η απόσταση και των δυο τους από τη λόγια γλώσσα.

    Νομίζω ότι αν περιεργαστείς ορισμένες συλλογές εγγράφων που έχουν υλικό από διάφορες περιοχές, δεν θα είναι εύκολο να εντοπίσεις με ασφάλεια ότι το τάδε είναι μοραϊτικο και το δείνα είναι ρουμελιώτικο.

  41. sarant said

    39 Έπιασες το πρώτο λάθος του βιβλίου, μπράβο!

    Απλολογία, βέβαια, αλλά λάθος.

  42. Λεύκιππος said

    Στην πρώτη πρόταση της 2ης παραγράφου *την επέτειο για τα 200 χρόνια της επανάστασης του 2021* Μάλλον του 1821…

  43. BLOG_OTI_NANAI said

    Καλοτάξιδο να είναι! Από τις εκδόσεις «Εικοστού Πρώτου» έχω 2-3 βιβλία και είναι όλα καλές δουλειές.

    Σημαντική επέτειος τα 200 χρόνια από την επανάσταση και αξίζει να τιμάται όπως κάθε γεγονός ελευθερίας.

  44. Konstantinos said

    Καλοτάξιδο. Το εξώφυλλο καταπληκτικό!

  45. Alexis said

    Καλοτάξιδο το βιβλίο Νίκο, δείχνει εξαιρετική δουλειά!

  46. Πουλ-πουλ said

    Συγχαρητήρια, και καλή επιτυχία.

    Μια απορία: Στη δείνωση των δανείων όλα τα παραδείγματα είναι λέξεις τουρκικές. Το φαινόμενο αυτό απαντάται και σε λέξεις «δυτικής» ετυμολογίας;

  47. Alexis said

    Μοι προξενεί κατάπληξιν (όχι αλγεινή 🙂 ) ότι μόνο 3 από τα 200 λήμματα αποτελούν αλβανικά δάνεια. Με τόσο έντονη την παρουσία των αρβανιτών και της γλώσσας τους στον αγώνα του ’21, πώς εξηγείται αυτό;

  48. Πέπε said

    @40 τέλος

    Και πώς εξηγείται αυτό; μΜόνο επειδή οι λόγιες επιδράσεις είναι κοινές και το πεδίο που περισσεύει για να φανεί η διαλεκτική ποικιλομορφία είναι μικρό;

    Ακόμη και σήμερα, που οι ντοπιολαλιές βρίσκονται σε υποχώρηση, η εικόνα είναι ότι κάθε ιδίωμα είναι ένας ολοκληρωμένος κόσμος. Τότε, χωρίς κεντρική εκπαίδευση, χωρίς ολωσδιόλου εκπαίδευση για τους πιο πολλούς, χωρίς ΜΜΕ, με πρωτόγονα μέσα συγκοινωνίας (πόδι και μονοπάτι, και αν), ο ελληνόφωνος χώρος πρέπει να ήταν ένα μωσαϊκό από τέτοιους ολοκληρωμένους μικρόκοσμους. Ανεξάρτητα από τη λόγϊα παιδεία όσων τη διέθεταν.

    Μήπως τελικά αναδεικνύεται κάποια ιδιότητα του γραπτού λόγου να υπερκερνά / εξαλείφει (όπως θες δες το) τις τοπικές διαφορές, ακόμη κι όταν λείπουν οι σημερινοί παράγοντες ομογενοποίησης (επίσημη πρότυπη γλώσσα – σχολείο – ΜΜΕ κλπ.);

  49. Κουνελόγατος said

    Μπράβο.

  50. Alexis said

    #48, τέλος: Ναι, υπάρχει σίγουρα αυτό, γιατί αυτός που γράφει επιδιώκει να γίνει κατανοητός απ’ όλους, άρα συνειδητά ή ασυνείδητα αποφεύγει λέξεις που ξέρει ή που νομίζει ότι θα τις καταλάβουν μόνο όσοι είναι από το «χωριό» του (η έννοια του χωριού εδώ με ευρύτερη σημασία ως περιοχή, τόπος καταγωγής).
    Από την άλλη οι ντοπιολαλιές δεν έχουν ευδιάκριτα όρια (ούτε τότε είχαν) αφού πολλές ιδιωματικές λέξεις λέγονται σε διαφορετικά μέρη της Ελλάδας με την ίδια ή παρόμοια σημασία.
    Και καλά όταν μιλάμε π.χ. για Ήπειρο και Ρούμελη, η συνάφεια είναι κατανοητή. Αλλά εγώ εκπλήσσομαι πολλές φορές όταν διαπιστώνω ότι ηπειρώτικες λέξεις λέγονται π.χ. στην Κρήτη ή στη Θράκη.

  51. ΚΑΒ said

    Κι από δω καλοτάξιδο. Από τα αγαπημένα μου βιβλία.

  52. Πέπε said

    @50
    Καμιά φορά υπάρχουν και ιδιωματικές λέξεις που λέγονται… παντού, εκτός από την κοινή!

    Αλλά δεν είναι μόνο οι λέξεις. Τη σύνταξη και τη γραμματική, λογικά ο φυσικός ομιλητής την ξέρει μόνο (ή κυρίως) έτσι όπως είναι στο «χωριό» του. Το αν θα πεις «μου το έφερε» ή «με το έφερε» ή «ήφερέ μου το» «έγκε μ’ ατο» δεν είναι εύκολο να το επιλέγεις ελεγχόμενα, με βάση την οπτική του ακροατή/αναγνώστη, όταν η γλωσσική σου εμπειρία είναι προφορική και τοπική.

  53. Anasto said

    Α, να ξέρεις κάνω πάντα καλά ποδαρικά Νικοκύρη. Καλοτάξιδο ευχόμαστε κι έτσι θα είναι! 🙂

  54. ΓΤ said

    52@
    «έγκε μ’ ατο»: βλέπω μέσα το «ήνεγκον», Πέπε, ή λαθεύω;

  55. Πάνος με πεζά said

    Καλοτάξιδο ! Να προλαβαίναμε να διαβάζαμε και κανα βιβλίο…Ούτε τα «Κέφια» δεν έχω πάρει ακόμα…

  56. sarant said

    42 Ευτυχως αυτό το λάθος είναι μόνο στο άρθρο 🙂

    48-50 Και στις Λέξεις που χάνονται βλέπουμε ότι μια λέξη απαντά σε πολλα τοπικά ιδιώματα, όχι πάντα γειτονικά.
    Και υπάρχει υποσυνείδητος ευπρεπισμος όταν γράφεις επιστολή ή αναφορά.

    Κοιτάζω πάντως τώρα το λήμμα «γαϊρέτι» (και καϊρέτι και άλλες παραλλαγές) του βιβλίου και βλέπω παραθέματα από Μοριά, Ρούμελη, Μακεδονία.

  57. ΚΩΣΤΑΣ said

    Νικοκύρη, συγχαρητήρια, πάντα δυνατός και δημιουργικός, καλοτάξιδο και ευπώλητο το νέο πεπόνημά σου. 😉

    Εξυπακούεται ότι αυτή η θεματολογία αποτελεί για μένα είδος γλωσσικής ιστορίας, θα το προμηθευτώ με την πρώτη ευκαιρία, γιατί εντάσσεται στα συλλεκτικά κομμάτια για τη δική μου βιβλιοθήκη.

  58. Georgios Bartzoudis said

    # Πολύ ενδιαφέρον το βιβλίο, και εύχομαι καλοτάξιδο

    # Και …πιστός στο χούι μου, εντόπισα δυο Μακεδονικές λέξεις εν χρήσει, αν όχι εν πολυχρησία:
    – Το ρήμα «γκιζεράω» (γκιζιράου) με τα παράγωγά του: Γκιζέρ(ι)= το να περιφέρεσαι γενικώς ή/και ασκόπως, μέχρι και να κάνεις τουρισμό. Γκιζιρτζής (ο) και γκιζιρτζού (η)= …όταν κάποιος περιφέρεται πολύ. Κάπως έτσι θα λέγαμε και τον τουρίστα!
    – Κιοτής δεν λέμε. Θα πούμε όμως ότι «πήγι να τα βάλ(ει) μι τουν Βασιλάρα, αλλά κιούτιψι κι γύρ΄σι πις».

  59. ΣτοΔγιαλοΧτηνος said

    6 Κίντο

    Ζορμπαλίκι είναι ακριβώς αυτό που φαίνεται.
    https://thepressproject.gr/einai-akrivos-afto-pou-fainetai/

  60. Πέπε said

    @54
    Έτσι νομίζω κι εγώ.

    Μάλιστα, στο ήνεγκον φαίνεται να υπάρχει αναδιπλασιασμός της ρίζας ενκ- / ενεκ- σε εν-εν-κ-, ενώ στο ποντιακό η ρίζα είναι αυτούσια!

