Ετυμολογία (μια συνεργασία του Λαέρτη Τανακίδη)

Ο φίλος του ιστολογίου Λαέρτης Τανακίδης μού έστειλε το άρθρο που θα διαβάσουμε σήμερα, για ένα θέμα που έχει απασχολήσει αμέτρητες φορές το ιστολόγιο: την ετυμολογία.

Ο Λ.Τανακίδης είναι φιλόλογος. Έχουμε  κι άλλες φορές δημοσιεύσει δικές του συνεργασίες στο ιστολόγιο, για φιλολογικά πάντοτε θέματα: πέρυσι τον Νοέμβριο είχαμε δημοσιεύσει άρθρο του «Η ΑΙ ή το ΑΙ;«, και τους προηγούμενους μήνες την τετραλογία άρθρων του Λέξεις, λέξεις (εδώ το τελευταίο άρθρο, που έχει λινκ προς τα προηγούμενα). Παλαιότερα έχουμε επίσης  δημοσιεύσει ένα άρθρο για τους πληθυντικούς όπως δράσεις και πολιτικές, ένα άρθρο για το «ως» και το ομοιόπτωτο,  και ακόμα πιο πριν για το λεξιλόγιο των ΜΜΕ και για τη διδασκαλία των αρχαίων  ελληνικών, ενώ επίσης  ταχτικά στέλνει υλικό που μπαίνει στα σαββατιάτικα μεζεδάκια.

Το σημερινό άρθρο, το πρώτο του 2026, αφορά, όπως είπα, την ετυμολογία, που είναι από τα αγαπημένα θέματα του ιστολογίου. Ο συγγραφέας, πολύ σωστά κατά τη γνώμη μου, θεωρεί πλάνη το ότι η γνώση της ετυμολογίας οδηγεί σε καλύτερη χρήση της νέας ελληνικής.

Ο λόγος στον  Λαέρτη Τανακίδη, ενώ σε  κάποια σημεία  έχω βάλει δικά μου σχόλια σε [αγκύλες]

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ

Η ιστορία είναι γενικά γοητευτική, όχι βέβαια η σχολική με την αποστήθιση ημερομηνιών και ονομάτων. Είναι γοητευτική είτε πρόκειται για την ιστορία συγκεκριμένων ανθρώπων είτε λαών είτε βέβαια για την ιστορία των λέξεων. Π.χ. πολύ ενδιαφέρουσα είναι η ετυμολογία της λέξης ρηξικέλευθος (ρηξι- από το ρήγνυμι= σπάζω + κέλευθος= δρόμος), άρα ρηξικέλευθος είναι αυτός που σπάζει, που ανοίγει δρόμους εκεί που δεν υπάρχουν.

Ανάλογος είναι ο ριζοσπάστης = αυτός που σπάζει τις ρίζες και προωθεί αλλαγές, το νέο.

Η ετυμολογία βοηθάει πολλές φορές στην ορθογραφία των λέξεων, π.χ. μεταίχμιο, το /τε/ γράφεται με αι, γιατί είναι από τη λέξη αιχμή. Αρκεί βέβαια να ξέρει κάποιος πώς γράφεται η λέξη αιχμή. Και αυτό δεν το μαθαίνει από την ετυμολογία.

Δεν μας βοηθάει όμως οπωσδήποτε στη σωστή χρήση των λέξεων. Γιατί οι λέξεις με τον καιρό αλλάζουν και μορφή και σημασία.

Γίνονται κάποτε αγνώριστες σε σχέση με την αφετηρία τους και τα συστατικά τους, π.χ. η λέξη άιντε δε θυμίζει και πολύ την προστακτική άγετε του ρήματος άγω, από την οποία προέρχεται.

Αν πρόκειται για λέξεις, των οποίων η ετυμολογία είναι σχετικά φανερή και άρα εύκολη, δεν παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, π.χ. έξοδος, επαλήθευση, επακόλουθος, φιλόζωος, θερμόμετρο, θερμοκήπιο, ισομεγέθης, πανδαιμόνιο, παράδειγμα, ξενοδοχείο, φίλαθλος και πάρα πολλά άλλα.

Τα πολυχρησιμοποιούμενα ρήματα μπαίνω, βγαίνω λίγο θυμίζουν το ρήμα «βαίνω» από το οποίο προέρχονται. Με αυτά τα δύο ρήματα πολύ συχνά έχουμε τις εκφράσεις «μπαίνω μέσα», «βγαίνω έξω». Άραγε είναι επιβίωση των προθέσεων εν και εκ των ρημάτων εμβαίνω και εκβαίνω από τα οποία προέρχονται;

Τα επίσης πολυχρησιμοποιούμενα ρήματα βάζω, βγάζω δεν θυμίζουν καθόλου το βαίνω, από το οποίο και αυτά προέρχονται. Ούτε η τσίκνα της Τσικνοπέμπτης θυμίζει την κνίσα ή ίσως το ρήμα εξικμάζω, από τα οποία προέρχεται.

