Μπιζέλια ή αρακάς;

Στο ιστολόγιο γράφουμε συχνά για φρούτα και καρπούς, για όσπρια και λαχανικά, όχι δίνοντας συνταγές μαγειρικής αλλά με μια γλωσσοπολιτισμική (άλατις) προσέγγιση. Επειδή σήμερα έχουμε στο σπίτι αρακά, σκέφτηκα να αφιερώσω άρθρο. Πράγματι, για τον αρακά ή τα μπιζέλια δεν έχουμε γράψει, και μάλιστα  έχω γράψει παλιότερα (στο άρθρο για  τη φάβα) ότι χρωστάω το σχετικό  άρθρο. Είναι όμως το ίδιο φυτό ή διαφορετικά;

Το Χρηστικό  λεξικό της Ακαδημίας τα θεωρεί συνώνυμα. Στο λήμμα «αρακάς» έχει τον ορισμό: οι χλωροί λοβοί της μπιζελιάς και κυρ. οι πράσινοι σφαιρικοί σπόροι τους· κατ’ επέκτ. το αντίστοιχο φαγητό. Το ΜΗΛΝΕΓ επίσης, με τον ορισμό: Οποιοδήποτε φυτό ανήκει στo καλλιεργήσιμο είδος Pisum sativum, στο οποίο συμπεριλαμβάνονται πολυάριθμες καλλιεργητικές ποικιλίες· οι καρποί τους είναι χέδρωπες (ορισμένες φορές εδώδιμοι), οι οποίοι περιέχουν μικρά σφαιρικά και συνήθως πράσινα εδώδιμα σπέρματα.

Ωστόσο,  η Βικιπαίδεια κάνει διάκριση: Ως αρακάς αναφέρεται συνήθως το μικρό σφαιρικό πράσινο σπέρμα-καρπός ή ο πολύσπερμος λοβός του φυτού Πίσον το ήμερον (Pisum sativum), όσο και το ίδιο το φυτό. Το μπιζέλι (Pisum sativum var. saccharatum) πολλές φορές συγχέεται με τον αρακά.

Στο παλιό άρθρο για τη φάβα, η φίλη μας η Εφη είχε γράψει: Ενώ ο αρακάς καταναλώνεται ξεσποριασμένος, δηλαδή μόνο ο σπόρος-καρπός του, τα μπιζέλια τρώγονται ολόκληρα, όπως τα φασολάκια, γι’ αυτό λέει και στα γαλλικά ονομάζονται mange-tout. Ναι μεν όταν καταναλώνεται χλωρό το μπιζέλι, τρώγεται σύφλουδο αλλά μπορεί να αφεθεί να μεστώσει/μεγαλώσει/ξεραθεί και γίνει όσπριο. Σε ξερή κατάσταση, νομίζω είναι μικρότερες οι μπίλιες του μπιζελιού από του αρακά

Από την  άλλη, η Νικοκυρά θεωρεί ότι  αρακάς και μπιζέλια είναι το ίδιο,  οπότε το δέχομαι ασυζητητί.

Σε κάθε περίπτωση, έχουμε το φυτό,  τη μπιζελιά,  που βγάζει μακρουλούς λοβούς (ή χέδρωπες -ωραία λέξη), που μέσα τους έχουν σπέρματα, που τα τρώμε νωπά, πριν ωριμάσουν, πράσινα -και τα λέμε αρακά ή μπιζέλια. Παλιότερα τα άφηναν να ξεραθούν, αλλά αυτό δεν ξέρω αν συνηθίζεται ακόμα.

Είπαμε  ότι η επιστημονική ονομασία είναι pisum sativum, πίσον το ήμερον. Ο Παλαιολόγος γράφει περί το 1833 στην Οικιακή οικονομία του, στο λήμμα Πίσα:

Από όλα τα όσπρια αυτό τρώγουν οι Ευρωπαίοι νωπόν διότι είναι νοστιμότατον, ελαφρόν και μαγειρεύεται ποικιλοτρόπως. Οι περιβολαραίοι μας μολοντούτο δεν το γνωρίζουν. Εις τους αγρούς μόνο καλλιεργούν ένα είδος νανοφυών πίσων,  παρακατινής ποιότητος και τα οποία δίδουν εις τα  ζώα ή κατασκευάζουν εξ αυτών φάβαν. Εις την  Κωνσταντινούπολιν συνηθίζουν να καλλιεργούν τα καλά πίσα εις τους κήπους και τα ονομάζουν πιζέλια.

Η αρχαία λέξη είναι ο πίσος, με παράλληλο τύπο «το πίσον». Αυτό πέρασε στα λατινικά, pisum, και από εκεί στις νεότερες γλώσσες, δηλαδή στο γαλλικό pois, στο αγγλικό pea, και στο ιταλικό pisello. Ο πληθυντικός, piselli, θεωρήθηκε ενικός και πέρασε στα ελληνικά ως πιζέλι/μπιζέλι. Από εκεί και στα τουρκικά, όπου έγινε bezelye. Επομένως, το ελληνικό «μπιζέλι» είναι αντιδάνειο.

(Πάντως, στη Βενετία υπάρχει και ο τύπος biso, εξού και το διεθνώς γνωστό πιάτο risi e bisi, ριζότο με αρακά δηλαδή).