  61. Alexis said

    Έχει πολύ ενδιαφέρον η ερώτηση του σχολίου #46.
    Αν σκεφτώ πρόχειρα λέξεις με ιταλική προέλευση, γενικά ισχύει ότι η ιταλική λέξη είναι πιο λαϊκή και η αντίστοιχη ελληνική πιο λόγια και επίσημη: κάβος-ακρωτήριο, κόλπο-τέχνασμα, σκάλα-κλίμακα. Αυτό όμως δεν συνιστά δείνωση (νομίζω).
    Αλλά αν αναφερόμαστε ειδικά στις λέξεις δυτικής προέλευσης του βιβλίου, τότε την απάντηση πρέπει να δώσει ο Νικοκύρης.

  62. Γιάννης Ιατρού said

    μαρμάαααγκα 👈👈🙏

  63. Γιάννης Ιατρού said

    Συνέχεια του σχολίου στη μαρμάγκα:
    Πιθανώς να το αναφέρει ο Σπύρος Ι. Ασδραχάς στην μελέτη του «ο Παναγιώτης Ζωγράφος, Στρατηγός Μακρυγιάννης», αλλά δεν την έχω να ρίξω καμιά ματιά μέσα.

  64. Γ.Κ. said

    34.
    «με την παρεμβολή γραμματικών (=γραμματέων – εννοώ τους γραμματικούς)»

    Ένα από τα επηχηρήματα κατά τησ απλοπήησησ τησ ορθογραφήασ ήνε ότη θα χαθή η δηνατότητα δηεφκρήνησησ κάπιον γραματικόν τήπον. Π.χ. δεν θα μπορύμε να λέμε «η γραμματική με ήτα / οι γραμματικοί με όμικρον γιώτα».

    Επηδή στη δημοκρατήα και στη γλόσα δεν ηπάρχυν αδηέξοδα (!), η γλόσα μόνη τησ με τον κερό θα βρη κε θα καθηερόση άλυσ τρόπυσ. Π.χ. «η γραματική – τησ γραματικήσ / η γραματική – τον γραματικόν». Ή, όποσ εδό, «τον γραμματικόν – τησ γραματικέσ / τον γραματικόν – τυσ γραματικύσ».

    ————————————————————

    Σχετηκά με τα ηπόληπα πυ αναφέροντε στο 34, θα μπορύσε να γίνη μια σήνκρηση* με την Κλασηκή Ελάδα. Μια ηδέα ρήχνο, θεορό ότη δεν ήμε ηκανόσ να το Ολημπηακόσ** παρά πέρα.

    ———————————————————–

    * Δεν έχο αποφασήση αν ο συνκεκρημένοσ* φθόνκοσ* θα πρέπη να γράφετε με «νκ» ή με «γκ».

    ** Η λέξη «πάο» παραμένη κακόηχη κε γι αφτό αντηκαθήστατε πάντα με τη λέξη «Ολημπηακόσ».

  65. Spiridione said

    61. Π.χ. βίζιτα, απ’ τα ιταλικά.
    Για τη δείνωση εδώ διάφορα
    https://linguarium.blogspot.com/2007/03/blog-post_30.html

  66. Γιάννης Ιατρού said

    24β: Νίκο, τι να σου πως; Η Wikimedia αναφέρει πάντως τον Παναγιώτη Ζωγράφο ως δημιουργό του πίνακα αυτού. Ίσως να υπάρχουν και άλλες μεταγενέστερες εκδόσεις του θέματος από τον γιό του, Δημήτρη. Πάντως δεν το βρήκα κάπου (ακόμα 😉).

  67. GeoKar said

    Godspeed & very well done, dear Nikokyris – στο πλαίσιο της επικαιρότητας 😉

  68. sarant said

    46-61-65 Η δεινωση ίσως είναι μικρότερη στα ιταλικά δάνεια. Πχ φάτσα-πρόσωπο ή παντιερα-σημαία

    66 Γιάννη, μιλάμε για τον ίδιο πίνακα;

    Εγώ λέω αυτόν που είναι τέταρτος σε αυτη τη σελίδα
    https://www.lifo.gr/articles/exhibitions_articles/194637/mia-ekthesi-afieromeni-ston-stratigo-makrygianni-erxetai-sti-nea-pteryga-tis-gennadeioy-vivliothikis

    Επειδή ο εκδότης χρειάστηκε να πάρει κάποια άδεια, νομίζω ότι δεν έχει γίνει λάθος.

  69. Τι χάλιβις κι γκιζέραγις; Καλά να πάθς…

  70. Πέπε said

    @64
    Για την κλασική Ελλάδα, δεν ξέρουμε και πολλά για τη γλώσσα που να μην προέρχονται από καλλιεργημένες πένες. Κάτι όστρακα, κάτι γκράφιτι, αλλά γενικώς σταγόνες στον ωκεανό.

    (Το ότι αναφέρομαι σε γραμματικούς / γραμματείς θα αισθανόμουν την ανάγκη να το διευκρινίσω και σε προφορικό λόγο, αν έλεγα την ίδια πρόταση με την ίδια σύνταξη. Δε φταίει η γραμματική διαφάνεια της γραφής ή τίποτε άλλο, απλώς ότι το ουσιαστικό «ο γραμματικός» είναι σπάνιο σήμερα και δεν είναι το πρώτο που θα πάει ο νους μας.)

  71. Γιώργος Κατσέας, Θεσσαλονίκη said

    Στην γειτονιά που μεγάλωσα υπήρχε βλάχικη οικογένεια με το επώνυμο Γκιζάρης. Τώρα που βλέπω το γκιζεράω, λίγη αμφιβολία έχω για την προέλευσή του..

  72. Όμως οι Βλάχοι δεν είναι πιο κοντά στη γκίζα παρά στο γκιζεράω;

  73. Γιάννης Ιατρού said

    68β: Οι πίνακες είναι οι ίδιοι. Έβαλα τον ένα πάνω στον άλλο (με διαφάνεια 50% τον ένα για να μπορώ να συγκρίνω), καμία διαφορά.

    Προφανώς είτε η Wikimedia (και οι Αλεξάνδρα Μπελέρη και Ανδρέας Τσάτσαρης, οι οποίοι στη παρουσίαση/δημοσίευσή τους (2018) στην Χαρτογραφική Επιστημονική Εταιρεία Ελλάδας Παναγιώτης Ζωγράφος: Ένας “Χαρτογράφος” σε εποχή κρίσης, σελ. 15, αναφέρουν το ίδιο με την Wikimedia, δηλ. πως δημιουργός είναι ο Παναγιώτης Ζ.), είτε η ταμπελίτσα στην φωτό του άρθρου στη Lifo (που παρέθεσες) κάνουν λάθος ως προς τον δημιουργό.

    Το ότι ο εκδότης σου ζήτησε άδεια κλπ. από την Γεννάδιο για να βάλει το απόσπασμα του πίνακα στο εξώφυλλο, δεν συνεπάγεται κάτι για τον δημιουργό του. Η Γεννάδιος μπορεί να έχει δίκιο ή άδικο σ΄ αυτό.

    ΥΓ: Να παρατηρήσω πως ο Δημήτρης Ζωγράφος που αναφέρεται στην ταμπελίτσα της Γενναδίου είναι ο πατέρας του Παναγιώτη, όχι ο γιός του (μπορεί να είχε και γιο ο Παναγιώτης, με το ίδιο όνομα, δηλ. Δημήτρης, αλλά ζωγραφιές τέτοιες έκανε ο πατέρας του, όχι ο γιός του), όπως αναφέρεται και στο βιβλίο/μελέτη που γράφω στο #63:
    …Έτσι άλλωστε τις θαυμάζουμε σήμερα: ως μικρά κομψοτεχνήματα όπου ο αυτοδίδακτος Παναγιώτης (ή ο Δημήτριος, πατέρας του Παναγιώτη, όπως απέδειξαν έρευνες που δημοσιεύτηκαν μετά τη συγγραφή της εδώ μελέτης από τον Σπύρο Ασδραχά) …

  74. Γιάννης Ιατρού said

  75. Γ.Κ. said

    70α.

    Σκεφτόμυν ότη στην κλασική Ελάδα δεν ηπήρχε μια «Κηνή» γλόσα, αλά ο καθένασ μηλύσε το τοπηκό ηδήομα. Ήσοσ μπορύν να βρεθύν αναλογήεσ με την κατάσταση στην Ελάδα τησ Επανάστασησ.

    Σημφονό ότη κε στησ δήο περιπτόσησ έχυμε ελάχηστα δήγματα.