Οι αλλαγές που οδήγησαν το βαίνω στα μπαίνω, βγαίνω, βάζω, βγάζω φυσικά είναι υπόθεση για όσους έχουν ειδικά ενδιαφέροντα και γνώσεις. Ο μέσος χρήστης θα μείνει απλώς με μία έκπληξη για το ότι τα τέσσερα αυτά ρήματα προέρχονται από το βαίνω. [Αξίζει βέβαια άρθρο, όπως μου αρέσει να  λέω. Πάντως, το βάζω και το βγάζω προέρχονται από το βιβάζω/εκβιβάζω, το οποίο βέβαια είναι συγγενικό με το βαίνω]

Αν όμως πρόκειται για λέξεις με όχι προφανή καταγωγή, ενδιαφέρον υπάρχει μόνο για όσους έχουν ειδικά ενδιαφέροντα. Ο μέσος χρήστης της γλώσσας δύσκολα θα παρακολουθήσει. Π.χ. πόσο εύκολα θα καταλάβει και θα συγκρατήσει την ανάλυση μιας λέξης, όπως το ανεξίτηλος, που αποτελείται από το στερητικό α, ευφωνικό ν, πρόθεση εξ, θέμα ιτ- από το αρχαίο ρήμα είμι, επίθημα ηλο και κατάληξη ς, που σχηματίζουν την παραγωγική κατάληξη ηλος;

Οι λέξεις όμως δεν αλλάζουν μόνο στη μορφή. Αλλάζουν και στη σημασία, οπότε το να ξέρουμε την ιστορία τους είναι μεν γοητευτικό, αλλά αυτό δε σημαίνει ότι συντελεί στο να τις χρησιμοποιούμε ορθότερα.

Π.χ. κάποιος που γνωρίζει την ετυμολογία της λέξης ποντικός, η οποία είναι ουσιαστικοποιημένο επίθετο (ποντικός=θαλασσινός με παράλειψη του μυς) δε θα χρησιμοποιήσει καλύτερα τη λέξη ποντικός από κάποιον που αγνοεί την ετυμολογία της, αλλά γνωρίζει το τρωκτικό.

Επίσης κάποιος που γνωρίζει την ετυμολογία της λέξης λεωφορείο ( λεώς, αττική μορφή της λέξης λαός, + φορείο, από το φέρω, γι’ αυτό λεωφορείο και όχι λαοφορείο, που θα ήταν ίσως το πιο αναμενόμενο) δε σημαίνει ότι θα χρησιμοποιήσει καλύτερα τη λέξη λεωφορείο ούτε ότι θα αγανακτεί λιγότερο, όταν στριμώχνεται (στριμ- στον Τριανταφυλλίδη και στο Χρηστικό της Ακαδημίας και στρυμ- στο Μπαμπινιώτη) μέσα σε αυτό.

Κάποτε η ετυμολογία μάς ξενερώνει. Π.χ. στην κλασική Φραγκοσυριανή ακούμε το «ήθελα να με χορτάσεις όλο χάδια και φιλιά». Το ρήμα χορταίνω παράγεται από την αρχαία ελληνική λέξη «ο χόρτος», στα νέα ελληνικά χόρτο και χορτάρι. Χορταίνω λοιπόν σήμαινε «δίνω στα ζώα χόρτο» και στο τέλος «χόρτασαν τα ζώα», δηλαδή έφαγαν αρκετό και δε θέλουν άλλο. Στη συνέχεια μεταφέρθηκε στον άνθρωπο και έτσι το «ήθελα να με χορτάσεις…» στην ετυμολογική κυριολεξία σημαίνει «να μου δώσεις χάδια και φιλιά από χόρτο». [Για το χόρτο και το χορταίνω έχουμε άρθρο ]

Συχνά ακούγονται οι ατάκες «αυτός τρώει κουτόχορτο» ή «μας ταΐζουν κουτόχορτο». Το νόστιμο είναι ότι αυτός που εκστομίζει την ατάκα ύστερα από λίγο τελειώνοντας το γεύμα του μπορεί να πει «χόρτασα, δε θέλω άλλο». Δηλαδή ενώ κορόιδευε τους άλλους, στο τέλος λέει ότι και ο ίδιος έφαγε αρκετό χόρτο.

Τα ίδια και με το ρήμα ταΐζω. Προέρχεται από τη λέξη ταγή (=μερίδα τροφής για οικόσιτα ζώα, από το θέμα ταγ- του ρήματος τάττω). Αρχικά λοιπόν για τα ζώα και στη συνέχεια και για τον άνθρωπο.

Η γνώση της καταγωγής και της διαδρομής των λέξεων σίγουρα είναι χρήσιμη για την προσέγγιση κειμένων γραμμένων σε παλαιότερες μορφές της ελληνικής.

Δεν εξασφαλίζει όμως την καλύτερη χρήση της σημερινής νεοελληνικής.

Μιλάω και γράφω σωστά τη νεοελληνική, όταν χρησιμοποιώ τις λέξεις με τη μορφή (τύπο, κλιτικό σύστημα) και τη σημασία που έχουν σήμερα.

Έτσι είναι πολύ σημαντικό η νεοελληνική να κατέχει κεντρική θέση στα σχολικά προγράμματα και να διδάσκεται συστηματικά. Κάποτε πρέπει επιτέλους να εγκαταλειφθεί ο μύθος ότι με τη διδασκαλία παλαιότερων μορφών της ελληνικής, με έμφαση μάλιστα στην ετυμολογία, καλλιεργείται η νεοελληνική και βελτιώνεται η χρήση της.