Η λέξη αρακάς, πάλι, προέρχεται  από το αρχαίο «άρακος», αγνώστου ετύμου. Στους αρχαίους συγγραφείς βρίσκουμε αρκετές αναφορές, ο δε Γαληνός έγραφε ότι «δυσπεπτότεροι των  λαθύρων εισίν οι άρακοι». Λάθυροι είναι το λαθούρι,  όσπριο από το οποίο φτιάχνουν στη Σαντορίνη τη φάβα (αν και σε άλλα μέρη, όπως στην Αμοργό, φτιάχνουν φάβα και από μπιζέλια).

Στη φρασεολογία μας δεν βρίσκουμε ούτε τον  αρακά ούτε τα μπιζέλια -διόλου περίεργο αφού,  όπως είδαμε πιο πάνω στον Παλαιολόγο, το 1830 καλλιεργούσαν μπιζέλια μόνο για ζωοτροφή. Άλλα όσπρια, που ήταν στο διαιτολόγιο των Ελλήνων τους προηγούμενους αιώνες,  έχουν δώσει παροιμίες και εκφράσεις. Μόνο  στον Ν. Πολίτη βρίσκω την έκφραση  «μου ανακατεύεις τα μπίζια με  τα φασούλια», για όσους συγχέουν πράγματα ανόμοια -αλλά τα μπίζια ενώ ετυμολογικώς είναι συγγενικά με τα  μπιζέλια μπορεί να αναφέρονται σε άλλο όσπριο.

Αντίθετα, στα  γαλλικά έχουμε κάμποσες εκφράσεις με το petit pois, π.χ. avoir un petit pois dans la tête, που λέγεται για έναν  μικρόμυαλο, που έχει «κουκούτσι μυαλό» όπως λέμε εμείς, ενώ την πυκνή ομίχλη τη  λένε purée de pois, πουρέ από μπιζέλια.

Αλλά η γαλλική λέξη έχει περάσει και στα ελληνικά,  αφού πουά λέμε τις βούλες, ιδίως σε ρούχα, πχ φόρεμα ή γραβάτα με πουά. Κι επειδή το γαλλ. pois ανάγεται, μέσω λατινικών, στο ελλ. πίσον, έχουμε ένα ακόμα αντιδάνειο.

Στην ποίηση τα όσπρια και τα  λαχανικά δεν  έχουν έντονη παρουσία, είναι κάπως αντιτουριστικά. Ωστόσο ο Γιάννης Ρίτσος δεν φοβήθηκε εκτός από φασολάκια να γράψει και για μπιζελάκια: Και ποιος να μείνει στην ποδιά σου,  μάνα  μου, να καθαρίζει μπιζελάκια; ενώ αλλού μιλάει για τις πράσινες τελείες των μπιζελιών.

Ξέρουμε επίσης και το παραμύθι του Χανς Άντερσεν με την πριγκίπισσα και το μπιζέλι, όπου ένας πρίγκιπας, θέλοντας να παντρευτεί πραγματικά γαλαζοαίματη και καλοαναθρεμμένη πριγκίπισσα, έβαλε ένα  μπιζέλι κάτω από παχιά και αναπαυτικά στρώματα. Όλες οι υποψήφιες κοιμήθηκαν του καλού καιρού, αλλά η πραγματική πριγκίπισσα δεν  μπόρεσε να κλείσει μάτι. Έτσι,  ο πρίγκιπας την παντρεύτηκε και εξασφάλισε ισόβια κρεβατομουρμούρα.

Να κλείσουμε με ένα τραγούδι, και θα μαντέψατε ποιο είναι. Ο χορός των μπιζελιών, βεβαίως, από τη Λιλιπούπολη, με τη Λένα Πλάτωνος και τον Αντώνη Κοντογεωργίου, σε μουσική Λένας Πλάτωνος και σε περίτεχνους στίχους της Μαριανίνας Κριεζή (προσέξτε τις εσωτερικές ομοιοκαταληξίες):

Το χοντρό μπιζέλι χορεύει τσιφτετέλι
χορεύει τσιφτετέλι στο χορό των μπιζελιών
και τα κολοκυθάκια χτυπάνε παλαμάκια
πάνω στην πρασινάδα και πάνω στο γκαζόν.

Μ’ ένα πράσινο καινούργιο παπιγιόν
προχωρώ για τον χορό των μπιζελιών
Ήρθ’ η ώρα πια κι εγώ, ήρθ’ η ώρα πια κι εγώ
να χορέψω με λαχτάρα, αγκαλιά με μια αγκινάρα
το πρώτο μου τανγκό.

Βλίτα και σπανάκι χορεύουνε συρτάκι
χορεύουνε συρτάκι στο χορό των μπιζελιών
κι η μπάμια η μεγάλη χορεύει πεντοζάλη
πάνω στην πρασινάδα και πάνω στο γκαζόν.

Μ’ ένα πράσινο καινούργιο παπιγιόν
προχωρώ για τον χορό των μπιζελιών
Ήρθ’ η ώρα πια κι εγώ, ήρθ’ η ώρα πια κι εγώ
να χορέψω με λαχτάρα, αγκαλιά με μια αγκινάρα
το πρώτο μου τανγκό.