    Ασ ηποθέσυμε ότη σηναντιύνταν ένασ Ροδήτησ κε ένασ Μακεδόνασ (κανονηκόσ Μακεδόνασ ή «καθιαφτύ» Μακεδόνασ). Προφανόσ, θα μηλύσε ο καθένασ το ηδήομά τυ, αλά θα σηνενοιόντυσαν. Σκέφτομε, όμοσ, δεν θα προσπαθύσαν να βρυν λέξησ (κατά τη γνόμη τυσ) «εβρήτερησ χρήσησ / ληγότερο ηδηοματηκέσ» ια να σηνενοηθύν καλήτερα;

    Ηπήρχε άραγε τέτιο πράγμα «λέξησ εβρήτερησ χρήσησ / ληγότερο ηδηοματηκέσ»; Δεν ξέρο, σκέψησ κάνο…

    ————————————–

    70β.
    Σημφονό ότη η διεφκρήνηση ια τυς γραματικύσ δεν έχη σχέση με την ορθογραφήα (ηστορηκή ή απλοπηημένη). Σημφονό ότη τέτιυ ήδυσ διεφκρινήσησ χρηάζοντε περησότερο στον προφορηκό λόγο.

    Βρήκα όμοσ ένα ενδιαφέρον (πραγματηκό) παράδηγμα κε ήπα* να το επησημάνο. Ένα παράδηγμα πυ δήχνη:
    – ότη κε με την ηστορηκή ορθογραφήα ηπάρχυν τέτια προβλήματα (ομοηχήασ / ομογραφήασ).
    – ότη λήσησ θα βρεθύν.

    Άλο παράδηγμα: «εξαιτίας των πολιτικών…»

    Λύσησ:
    – των πολιτικών με ήτα / των πολιτικών με όμικρον γιώτα
    – (με δηεφκρήνηση) των πολιτικών που εφαρμόστηκαν / των πολιτικών ανθρώπων
    – των πολιτικών – τις πολιτικές / των πολιτικών – τους πολιτικούς

    ————————————————

    * Ήσοσ βρεθύμε στην ανάνκη να αντηκαταστήσυμε κε τη λέξη «ήπα» (αόρηστοσ τυ «λέο») με την έκφραση «Σοβιετική Ένοση».

  76. Αφροδίτη Κοτζιά said

    Μπράβο και με το καλό να το διαβάσουμε πολλοί.
    Το «ζορμπαλίκι» μού θυμίζει το «ζοριλίκι».

  77. Γ.Κ. said

    Δηεφρκήνηση: Ο ροδήτησ κε ο Μακεδόνασ σηνανιύντε ΚΕ στην Κλασική Εποχή ΚΕ στην εποχή τησ Επανάστασησ.

  78. Γιάννης Ιατρού said

    Καταγράφω μεγάλη πρόοδο: Εμπλοκή και του Στρατού στο lockdown σε Ελευσίνα, Ασπρόπυργο και Μάνδρα !!!

  79. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα!

    73 Nαι, ο Δημήτριος ήταν ο πατέρας, τους μπερδεύω

  80. @ 75 Γ.Κ.

    >>…κε ένασ Μακεδόνασ (κανονηκόσ Μακεδόνασ ή «καθιαφτύ» Μακεδόνασ)…

    Αντί για «κανονηκόσ Μακεδόνασ» μπορούμε να λέμε «όχι Μακεντόνετσ», όπως το λένε και οι ίδιοι. Αμετάφραστο.

  81. Γ.Κ. said

    80.

    Κρατάο το σχόληο κε το σησχετήζο με το «Ρομιός κε όχη Ρομάν (Român)». Ήσοσ επανέλθο με κάπια εφκερήα…

  82. @ 81 🙂

  83. Αγγελος said

    Ας θυμίσω το σχετικό απόσπασμα του «Διαλόγου» του Σολωμού:

    «ΣΟΦΟΛΟΓΙΟΤΑΤΟΣ: Και πώς ημπορεί να γίνει αυτό; Είναι τόσες διάλεκτοι στην Ελλάδα και δεν ακουόμασθε ανάμεσό μας.
    ΠΟΙΗΤΗΣ: Πόσες διάλεκτοι; πόσες; Κοίτα καλά μη σε απατήσει η διαφορά της προφοράς, ενώ κρίνεις τες διαλέκτους της Ελλάδας· δέκα λόγια οπού εμείς έχουμε αλλιώτικα από κείνα πὄχουν εις το Μοριά, τί πειράζουν; Έπειτα ποίες είναι τούτες οι μεγάλες διαφορές; Εμείς λέμε πατερό, και άλλοι λένε πάτερο, εμείς λέμε ματία, και αλλού λένε ματιά, εμείς λέμε αέρας, και αλλού λένε αγέρας, εμείς ημπορούνε, και αλλού λένε ημπορούν· τί διαφορές είναι τούτες; Δεν ακουόμασθε ανάμεσό μας; άφησε να το λέγουν οι Ιταλοί, οι οποίοι αληθινά δεν ακούονται. — Έλαβες ξένον δούλον ποτέ;
    ΣΟΦ.: Τους δούλους μού βγάνεις έξω;
    Π.: Αποκρίσου, γιατί δεν ηξέρεις πού αποβλέπει η ερώτησή μου.
    ΣΟΦ.: Έλαβα.
    Π.: Όταν ομιλούσαν τους εκαταλάβαινες;
    ΣΟΦ.: …
    Π.: Αποκρίνομαι εγώ· εγώ έλαβα δούλους ξένους, έναν από τη Μάνη, και τον εκαταλάβαινα εξαίρετα· έναν από το Γαστούνι, έναν από τον Όλυμπο, έναν από τη Χιο, έναν από τη Φιλιππούπολη, και τους εκαταλάβαινα εξαίρετα· άκουσα να ομιλούν ανθρώπους από το Μισολόγγι, από την Κωνσταντινούπολη, και τα λοιπά, και τους εκαταλάβαινα τόσο, οπού σχεδόν έλεγα πως είναι από τον τόπο μου.
    ΣΟΦ.: Αμή αυτοί ήταν αμαθέστατοι όλοι.
    Π.: Ήταν· και ο Χριστόπουλος, οπού είναι κάθε άλλο παρά αμαθέστατος, γράφει με τες λέξες αυτών.
    ΣΟΦ.: Και αυτές οι λέξες…
    Π.: Και αυτές οι λέξες είναι οι ίδιες, με τες οποίες βρίσκεις γραμμένη τη Βοσκοπούλα, ποίημα οπού δεν είναι γυναίκα να μη γνωρίζει, και έχει στη ράχη του χρόνους διακόσιους. Είδαμε τα κλέφτικα τυπωμένα και γνωρίζουμε και άλλα απ’ αυτά […] και επαρατηρήσαμε πως δεν έχουν μία λέξη που να μη σώζεται στη Ζάκυνθο.»

    Υπερβάλλει ίσως λίγο pour les besoins de la cause την ενότητα της λαϊκής γλώσσας των ημερών του ο ποιητής, αλλά δεν υπάρχει αμφιβολία πως μια κοινή ελληνική υπήρχε, και πως ακόμα και οι αγράμματοι ένιωθαν τι λέγεται μόνο στο χωριό τους και τι ακούγεται ευρύτερα. Αλλωστε, οι αγωνιστές του 21 που έφτασαν στο σημείο να γράψουν αναμνήσεις δεν είχαν μόλις κατέβει απ’ το απομονωμένο βουνό τους· εξ ορισμού, είχαν περάσει από πολλούς τόπους και συγχρωτιστεί με Έλληνες από πλείστα όσα μέρη!

  84. Αγγελος said

    Γ. Κ., σταμάτα! Είναι σχεδόν εξίσου ενοχλητικό με τα γκρίκλις 🙂

  85. Μαρία said

    78
    Στις 22 Σεπτεμβρίου έλεγε οτι «δεν υπάρχουν και διεθνώς πρωτόκολλα διαχείρισης που να αφορούν σε τοπικά lockdown σε επίπεδο δήμων. Δεν υπάρχει καμία λογική και καμία δυνατότητα εφαρμογής κάτι τέτοιου. Είναι ουτοπικό, είναι εξωπραγματικό».
    Φαίνεται οτι τώρα βρέθηκε ο τζαρές – για να τιμήσουμε και το σημερινό άρθρο.
    Καλοτάξιδο κι απο δω, χαλκέντερε Νικοκύρη.

  86. @ 83 ‘Αγγελος

    🙂

  87. Γ.Κ. said

    84.
    Καμήα αντήρηση, αγαπητέ μυ. Ποτέ δεν κάθομε με το ζόρη κάπυ πυ ενοχλό. 🙂

  88. William T. Riker said

    Νικοκύρη, πολλές ευχές για το βιβλίο κι από εμένα, καλοτάξιδο!
    Ήδη το σκέφτηκα ως εξαιρετική περίπτωση για δώρο σε κάποιους φίλους, αλλά θα το αναζητήσω για τον εαυτό μου βεβαίως.

  89. Ο Τράκης μαζί με τον Σαββίδη είναι οι μόνοι παράγοντες μεγάλων σωματείων που έχουν ματώσει γι αυτά αποδεικνύοντας την αγάπη τους. Ο Τράκη είχε μια συνάντηση για να πληροφορηθεί τα περί γηπέδου του ΠΑΟ και το αποτέλεσμα ήταν αναμεμόμενο για μένα : δεν το χωράει το μυαλό μου πως ο γιός της Ντόρας και ο λάδωνις μπορον να ενδιαφερθούν για κάτι άλλο εκτός από κονόμα. Ο Τράκης βρήκε το σχέδιο πολύ χειρότερο από αυτό που τον ανάγκασε να παραιτηθεύ από πρόεδρος του ερασιτέχνη για να μην υπονομεύσει το έλλον του ΠΑΟ.
    Ολες οι δηλώσεις του εδώ :

    https://www.sdna.gr/mpasket/790844_giannakopoylos-tin-apofasi-gia-gipedo-toy-panathinaikoy-tha-tin-parei-o-kosmos-toy

  90. Κιγκέρι said

    Κι από μένα ευχές για το νέο σου βιβλίο Νικοκύρη!
    Πώς τα προλαβαίνεις, απορώ και θαυμάζω!

    Το γκιζεράω μού είναι πολύ γνωστό: «Τι γκιζεράτε όλη μέρα σαν τα έρμα βόδια», μας έλεγε η μητέρα μου όταν αργούσαμε να μαζευτούμε στο σπίτι. Τώρα που μεγάλωσαν λίγο τα παιδιά μου, ήρθε κι η δική μου η σειρά να το λέω!

    Και τα σάλια, τις σχεδίες τα ξέρω, γιατί έτσι ονομάζεται μια γειτονιά στη Λάρισα, όπου συγκεντρωνόταν η ξυλεία, που, δεμένη σε σχεδίες, έφτανε από τις δυτικές περιοχές της Θεσσαλίας στην πόλη, μέσω της ροής των υδάτων του Πηνειού. Υπάρχει ακόμη και επίθετο Σαλτζής.
    https://www.eleftheria.gr/m/%CE%B1%CF%86%CE%B9%CE%B5%CF%81%CF%8E%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B1/item/196076.html

  91. Δημήτρης Μαρτῖνος said

    Καλησπέρα κι ἀπὸ μένα.

    Τὶς καλύτερες εὐχές μου γιὰ τὸ νέο σου βιβλίο, Νικοκύρη.

    Καταπιάνεται μὲ θέμα ποὺ πολὺ μοῦ ἀρέσει. Θὰ τὸ πάρω ἀπὸ τὸ βιβλιοπωλεῖο τῆς γειτονιᾶς μου καὶ θὰ τὸ φέρω νὰ τὸ ὑπογράψεις ὅποτε βρεθοῦμε μὲ τὸ καλό.

  92. ΓΤ said

    96
    527

  93. Από την μια η κυβέρνηση, από την άλλη ο Καραπαπάς του ΟΣΦΠ προσπαθούν μαζί για την ανοΗσία της αγέλης

  94. Καλησπέρα,
    Καλοτάξιδο Νικοκύρη. Έχω κι εγώ την ίδια απορία με την αρχή του 90, αλλά είναι τόσα χρόνια που την έχω και τη συνήθισα, δεν την ρωτάω. Μόνο τις προάλλες με τάραξες που είδες άλλον που σε ξεπερνούσε και στεναχωρέθηκες 🙂

  95. 84 Άσε που έχη γράψη ανορθόγραφα τη Σοβηετηκή 🙂

    78 Ε πώς γιατρέμ, γινόμαστε Ευρώπη. Μόνο αυτοί θα κατεβάζουν τα στρατά στους δρόμοι?

    85
    Τζαρές δε γίνεται παιδιά
    πα νατον πιούμε στη σπηλιά 🙂

  96. Πέπε said

    @83:

    Εγώ άλλο καταλαβαίνω: ότι ο καθένας μίλαγε όπως τα ‘ξερε από το χωριό του, αλλά επειδή οι διαφορές δεν είναι δα και τρομερές, συνεννοούνταν όλοι απρόσκοπτα. Κι όχι ότι διάλεγαν τις λιγότερο ιδιωματικές λέξεις για να συνεννοηθούν με ανθρώπους απ’ αλλού.

    Πάντοτε τέτοιες περιγραφές έχουν και κάποια δόση υπερβολής. Η Βαβυλωνία είναι η αντίθετη όψη της ίδιας πραγματικότητας, πάλι με ολίγη υπερβολή. Αν πάρουμε και τον Σολωμό και τη Βαβυλωνία τοις μετρητοίς, μιλάνε για διαφορετικούς πλανήτες!

    Επίσης, κάποια δόση υπερβολής υπάρχει όταν οι Ροδίτες λένε ότι οι Αρχαγγελίτες μιλάνε δικιά τους γλώσσα (και οι Μυτιληνιοί για τους Αγιασσώτες κ.ο.κ.), αλλά μαζί με την υπερβολή υπάρχει και πυρήνας αληθείας.

    Πάντως εγώ έχω βρεθεί σε μέρη όπου συστηματικά δεν καταλαβαίνω τι λένε οι ντόπιοι μεταξύ τους, παρόλο που πρόκειται για ιδιώματα που:
    α) δεν έχουν κανέναν τρομερό βαθμό απόκλισης ούτε στη γραμματική, ούτε στο συντακτικό, ούτε στην προφορά, ούτε στο λεξιλόγιο (δεν είναι ξερωγώ καππαδόκικα ή τσακώνικα)
    β) θεωρητικά τα ξέρω: αν μου ξαναπείς το ίδιο αργά αργά, ή το δω γραμμένο, καταλαβαίνω όχι μόνο τι σημαίνει αλλά και πώς προκύπτει. Και όμως…!
    Αφετέρου, όπως όλοι, έχω βρεθεί σε πολύ περισσότερα μέρη όπου συνεννοούμαι απρόσκοπτα με τον καθένα, όσο κι αν είναι φυσικός ομιλητής ιδιώματος.

  97. sarant said

    Ευχαριστώ για τα νεότερα και για τις ευχές!

    83 Καλό παράδειγμα

    85 Νάσαι καλά που βοήθησες 🙂

    96 Όπως λες κι εσύ, δεν καταλαβαίνειςκαλά επειδή μιλάνε γρήγορα, βιαστικά, τρώνε ή πίνουνε ταυτόχρονα κτλ.

  98. loukretia50 said

    Kαλοτάξιδο Νικοκύρη!! Ενδιαφέρον θέμα και θαυμάσιο εξώφυλλο !
    Δε χρειαζόταν να σε μαντρώσουν για να γίνεις πιο δημιουργικός !
    Άντε με το καλό να μπορέσουμε να χαρούμε μια καταπώς πρέπει φιέστα με παρουσίαση ή όχι, να προάγομεν τον πολιτιζμόν , να θυμηθούμε τα παλιά και να ζήσουμε καινούργια.

    Τέτοιες μέρες πριν δυο χρόνια συνάντησα για πρώτη φορά το σκληρό πυρήνα του ιστολογίου, σε μια κεφάτη παρουσίαση.
    Ωραία περάσαμε!
    – Τη γνωρίζεις?
    – Όχι
    – Ναι, απλά δεν το ξέρεις!

    Και εφόσον αναφέρθηκε (υπαινικτικά!) ο δαιμόνιος Ιατρού – που δεν τον προλαβαίνω! – συμπληρώνω στο σχ. 73 κάτι που είχα ξεχωρίσει από τη μελέτη που παραθέτει για το χαρτογράφο :
    O Γιάννης Τσαρούχης για το έργο των Μακρυγιάννη και Ζωγράφου» αναφέρει:
    “…Ο Παναγιώτης Ζωγράφος ήταν ένας λαϊκός τεχνίτης με πολλά ζωγραφικά χαρίσματα μα δεν μπορούμε να τον κρίνομε σαν ζωγράφο γιατί τα συγκεκριμένα έργα είναι πρωτίστως χαρτογραφικά.
    Έμεινε πιστός στο χαρτογραφικό ύφος που του ζήτησε ο Μακρυγιάννης για να εκφράσει με μεγαλύτερη ακρίβεια τη διεξαγωγή των μαχών. Τα ωραία πλήρη σχήματα με τα οποία ο ζωγράφος αποδίδει τις υποδείξεις του Μακρυγιάννη, η σχεδόν ασυναίσθητη απόδοση του ενθουσιασμού και της πίστεως του Στρατηγού με πετυχημένους συνδυασμούς χρωμάτων και σχημάτων δείχνουν ότι είναι και όταν δεν του ζητάνε καλλιτέχνης.
    Η ζωγραφική του Παναγιώτη Ζωγράφου πιάνει επ’ αυτοφόρω την ελληνική ψυχή όπως εμφανίζεται σ’ έναν υπέροχο εκπρόσωπο της τον Μακρυγιάννη. Οι χαρτογραφίες αυτές εκφράζουν κάτι παραπάνω από τα αντικείμενα και τα θέματα. Κάποιες μεγάλες γραμμές που καθορίζουν δέντρα ή ομάδες στρατιωτών εκφράζουν κάτι ανάλογο με μια κίνηση χορευτή του τσάμικου ή του ζεϊμπέκικου.
    Ο στρατηγός δεν του ζήτησε μόνο τις μάχες που να διαβάζονται καθαρά. Του ζήτησε κυρίως αυτό, μα δεν είπε και όχι σαν του πρόσφερε την ανεξήγητη γλύκα της Ρωμέικης ψυχής που καμιά δοκιμασία δεν μπορεί να αφανίσει…”
    —————————————————

    Προσθέτω κι ένα άλλο πιντέφι με αναφορά στο Μακρυγιάννη και τους Ζωγράφους – κυρίως επειδή προσφέρεται για χάζεμα :
    ΕΘΝΙΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ https://www.nationalgallery.gr/images/docs/books/4centuries_gr.pdf σελ. 30

  99. Κουτρούφι said

    Καλή επιτυχία στο βιβλίο!

    Με το συμπάθειο, αλλά όλες αυτές οι λέξεις, ιδίως οι τουρκογενείς, μου προκαλούν κάποιο είδος αποστροφής. Μάλλον, επειδή μου φέρνουν στον νου παλιές ελληνικές ταινίες («Παπαφλέσσας», «Σουλιώτες») με ηρωικό περιεχόμενο όπου οι λέξεις αυτές εκφέρονται επίτηδες με κάποιον στόμφο

    Το μετερίζι το έχω συνδέσει με τον αείμνηστο Γεώργιο Γεννηματά. Η έκφραση «από κάθε μετερίζι» μού θυμίζει ομιλίες του στη Βουλή και σε συγκεντρώσεις τη δεκαετία του 80.

  100. loukretia50 said

    Κι όμως οι ποιητές αγαπούν πολύ τα μετερίζια.
    Ειδικά ο Κωστής Παλαμάς.
    Και με την ευκαιρία, νομίζω ότι στο συγκεκριμένο ποίημα είναι σα να μιλάει ο πατέρας του Νικοκύρη.

    – Παιδί, το περιβόλι μου που θα κληρονομήσεις,
    όπως το βρεις κι όπως το δεις να μην το παρατήσεις.
    Σκάψε το ακόμα πιο βαθιά και φράξε το πιο στέρεα
    και πλούτισε τη χλώρη του και πλάτυνε τη γη του,
    κι ακλάδευτο όπου μπλέκεται να το βεργολογήσεις,
    και να του φέρνεις το νερό το αγνό της βρυσομάνας,
    κι αν αγαπάς τ’ ανθρωπινά κι όσα άρρωστα δεν είναι,
    ρίξε αγιασμό και ξόρκισε τα ξωτικά, να φύγουν,
    και τη ζωντάνια σπείρε του μ’ όσα γερά, δροσάτα.
    Γίνε οργοτόμος, φυτευτής, διαφεντευτής.

    Κι αν είναι
    κι έρθουνε χρόνια δίσεχτα, πέσουν καιροί οργισμένοι,
    κι όσα πουλιά μισέψουνε σκιασμένα, κι όσα δέντρα
    για τίποτ’ άλλο δε φελάν παρά για μετερίζια,
    μη φοβηθείς το χαλασμό. Φωτιά! Τσεκούρι! Τράβα,
    ξεσπέρμεψέ το, χέρσωσε το περιβόλι, κόφ’ το,
    και χτίσε κάστρο απάνου του και ταμπουρώσου μέσα,
    για πάλεμα, για μάτωμα, για την καινούρια γέννα
    π’ όλο την περιμένουμε κι όλο κινάει για νά ’ρθει,
    κι όλο συντρίμμι χάνεται στο γύρισμα των κύκλων.
    Φτάνει μια ιδέα να σ’ το πει, μια ιδέα να σ’ το προστάξει,
    κορόνα ιδέα, ιδέα σπαθί, που θα είν’ απάνου απ’ όλα.
    Κωστής Παλαμάς – Οι πατέρες

  101. Το ονοματεπώνυμον Κωστής Παλαμάς-ειδικά στο τέλος της φράσης-καλό είναι να αποφεύγεται για γνωστούς συνειρμικούς λόγους…

  102. Georgios Bartzoudis said

    56 sarant said: «Κοιτάζω πάντως τώρα το λήμμα «γαϊρέτι» (και καϊρέτι και άλλες παραλλαγές) του βιβλίου και βλέπω παραθέματα από Μοριά, Ρούμελη, Μακεδονία».

    # γκαϊρέτ(ι), λέμε Μακεδονιστί

  103. mitsos said

    Νικοκύρη !
    η δημιουργικότητά σου με τρομάζει

    Καλοτάξιδο το καινούριο «τέκνο» …
    και καλότυχο.

  104. 103 Mitsos

    Γιατί καλέ; Από παραγωγικότητα πάει πίσω;
    🙂

  105. loukretia50 said

    101. Ευτυχώς λοιπόν Gpoint
    που δε λέγεσαι Θωμάς!
    Για φαντάσου τις συστάσεις
    με λοιπούς σχολιαστάς
    όταν πρέπει ν’ αναφέρεις
    παρανόμι – νέιμ πλας!

    (Νικοκύρη, αυτός άρχισε πρώτος!)

  106. Γιάννης Κουβάτσος said

    105: Είσαι αμείλικτη στην κονιορτοποίηση. 😂 Ας πρόσεχε ο φιλαράκος, πήγε με μπόι 1 και 60 να καρφώσει μπροστά σε δίμετρη αντίπαλο, για να μιλήσουμε και στη γλώσσα του.

  107. Πέπε said

    @97 τέλος:

    Ναι, αλλά άνθρωποι που μιλάνε βιαστικά ή μασώντας το μπιφτέκι ζουν και στα μέρη μου, κι αυτούς τους καταλαβαίνω! Άρα η διαφορά δεν έγκειται μόνο εκεί.

    Πιο συγκεκριμένα, Νίκο, ιδού ένα χαρακτηριστικό δείγμα, ανθρώπων μάλιστα με τους οποίους έχω περάσει πολύν καιρό και όμως δεν τους καταλαβαίνω πλήρως. Πες μου εσύ πόσα καταλαβαίνεις: ε, κι εγώ τόσα, ίσως μερικά παραπάνω! Και σκέψου να είναι δύο σαν αυτή τη γυναίκα και να μιλούν μεταξύ τους! (Σε λίγο εμφανίζεται μια δεύτερη, αλλά μιλάει επίτηδες λίγο πιο αργά και δυνατά γιατί η πρώτη είναι κουφή, άκου όμως την ίδια την κουφή που εμφανίζεται στο δευτερόλεπτο που θα προσπαθήσω να πετύχω):

  108. Πέπε said

    > > στο δευτερόλεπτο που θα προσπαθήσω να πετύχω

    Φτού! Δεν το πέτυχα.
    Πάμε γύρω στο μισό λεπτό πιο πριν.

  109. Μαρία said

    100
    Είναι και το αγαπημένο του Κουφοντίνα.

  110. loukretia50 said

    Μαρία, κοίτα που βγήκε και αλλουνού μετερίζι !
    Αυτά έχει η ποίηση!
    Και όντως σκεφτόμουν να το σταματήσω παραπάνω, στο :
    «… μη φοβηθείς το χαλασμό»!
    Έλα όμως που τα έρμα τα μετερίζια είναι παρακάτω!

  111. loukretia50 said

    Φτου, τα ταμπούρια εννοούσα. Και φοβάμαι πως θα χρειαστεί να ταμπουρωθώ!

  112. Γιάννης Ιατρού said

    85α: Όντως, έτσι απάντησε στην ερώτηση ο Νικ Χαρντ (στο 18:51΄)
    95β: Χτήνος: από Αυλώνα έχεις ενημέρωση για κάποια κίνηση;;; 😉 (Ξεπεσμός!)
    106: Κουβάτσε, ξέρουμε που μένεις… 🙂 🙂
    109: Θυμήθηκες το 2003!! 👍🤦‍♂️

  113. loukretia50 said

    Πέπε, ξεχάσαμε την καλή μας ανατροφή?

  114. Μαρία said

    107
    Χα, χα, μ΄αυτή τη γιαγιά ο γιατρός χρειάστηκε διερμηνέα.

  115. Μαρία said

    112
    Το ποίημα γράφτηκε για τους βαλκανικούς, ένας λόγος παραπάνω να αρέσει σε κοντοχωριανό του Καθιαυτού 🙂

  116. sarant said

    98 Nα δούμε πότε θα ξαναγίνουν παρουσιάσεις….

    107 Ωχ, τη Μυροφόρα πολύ δύσκολα.

  117. Πέπε said

    @114
    Πράγμα που η γιαγιά δε συνειδητοποιούσε. Νόμιζε ίσως πως απλώς δεν την άκουσε, κι επέμενε: Πότε εγιάης;

  118. Γιάννης Κουβάτσος said

    112: Τι είπα, βρε συνονόματε; Στο μπάσκετ το μπόι παίζει ρόλο. ☺

  119. ΓΤ said

    αθλητική κίνηση:

    ΟΣΦΠ-Ρεάλ 82-86 (69-69)

  120. Υπάρχει και εκπομπή για το Λουκιανό στην ΕΡΤ1 τώρα.

  121. Να ένα βιβλίο που έλειπε! Διαβάζω τα απομνημονεύματα οπλαρχηγών του 21 και όλο πέφτω σε άγνωστες λέξεις.

    Θερμά συγχαρητήρια! Καλοτάξιδο.

    Εννοείται πως θα το πάρω!

  122. Μαρία said

    177
    Πριν απ’ αυτό ρωτάει Πότε εν; στρατιώτης. Πάντως όχι εγιάεις.

  123. Και καλά η πεζούρα που την έβγαλα γρήγορα από τα συμφραζόμενα. Η πάλα και τα τόπια με παίδεψαν παραπάνω.

  124. «Καλό βόλι, είναι μια συνηθισμένη ευχή, τώρα ειρωνική»

    Το έχω ακούσει και για όσους πηγαίνουν στην τουαλέτα…

  125. # 105, 106

    Κυρία απληροφόρητη
    τα ονόματα μπερδεύει
    κι εκεί πουπρέπει τον Μηνά
    με τον Θωμά παλεύει

    και αγνοεί πασίγνωστον
    απάντησιν κυρίου
    ως έγινεν αυτήκοος
    θανάτου αγγελτηρίοα

    «και τι μας νοιάζει εμάς
    σαν πέθανε ο Μηνάς ;
    ατα τέτοια μας και μας
    Κωστής Παλαμάς»

    διότι όπως αγνοεί
    ο δυστυχής Κουβάτσος
    άμα δεν τόπε ο ποιητής
    θα τον συλλάβει ο μπάτσος !

    ( Κουβάτσε κάτσε φρόνιμα
    και στα ρηχά κολύμπα
    να μη σε πιάσει η ρίμα μου
    και σου τα κάνω λίμπα )

  126. Γιάννης Ιατρού said

    125 (τέλος): μη λες τέτοια και μ΄ έχει κόψει κρύος ιδρώτας😂

  127. loukretia50 said

    Τι ωραία ευκαιρία για ανταλλαγή πυρών!
    Να κοντράρει ριμαδόρα ποιητάρη στιβαρόν!

    Προφανώς με εκτιμάει και κυρία μ’ αποκαλεί !
    Κι αν στιχάκια μου κεντάει, διακρίνω απειλή

    Ευγενώς με ιντριγκάρει, κόλπο θάναι πονηρόν
    Παραδόξως δε μ’ εκθέτει, θέμα θέτει θοβαρόν :

    ‘Αγνοια καταλογίζει σε λαλήτρα λίαν σεμνή
    για το gossip μιας φατρίας που αρχ… εξυμνεί!

    ΥΓ. ριμοπόλεμο θέλεις? κάνε παιχνίδι!

  128. MA said

    Μπράβο Νικοκύρη!

    Χρησιμότατο καθώς διαβάζω διάφορα κείμενα της εποχής, για ενημέρωση, καθότι φοβάμαι ότι με την επέτειο θα μας ταράξουν στις φουστανέλες😀

  129. loukretia50 said

    Να βάλω ένα σοβαρό για ξεκάρφωμα :
    Τη λέξη «ζορμπαλίκι» τη βρήκα στην επαναστατική διακήρυξη του Δημ.Μπαλή*,1822- Άνδρος.

    «…Η ένωσις φέρει την δύναμιν και θα μας δώση την εξουσίαν να εκτελέσωμεν την απόφασίν μας. Η κοινοκτημοσύνη δεν είναι ζορμπαλίκι, αλλά έργον δικαιοσύνης. Πρέπει να παύσωμεν να είμεθα κολλιγάδες, όπως επαύσαμεν να είμεθα ραγιάδες. Και αυτό είναι στο χέρι μας, αρκεί να μην δειλιάσωμεν. Θα δουλεύωμεν εις το εξής τα φέουδα όλοι μαζί και θα απολαβαίνει τον καρπόν των η κομμούνα μας και θα γίνεται δίκαιη μοιρασιά της σοδειάς εις όλους τους δουλευτάδες, ανάλογα με τον κόπον και την δούλευσίν τους. Δι’ όλα αυτά θα γίνει σ ύ ν α ξ ι ς εις την Μεσαριάν, διά να λάβωμεν από κοινού αποφάσεις. Το φέρσιμό μας αυτό θα μας κάνει πρωτολάτας εις τον δίκαιον αγώνα όλων των κολλήγων και θα γίνει άκουσμα εις όλα τα μέρη της πατρίδος και εις όλον τον κόσμον και παντού θα μας επαινέσουν και θα μας δώσουν δίκαιον»

    Φραντζής Αμβρόσιος, «Επιτομή της Ιστορίας της Αναγεννηθείσης Ελλάδος», Αθήνα, 1839 – 1841

    Βλ. σχετικά και στο: Ρασσιάς Βλάσης Γ., Δημήτρης Μπαλής,
    Βλ. επίσης: Η εξέγερση της Άνδρου και ο Δημήτρης Μπαλής,
    Γιώργος Δαρδανός, «Θεόφιλος Καΐρης – Δημήτριος Μπαλής. –
    Δυο αγωνιστές για κοινωνική απελευθέρωση»,
    «Θεόφιλος Καΐρης», Αθήνα, 1988

    (έκλεισα τη σελίδα, αλλά είναι έύκολο να βρεθεί)

    ===================

    *Έλληνας επαναστάτης των αρχών του 19ου αιώνα, ηγηθείς αγροτικού κινήματος στην Άνδρο τον πρώτο χρόνο των κοινωνικών εξεγέρσεων της περιόδου 1822 -1828, οπαδός των ιδεών του Γάλλου επαναστάτη Γράκχου Μπαμπέφ.

  130. Pedis said

    Πολύ ενδιαφέρουσα η νέα σου δουλειά. Συγχαρητήρια!

    Πώς τα προλαβαίνεις;!

  131. Δυστυχώς δεν με εμπνέεις
    όσο κι αν το συγκαλύπτεις
    ξέρω, μένεα πάντα πνέεις
    και σε μάγουλα επιπίπτεις

    μα δεν είσαι πλασματάκι
    με φτερά όπως ο κιούπιντ
    γι αυτό πάω να την πέσω
    για να μη το παίξω στιούπιντ

  132. loukretia50 said

    131. ε, ψιτ! Μη μ’ αφήνεις με την απορία!

    Ποιον θα συλλάβει τελικά ο τεχνοκρίτης μπάτσος?
    Άραγε θάναι ο ποιητής ή μήπως ο Κουβάτος?

  133. loukretia50 said

    131. Φτερά έχει η σκέψη μου και μένεα δεν πνέω
    γιαυτό κοιμήσου τρυφερά αφού δε σε εμπνέω.
    Για ριμαδόρων χαβαλέ ο ποιητής δεν κάνει
    Λευκή πετσέτα μας πετά , για κόντρες δεν προκάνει.

    Καααλά! Άλλος κανείς?

    (κιοτήδες!)

  134. ΣΠ said

    105, 125
    https://sarantakos.wordpress.com/2017/02/17/kostispalamas/

  135. Pedis said

    Σωστά! Στους κολίγες και στους τσοπαναραίους με τις μαγκούρες τους.

  136. Μαρία said

    135
    Το ίδιο και το ταγάρι αλλά δυστυχώς όχι το σανό 🙂

  137. Πέπε said

    @122:
    > > Πριν απ’ αυτό ρωτάει Πότε εν; στρατιώτης. Πάντως όχι εγιάεις.

    Ναι, δεν την πιάνω τη λέξη. Η ερώτηση είναι η ίδια, η λέξη όμως; Το μόνο που μπορώ να υποθέσω, τραβώντας από τα μαλλιά και χωρίς να πείθομαι, είναι «πότ’ εΐνης» (εγίνης, έγινες), αλλά είναι ελληνικά αυτά, πότε έγινες στρατιώτης; Πότε πήγες λέει ο κόσμος, και αυτό λέει κι η ίδια την επόμενη φορά (εγιάης = εδιάβης, ρ. γιααίννω, που γενικά έχει όλες τις χρήσεις του πηγαίνω).

    Εντωμεταξύ σωστά πήγε το βίντεο στο δευτερόλεπτο που ήθελα, δεν ξέρω γιατί την πρώτη φορά άνοιξε λίγο πιο μετά. Η γιαγιά στον μονόλογο λέει ότι το χωριό ερημώνει, άλλοι γερνάν άλλοι πεθαίνουν, αλλά από τις επιμέρους λεπτομέρειες πολλές είναι που μου διαφεύγουν.

  138. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    Νικοκύρη μας, σπουδαία δουλειά! Τα σέβη μου! Καλότυχο και πολυδιάβαστο!

    Ζορμπαλίκι κ.α
    «προξενούσι μεγάλην έκπληξιν εις καθένα, αλλά δι’ ένα Έλληνα, όστις ηξεύρει ότι προ δύο χιλιάδων ετών οι πρόγονοί-του εις τας Αθήνα είχε φθάσωσιν εις τον αυτόν (και ίσως ανώτερον) βαθμόν της
    σοφίας, με την έκπληξιν σμίγεται και μελαγχολία· όταν προσεπισυλλογισθή ότι τα τοσαύτα
    καλά όχι μόνον απέπτησαν την σήμερον από την Ελλάδα, αλλ’ αντεισήχθησαν αντ’ αυτών
    μυρία κακά, ότι εκεί όπου εβασίλευαν οι σοφώτατοι νόμοι του Σόλωνος (του οποίου, φίλεμου, το όνομα ήκουσα πολλάκις τους ενταύθα σοφούς να προφέρωσι με ένα είδος λατρείας),
    δυναστεύει την σήμερον η αμάθεια, η κακία, η βία, το ζορμπαλίκι, η αυθάδεια και η αναισχυντία, ότι αντί των Μιλτιάδων και Θεμιστοκλέων, τους οποίους ακόμη θαυμάζει η Ευρώπη, κυβερνώμεθα οίμοι! από ποίους; Ή από χαμάληδες και ντεβετζήδες ή από βαρβάρους καλογερίσκους, χειρότερους και από αυτούς τους εξωτερικούς τυράννους» …
    Αδαμάντιος Κοραής /Σεπτέμβρης 1788

    «Έχουμεν το μπορικό μας τριμπουνάλε, το θαλασσινό μας τριμπουνάλε, τους νοταραίους μας, ξέχωρα αφ’ τους Τούρκους, και με τους δικούς μας νόμους. Ούλα τούτα κρατιούνται με το πουγγί μας
    και, για τούτο, το ζορμπαλίκι το Τούρκικο εδώ δα δε φτάνει. Ο Μουσελίμης και ο Καδής που διοικούνε εκατόν είκοσι χιλιάδες ψυχές του νησιού μόνο για τα μάτια και μόνο για ένα μικρό χαρατζάκι των χωριώνε κάθουνται»
    Από το μυθιστόρημά του Στέφανου Ξένου «Η ηρωίς της Ελληνικής Επαναστάσεως», το οποίο δημοσιεύθηκε στα αγγλικά το 1851 και στα ελληνικά
    το 1862.
    «Συμβίωση Ελλήνων και Οθωμανών στη Χίο πριν από το 1822: η τύχη των αιχμαλώτων και η εικόνα των Οθωμανών Τούρκων ως άλλων στις αφηγήσεις της καταστροφής και σε άλλες πηγές του 19ου αιώνα»
    https://phdtheses.ekt.gr/eadd/handle/10442/45564

  139. ΕΦΗ - ΕΦΗ said

    57 >>το λήμμα «γαϊρέτι» (και καϊρέτι και άλλες παραλλαγές)
    Καερέτι στην Κρήτη. Σε πλήρη χρήση. Λέγεται και τραγουδιέται.
    «Του χρόνου που δε θα ‘χει ετούτο το ντέρτι (δηλ. κορονιό) θα ρθω στ΄ς ελιές να σου κάμω ένα καερετάκι», μου λέει η θεια μου,90, περιπαίζοντας κι εμένα κι εκείνη.

  140. # 132

    Της νύχτας τα καμώματα…

    Δεν είναι πρέπον και σωστόν
    μια δίμετρη κυρία
    να απορεί τι εννοεί
    ο ένα εξήντα τρία

    αλλά δεν φταίει ο ποιητής
    και δεν μπορει να συλληφθεί
    το έχει πει ο Παλαμάς,
    υπάρχει η υπογραφή

    γι αυτό όλοι τα πιάνουμε
    σαν φαίνεται παπάς
    και όταν τ’ αναφέρουμε
    «το λέει ο Παλαμάς»

  141. ΜΙΚ_ΙΟΣ said

    Συγχαρητήρια, Νικοκύρη! Καλοτάξιδο και σε άλλα με καλό!

    Καλημέρες σε όλους!

  142. Alexis said

    Εσείς τρώτε και πίνετε κι αλλού γίνονται γλέντια
    τον Βάτμαν ξεφτιλίζουνε στο χτεσινό το νήμα…

    Ο Μικ-ι-ός πάει μπροστά κι ο Riker από πίσω
    κι ο Νικολάου ήσυχα του σκάβει το λαγούμι.

  143. Spiridione said

    34 κε. Κάποια μορφή γραπτής κοινής ή τοπικών γραπτών κοινών, θα υπήρχαν και πριν την Επανάσταση. Αστικές προφανώς θα ήταν κυρίως, γιατί η δημιουργία κοινής ή τοπικών κοινών προυποθέτει γλωσσική και πολιτισμική επαφή που γίνεται βασικά σε αστικά κέντρα. Και κατά την Επανάσταση, που είχαμε μεγάλη κινητικότητα πληθυσμών, συγκέντρωση ανθρώπων από διάφορα μέρη σε πόλεις όπως π.χ. Ναύπλιο, Πάτρα, Αθήνα κλπ., θα επιτάχυνε τη διαδικασία αυτή. Και για τη γραπτή αυτή κοινή ίσως να έπαιξαν σημαντικό ρόλο τα φαναριώτικα, που ήταν και γλώσσα κύρους, που δεν έχει μελετηθεί η συμβολή τους επαρκώς και στην δημιουργία της ΚΝΕ, όπως λέει στο άρθρο παρακάτω ο Ν. Παντελίδης. Άλλωστε οι πρώτες προσπάθειες δημιουργίας κοινής ελληνικής έγιναν με βάση τα Φαναριώτικα, του Καταρτζή (νομίζω και Φιλιππίδη Κωνσταντά). Αν υπήρχαν γραπτές κοινές, εύλογο είναι να υπήρχαν και κάποιας μορφής προφορικές τοπικές κοινές, που όμως είναι δύσκολο να ανιχνευτούν με ακρίβεια.

    Click to access MEG_27_337_347.pdf

  144. π2 said

    Καλοτάξιδο και τούτο.

  145. Pedis said

    # 136 – 135
    Το ίδιο και το ταγάρι αλλά δυστυχώς όχι το σανό

    όχι, όμως, και το καραγκιοζιλίκι. 😄

  146. loukretia50 said

    140. Σφήνα για τα καθ’ υμάς – από βδομάδα τα λέμε!
    Για να μάθεις να εκτιμάς
    τι σημαίνει Παλαμάς :

    ΡΙμουλκώ μετ’ ευτελών
    Αλλά φταίει ο προκαλών* /* Put the blame on him! – Boy!
    Σ΄άλλο επίπεδο περνώ
    Πιθανότατα γερνώ!

    Μα δε φταίει ο Παλαμάς
    αν τα λάβαρα κουνάς
    σαν διέρχεται παπάς.

    Ειν’ τ’ αφήγημα μισό.
    Μήπως φταίει ο Ρουσώ?
    (Βάζω γαλλική essence
    ν’ αποφύγω decadence!)

    Κι αν σφυρίζει en passant
    Μήπως φταίει ο Μωπασάν?
    Κι αν περάσει τρεις φορές
    θα τα πάρει και θα κλαις!

    (Κι αν λεγόσουνα Θωμάς
    θα γελούσε ο Παλαμάς!)

  147. Spiridione said

    83. Κάτι ανάλογο έλεγε και ο Χριστόπουλος στον Ψαλλίδα (1811):
    «Εγώ παρατηρώ, ότι η Πολίτικη γλώσσα δεν διαφέρει τίποτε κατά κλίσιν και σύνταξιν από την δικήν μας την Ηπειρώτικην, αλλά και από την Μοραΐτικην, εκτός μόνον κατά μερικές λέξεις. Ώστε ημπορούμεν να διαιρέσωμεν την τωρινήν Ρωμαίικην γλώσσαν κάλλιστα εις Στερεώτικη και νησιώτικην, η οποία έχει κάποιες διαφορές και κατά κλίσιν και κατά σύνταξιν, κατά δε λέξιν πάμπολλες».
    Αλλά λένε ότι οι δημοτικιστές μπορεί και να υποβάθμιζαν τις διαφορές των ιδιωμάτων (ενώ οι καθαριστές τις υπερτόνιζαν).
    Από μια ενδιαφέρουσα εργασία για το θέμα, του Τζιτζιλή ‘Η διαμόρφωση της κοινής νεοελληνικής Ι:
    το διαλεκτικό υπόβαθρο’ βάζω ένα κεφαλαιάκι για τις τοπικές κοινές:

    «Ο ρόλος των τοπικών κοινών στη διαμόρφωση της νεοελληνικής κοινής
    Ο ρόλος των τοπικών κοινών στη διαμόρφωση μακροτοπικών κοινών δεν έχει μελετηθεί σε βάθος. Συνήθως οι έρευνες εστιάζουν στη σχέση τοπικών κοινών και εξομοίωσης (levelling). H εξομοίωση μπορεί να θεωρηθεί μια μορφή διαμόρφωσης κοινής, διαφέρει όμως γιατί δεν οδηγεί στην εμφάνιση μιας νέας διαλέκτου αλλά στη εξάπλωση κάποιων χαρακτηριστικών και στην εξαφάνιση των περιφερειακών διαλέκτων· δεν ευνοεί απαραίτητα την απλοποίηση και οδηγεί σε βαθμιαίες και όχι σε απότομες αλλαγές στη χρήση χαρακτηριστικών (Kerswill& Williams 2000). Οι ομιλητές μιας τοπικής κοινής είναι πιο έτοιμοι να δεχτούν μια υπερτοπική κοινή, γιατί μιλούν μια ποικιλία που έχει υποστεί μια πρώτη φάση εξομοίωσης που, καθώς έγινε ανάμεσα σε διαλέκτους γεωγραφικά κοντινές και προφανώς δομικά και γενετικά πλησιέστερες, τις απαλλάσσει από τα λιγότερο διαδεδομένα και πιο έντονα διαλεκτικά χαρακτηριστικά. Όπως θα δούμε παρακάτω, οι τοπικές κοινές που εμφανίστηκαν πριν από τη διαμόρφωση της κοινής νεοελληνικής παρουσιάζουν περισσότερα κοινά στοιχεία με αυτή, σε σύγκριση με αυτά που παρουσιάζουν οι συστατικές τους διάλεκτοι.
    Οι πληροφορίες που έχουμε για την ύπαρξη τοπικών κοινών στη νεότερη εποχή, δηλαδή στους μεταβυζαντινούς χρόνους, είναι ιδιαίτερα γενικόλογες και ατεκμηρίωτες. Ο Ψυχάρης αναφέρει ότι σε κάθε μεγάλη διαλεκτική ζώνη δημιουργείται μία τοπική κοινή. Ο Τριανταφυλλίδης (1993 [1938], 81) πιο συγκεκριμένα αναφέρει ότι “ήδη πριν πέσει η Πόλη και καταλυθεί τελειωτικά το Βυζαντινό κράτος πρέπει να υποθέσομε πως από τα διαμορφωμένα τότε νέα ιδιώματα […] είχαν αρχίσει να δημιουργούνται στα μεγαλύτερα πολιτικά, εκκλησιαστικά και γεωγραφικά κέντρα των επαρχιών π ρ ο φ ο ρ ι κ έ ς κ ο ι ν έ ς […]”. Μια τέτοια κοινή υπάρχει ήδη τον 16ο αιώνα στη βενετοκρατούμενη Κρήτη, με κέντρο το Ηράκλειο, και αργότερα “άλλες στα μεγαλύτερα κέντρα του τουρκοκρατημένου Μοριά, με τον καθαρώτερο και πιο ευκολοκίνητο πληθυσμό, στην Τρίπολη, στο Ναύπλιο και αλλού, στο Μεσολόγγι και στα Γιάννενα, στην Πόλη και στη Σμύρνη”.
    Τον 19ο αιώνα οι επιμέρους τοπικές κοινές δυναμώνουν, ξεχωριστή όμως θέση κατέχει η κοινή της ελεύθερης Ελλάδας, που θεμελιώνεται στο τοπικό ιδίωμα της Πελοποννήσου. Στη νέα πρωτεύουσα συγκεντρώνονται πληθυσμοί από όλα τα μέρη της Ελλάδας (Πόλη, Σμύρνη, Επτάνησα, Μακεδονία, Ήπειρο κτλ.), που φέρνουν μαζί τους τα ιδιώματά τους αλλά και τις λιγότερο στιγματισμένες τοπικές κοινές. Πιο συγκεκριμένες είναι οι πληροφορίες που διαθέτουμε για τις τοπικές γραπτές λογοτεχνικές κοινές που εμφανίζονται κατά τον 18ο και 19ο αιώνα στην προσπάθεια δημιουργίας γραπτής κοινής: πολίτικα (Καταρτζής), γιαννιώτικα (Βηλαράς), επτανησιακά (Σολωμός και ο κύκλος του)· οι ποικιλίες αυτές στο σύνολό τους βασίζονται σε προφορικές τοπικές κοινές (Τζιτζιλής υπό προετ.)»

    Παρακάτω κάνει σύγκριση των διαφόρων διαλέκτων και της ΚΝΕ, με βάση τα 24 βασικά χαρακτηριστικά, και πιο συγκεκριμένα τον αριθμό των κοινών χαρακτηριστικών που παρουσιάζει η κοινή με τις επιμέρους διαλέκτους, που οδηγεί σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα, καθώς διαπιστώνει ότι η ποικιλία με τον μεγαλύτερο αριθμό κοινών χαρακτηριστικών είναι τα νοτιοδυτικά βόρεια ιδιώματα, και κυρίως η νότια ποικιλία τους, τα ρουμελιώτικα, που διακρίνονται από την κοινή κυρίως λόγω του βόρειου φωνηεντισμού (στένωση, αποβολή) και ακολουθούν η πελοποννησιακή και η επτανησιακή.

    Click to access MEG_36_29%20TZITZILHS.pdf

    Αναφέρει επίσης και το δημοτικό τραγούδι ως ένα είδος προφορικής κοινής, που το έχω δει και αλλού αυτό, αλλά εδώ μπορεί να μας πει ο Πέπε που τα ξέρει καλύτερα, έχει σημασία και πώς μας έχουν παραδοθεί σήμερα τα δημοτικά.
    Για το θέμα αυτό έχει και Μακρίτζ γράψει ένα άρθρο
    Η πανελλήνια προφορική γλώσσα, ο βόρειος φωνηεντισμός και το δημοτικό τραγούδι
    https://www.academia.edu/2087480/%CE%97_%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%AE%CE%BD%CE%B9%CE%B1_%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%86%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%B3%CE%BB%CF%8E%CF%83%CF%83%CE%B1_%CE%BF_%CE%B2%CF%8C%CF%81%CE%B5%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CF%86%CF%89%CE%BD%CE%B7%CE%B5%CE%BD%CF%84%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CF%84%CE%BF_%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C_%CF%84%CF%81%CE%B1%CE%B3%CE%BF%CF%8D%CE%B4%CE%B9?auto=download

  148. 25 Εδώ έλεγα για τον Μάκριτζ. Τώρα τα λεξιλογικά του και στην Ανέμη: https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/0/8/1/metadata-1609840564-629865-29766.tkl

  149. Μαρία said

    148
    Μπράβο. Είναι αυτό με τη ρελάνς στα χαρτιά σε μια διασκευή του Γκολντόνι 🙂
    Σπεύδω να το κατεβάσω.

  150. […] για το τυπογραφικό του στήσιμο. Κι όμως, προχτές που παρουσίασα εδώ το βιβλίο, κι έβαλα ένα απόσπασμα από τον πρόλογο, αμέσως […]

  151. […] έχω ήδη μιλήσει για το βιβλίο μου «Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων» όταν κυκλοφόρησε, λίγο […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: